2024-06-17 Commissie Bedrijvigheid vastgesteld

Commissie BEDRIJVIGHEID Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

Collegeleden:

17 juni 2024 Raadzaal

A.P.R.G.M. van Rosmalen mr. drs. R. van der Meer drs. E.M.M.P. Altenburg-Collin, B. El Amraoui, J.J.M. Gersjes, L.A.J. van Griensven, S.C. van Hasselt, mw. A. Hernández, mw. mr. drs. N.M.C. Huijbrechts RO CIA, M.P. Kagie, ing. J.N. Kieft, H.J.M. Kitslaar, mw. J.M. Klerks, J. Kouwenberg, mw. W.M. van de Leemput, R.F.E. van Oijen, REV H.W. Pennings, mr. S.J.M. Peters, M.C.J.M. Ploegmakers, P.J. Romijn, drs. ing. G.M.M. Verbruggen, mw. mr. C.H.A. van den Wildenberg ing. R.A.P. Geers, R.J.J. Geers, H.M.M. Vermin

Afwezig:

H.B. Bos, E.R.F. Esser, mw. W. de Groot MSc, W.B.G. Hoeben, mw. E. Samshuijzen, mw. C.K.J. Visscher, K.M. Vossen, mw. J.J.M. van den Wildenberg

Verslaglegging:

DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering en heet iedereen welkom.

2.

Vaststellen van de agenda De agenda wordt ongewijzigd vastgesteld.

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Bedrijvigheid van 27 mei 2024 Het verslag wordt ongewijzigd vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) verwijst naar de motie Meer passende laadpunten. Dit kwartaal zou daar een reactie van het college op komen. Wethouder Roy Geers verwacht voor het reces de raad hierover te informeren. De voorzitter verwijst naar de toezegging inzake vervanging van de liften van de Paleisbrug. Dit punt wordt vanavond behandeld dus kan van de lijst van toezeggingen geschrapt. De lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties zijn hiermee vastgesteld.

5.

Werkplanning De voorzitter zegt dat het college de commissieleden uitnodigt voor een werkbezoek aan het Innovatiekwartier op 23 augustus 2024. De heer Van Griensven (PVV) verzoekt dit werkbezoek op een ander tijdstip te plannen in verband met werk overdag. De voorzitter zegt dat het Innovatiekwartier in het weekend waarschijnlijk gesloten is. Hij noteert de opmerking van de heer Van Griensven. Het college heeft een nieuwe raadsplanning rondgestuurd; deze is verwerkt in de werkplanning. Hij constateert dat hier geen opmerkingen over zijn, waarmee de werkplanning is vastgesteld.

Raadsvoorstellen 6.

Jaarrekening en jaarverslag 2023 1

De heer Van Oijen (De Bossche Groenen) vindt de jaarrekening 2023 er over het algemeen goed uitzien. Wel maakt hij zich zorgen over het jaar 2026, met name betreffende het sociale domein. Er wordt nog niet optimaal geprofiteerd van de groene subsidies. Moet daar niet harder aan getrokken worden? In de uitsplitsing van de lasten is te zien dat het bedrag voor energie, duurzaamheid en milieu gedurende het jaar naar boven is bijgesteld maar de reductie CO 2 loopt achter. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) onderschrijft dat de jaarrekening er goed uitziet dit jaar. Ten aanzien van citymarketing onderschrijft hij dat de Bossche binnenstad een ecologische troef is. Als dit juist benut wordt, zal het steeds meer een weekend Den Bosch worden. Er is sprake van eenmalig € 0,5 miljoen extra inkomsten zijnde toeristenbelasting. Zou die ingezet kunnen worden om de hondenbelasting af te schaffen? De verhoging van de toeristenbelasting heeft het aantal bezoeken niet doen afnemen, gelukkig. Het winterevenement: de criteria van Den Bosch Partners die eerder zijn ingebracht, waren absurd. De gemeenteraad gaat over de kaders. Wat is de huidige status van dit evenement? Is het budget een struikelblok of zijn dat de voorwaarden? Klimaat en duurzaamheid: met het oog op de tijd komt hij hier in tweede termijn op terug.

De heer Romijn (PvdD) zegt met betrekking tot de energietransitie dat Den Bosch achterblijft op de doelstelling en ambities. Bij het niet halen van de doelen worden met name de bedrijven genoemd. De gemeente zou daar weinig aan kunnen doen, maar is dat zo? In tweede termijn komt hij hierop terug. Schone lucht: hij pleit hartstochtelijk voor meer gezonde jaren voor iedereen maar er is beperkt inzicht in hoe Den Bosch er precies voorstaat. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) zegt dat in deze raad meermaals is gesproken over de duurzame energietransitie, maar Den Bosch heeft meer gedaan. Een middel om die duurzame en groene toekomst te bereiken, is door het terugdringen van het gebruik van grondstoffen. Op initiatief van GroenLinks is samen met PvdD en De Bossche Groenen een discussie gestart over het circulair bouwen. Zij is blij met de resultaten die bijvoorbeeld bij de Afvalstoffendienst zijn behaald. Zij is benieuwd wat de resultaten zullen zijn van de experimenten in de Belgische buurt. Daarnaast zijn er ook kleinere initiatieven die voor vergroening en verduurzaming zorgen. Afgelopen jaar is gestart met betere voorlichting over afvalscheiding en in juni wordt gestart met de invoering van de ja/ja-sticker. Den Bosch is op de goede weg maar ook dit jaar moeten weer stappen gezet worden om tot een groene en duurzame toekomst te komen.

De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) had de jaarrekening 2023 liever tegelijk met de voorjaarsnota behandeld. Er zijn goede stappen gezet in het kader van duurzaamheid, die met energiebesparende maatregelen hopelijk bereikt wordt. Hij maakt zich zorgen over de aardgasvrije wijken en buurten die in hetzelfde kaartenbakje lijken te zitten als de autoluwe binnenstad. Citymarketing: dit kost maar liefst € 1,2 miljoen. Iedereen weet wat hij daarvan vindt. Hoe legitimeert de wethouder de daarvoor opgenomen extra € 400.000? Toerisme: wanneer kan de raad de visie op een meerdaags verblijf verwachten? Er zijn tientallen miljoenen uitgegeven van het belastinggeld aan cultuur, maar slechts 28% van de Bosschenaren gelooft in een cultuurstad in het zuiden. De heer Van Griensven (PVV) merkt op dat groene subsidies niet opgebruikt zijn; schijnbaar is er niet genoeg animo voor. Wat de PVV betreft, mag die subsidie stoppen en wordt die verrekend met de honden- en/of afvalstoffenbelasting. Er staat een positief resultaat van € 4,8 miljoen maar dat wordt met name toegeschreven aan het niet in kunnen vullen van vacatures door krapte op de arbeidsmarkt. Zou niet veel meer potentieel gezocht kunnen worden bij werkzoekenden? Mevrouw Klerks (Volt) spreekt haar complimenten uit over de bijgevoegde infographic; een goed voorbeeld van hoe communicatie zou moeten zijn.

De jaarrekening ziet er in principe goed uit, maar zij had deze ook liever eerder willen behandelen. De zorg voor na 2026, het gebruik van groensubsidies en de zorgen omtrent de energietransitie deelt zij met de vorige sprekers. Zij komt hier in tweede termijn op terug. 2

Reactie college Wethouder Ralph Geers zegt dat er technische vragen zijn gesteld waaronder over Groen op het dak. De vergoeding die daar tegenover stond, was niet meer uitnodigend gelet op de gestegen prijzen. Daarop zijn vorig jaar de tarieven verhoogd en is de samenstelling aangepast, waardoor de aanvragen nu weer op het oude niveau liggen. Hetzelfde geldt voor de maatregelen om regenwater af te vangen om het riool daarmee te ontzien. Die zijn betaald uit de rioolheffing en die gelden kunnen dus niet toebedeeld worden aan het afschaffen van de hondenbelasting. Ten aanzien van Zon op het dak zegt hij dat niet gewacht zal worden op de bedrijfslocaties. Het college komt rond het reces met een brief over de verduurzaming van de bedrijventerreinen De Rietvelden en De Vutter. Er is nu eenmaal sprake van netcongestie en bedrijven zijn terughoudend met het aanleggen van zonnepanelen. Bekeken wordt hoe door slimme energiesystemen stroom gedeeld kan worden. In dit kader wordt regionaal samengewerkt. De heer Romijn (PvdD) wijst in dit verband ook op het omzetten van elektriciteit naar gas dat op andere plekken of andere tijden gebruikt kan worden. Wethouder Ralph Geers zegt dat onderzocht wordt aan welke vorm van energie behoefte is. Gas heeft weer een andere functie dan stroom.

Er wordt vooral ook gekeken naar de bedrijven onderling en de samenwerking tussen hen, door pieken op elkaar af te stemmen zodat binnen de marges van de stroomaansluitingen gezamenlijk meer gedaan kan worden. In de aankomende brief wordt hierop terug gekomen. De heer Romijn (PvdD) heeft vanmiddag met iemand van Avans gesproken, waar veel specialisten zitten op dit terrein. Wordt daarmee samengewerkt? Is de wethouder geïnteresseerd in de contactgegevens? Wethouder Ralph Geers is altijd geïnteresseerd in dergelijke contactgegevens. Twee weken geleden is er een regionaal overleg in Bergeijk geweest en zij doen al veel met de smart energy hub. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) is benieuwd naar de doelstelling rondom het adviseren van bedrijven rond Zon op het dak. Denkt de wethouder dat de gestelde doelstelling haalbaar is? Wethouder Ralph Geers hoopt met een collectievere aanpak partijen te bereiken maar of de ambitie gehaald wordt, weet hij niet. Ten aanzien van Den Bosch Partners zegt hij dat er veel activiteiten in 2023 zijn georganiseerd. Dit jaar worden de bijbehorende prestaties geëvalueerd. Voor de zomer komt er een toeristische visie, zodat deze in september 2024 behandeld kan worden. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) meent dat de € 875.000 exclusief het bedrag is dat wordt bijgedragen aan het pop-uppark of heilige huisjes.

Klopt dat? Wethouder Ralph Geers zegt dat het college daar los een besluit over heeft genomen. De vraag over het arbeidsmarktbeleid hoort thuis in de commissie Bestuur. Er wordt juist op een creatieve manier naar nieuwe medewerkers gezocht waardoor er relatief weinig mensen in de bijstand zitten. Wethouder Vermin zegt dat met name de krapte op de arbeidsmarkt een probleem is. De heer Kagie vroeg of de aardgasvrije wijken in hetzelfde kaartenbakje zit als de autoluwe binnenstad. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) leest in het jaarverslag over het onderzoek naar zeven wijken dat afgerond wordt. Wanneer worden meters gemaakt op de aardgasvrije wijken? Dit staat immers al sinds 2018 op de planning staat. Wethouder Vermin antwoordt dat dit voor een aantal wijken concreet in zicht is, zoals ook in de beantwoording op de technische vragen is aangegeven. De praktijk is vrij weerbarstig in het opzetten van dergelijke wijken, maar hij hoopt dat nu meters gemaakt gaan worden. 3

De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) begrijpt dat de concrete stappen tot nu toe zijn het inzicht in die wijken en de projectmanager die is aangesteld. Wethouder Vermin voegt daaraan toe de gesprekken met de betreffende partijen hierover. Wethouder Roy Geers zegt met betrekking tot het winterevenement dat de resultaten van de uitvraag die is gedaan nog afgewacht worden. Den Bosch Partners is daarmee bezig. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) neemt aan dat dit voor augustus of september op de planning staat. Wethouder Roy Geers verwacht voor die tijd al informatie hierover te ontvangen. Tweede termijn De heer Romijn (PvdD) zal op een ander moment terugkomen op de energietransitie. Schone lucht draagt bij aan meer gezonde jaren voor iedereen. In het jaarverslag 2023 wordt geconstateerd dat enkele zaken zijn gerealiseerd maar veel maatregelen hebben de status voornemen en voorbereiden. Wat zijn de metingen, concrete doelen en acties? Hoe wordt bepaald of in 2030 de gewenste gezondheidswinst van 50% is behaald? Wat kan gedaan worden om tussentijds bij te sturen? De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) constateert met betrekking tot de beantwoording van de technische vragen over klimaat en duurzaamheid vraag 81 dat niet langer sprake is van de komst van drie windmolens op De Brand II.

Wat is de reden van het niet uitvoeren van dat raadsbesluit? Hij is tegen de komst van die windmolens maar is benieuwd naar dat argument. Wellicht is dat argument namelijk ook elders van toepassing. Er ligt een motie van gewoon geDREVEN over bedrijfswoningen. Kunnen die woningen niet beter benut worden? Infographic: het is een duidelijk en overzichtelijk plaatje. Wel is het verwarrend dat de totaalbedragen met een sterretje worden aangeduid; het lijkt nu om bijna € 1 miljoen te gaan maar dat moet bijna € 1 miljard zijn. De heer Romijn (PvdD) vraagt of de heer Pennings op de hoogte is van de technologie inzake het omzetten van elektriciteit naar methaanachtige gassoorten. Bij waterstof wordt steeds tegen hoge kosten aangelopen vanwege de technologische complexiteit. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) kent het alternatief van methaanachtige gassen niet. Hij denkt nog steeds dat er een grote toekomst ligt voor waterstof. Als het mooi weer is, is er een overschot aan energie en die kan omgezet worden in waterstof. Daar ligt een hele markt voor open, buiten dat nu al een grote aanvoer vanuit Rotterdam afgetakt kan worden. De heer Romijn (PvdD) vraagt of het van de heer Pennings per se waterstof moet zijn of mag dat ook een andere drager zijn? De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) is in alle goede oplossingen geïnteresseerd.

De heer El Amraoui (D66) is benieuwd wat de visie van de heer Pennings is op solidstatebatterijen. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) zegt dat dat op dit moment nog een kostbare oplossing is. Als iedereen thuis een batterij zou hebben waardoor onnodige energie thuis overdag niet langer verloren gaat dan zou dat een mooie toekomst zijn. De voorzitter wil deze technische discussie hier afronden. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) meent dat het zinvoller was geweest de voorjaarsnota in deze ronde te bespreken, zodat nog aan de knoppen gedraaid had kunnen worden. Hij ziet dat er stappen gemaakt worden inzake de energielabels van woningen, maar tegelijkertijd is er ook een toename van woningen in de labels C en D. De ambitie 45% te halen, is niet zomaar bereikt. Zon op het dak: van 24% naar 31% dat is een mooie stap maar Den 4

Bosch loopt hiermee nog wel achter op vergelijkbare steden. De aardgasvrije wijken zijn benoemd en hij ziet graag dat de eerste meters gemaakt gaan worden. De heer El Amraoui (D66) meent dat de wethouder heeft aangegeven dat de eerste meters al gemaakt zijn voor wat betreft aardgasvrije wijken. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) zegt dat in 2018 reeds gesproken werd over deze aardgasvrije wijken. De wethouder geeft nu als concrete stap: een projectmanager is aangesteld. Iedereen begrijpt wat hij daarvan vindt. De heer El Amraoui (D66) zegt dat de wethouder ook heeft aangegeven dat met de woningbouwcorporaties is gesproken en er een duidelijk plan is gemaakt. Volgens hem zijn er al heel wat meters afgelegd, al zijn er nog geen huizen ontkoppeld van het gas. Waar dacht de heer Kagie nu te staan? De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) zegt dat meerdere malen bewoners hebben aangegeven tegen muren van de gemeente aan te lopen in plaats van een uitgestoken hand te krijgen. De wethouder geeft niet aan wanneer wel de finale fase bereikt kan worden. Hij had meer progressie verwacht. Economische ontwikkeling: de ondernemer mag met een VVD'er op deze portefeuille verwachten in een warm bad terecht te komen bij de lokale overheid. Is dat zo? Hij krijgt eerder signalen van een lauw bad of koude douche.

Stijgende lasten, pacht of leges, trage bureaucratische dienstverlening, repressieve communicatie en regelgeving en gebrekkig stakeholdersmanagement bij ingrijpende veranderingen. Doelstellingen ten aanzien van de brede binnenstad zijn daarnaast onder voorbehoud en het ontbreekt aan munten. Den Bosch Partners mag het oplossen; wordt straks niet € 1,2 miljoen maar € 1,5 miljoen aan dat bureau uitgegeven? De € 1,2 miljoen exclusief het pop-uppark en heilige huisjes vindt hij buitensporig. Hij kijkt uit naar de evaluatie. Goed dat er een visie aankomt over meerdaags verblijf; dat zou er voor de zomer zijn. Geprobeerd wordt op bepaalde projecten in de openbare ruimte in te lopen en hij is benieuwd naar wat de uitdagingen daarin zijn. Mevrouw Hernández (50PLUS) maakt zich zorgen over de problematiek ten aanzien van het terugleveren van energie (zonnepanelen). Dat betekent op dit moment dat het hebben van zonnepanelen geld kost. Hoe kijkt de wethouder hiernaar? Windmolens gaan binnenkort ook energie terugleveren aan het net. Hoe wordt die teruglevering bekostigd? In de jaarrekening wordt niets gezegd over stikstof. Zij maakt zich ook zorgen over het weinige stroomnet voor nieuwe bedrijven; zij moeten van elektriciteit kunnen worden voorzien.

Er zijn mensen die willen investeren in windmolens maar vanwege de nieuwe regelgeving inzake het betalen voor teruglevering willen zij dat misschien niet meer doen. Wat is de aanpak hiervoor? Mevrouw Klerks (Volt) zegt dat het achteruitkijken middels de jaarrekening juist goed inzicht kan geven hoe vooruit gekeken moet worden. De gemeente wil duurzaam, klimaatneutraal en gasloos zijn in 2045. Om dat te halen, zal energie bespaard moeten worden. In 2023 zijn stappen vooruit maar misschien ook achteruit gezet. Het verheugt haar dat het aantal huizen dat ondersteuning heeft gekregen voor het treffen van energiebesparende maatregelen flink is overschreden. Dat is positief. Helaas is het niet gelukt alle informatie op één plek beschikbaar te krijgen voor de inwoners. De infographic is mooi, maar er moet een betere communicatie en bereikbaarheid voor de inwoners komen omdat er veel behoefte aan ondersteuning is. Elektriciteit en de opwek: de ambitie is te versnellen op de restopgave, maar de cijfers in 2023 blijven hier en daar achter. Tegelijkertijd heeft de huidige netcongestie impact op de huidige en nieuwe installaties.

Zij maakt zich daar zorgen over want kan de duurzame polder straks nog gerealiseerd worden? Kan de gemeente iets doen zodat de inwoners met de gemeente mee kunnen elektrificeren zodat de doelstelling in 2045 gehaald wordt? Wethouder Ralph Geers zegt dat Heesch West een groot plangebied is. Daar zijn gronden aangekocht waar stikstofrechten op zaten, waarmee Den Bosch een buffer heeft ten aanzien van de stikstof. De reststroom is een opgave en daarom moet naar een slim stroomsysteem overgestapt worden. Creativiteit is hierbij nodig en gekeken moet ook worden naar bedrijven die zo min mogelijk stroom nodig hebben. Openbare ruimte: het college heeft de raad recent geïnformeerd over hoe de kwaliteit van de 5

binnenstad vergroot kan worden, zodat deze er aantrekkelijk uitziet en toekomstbestendig is. In de wijken wordt achterstallig onderhoud ingehaald waar dat kan. Daarnaast zijn er grootschalige projecten van onder tot boven de grond waar hard aan gewerkt wordt. Daar worden veel slagen gemaakt maar er is nog veel werk te doen de komende jaren. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) heeft gelezen dat de vervangingsachterstand die in tien jaar ingelopen moet worden, gedeeltelijk is gerealiseerd. Staat de gemeente nog aan het begin van die tien jaar? Wethouder Ralph Geers denkt dat enerzijds vanaf de begroting 2023 extra middelen hiervoor vrijgemaakt zijn dus dat zou het begin betekenen maar binnen de opgaven die er voor 2023 waren, loopt de gemeente ook aan tegen elementen als beschikbaarheid van capaciteit op de arbeidsmarkt. Het college wil zaken samen met bewoners doen en dat betekent ook dat sommige trajecten wat langer duren. De heer Kagie (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) vraagt wat de raad kan doen om dat te bespoedigen. Wethouder Ralph Geers zou zeggen: niet te veel wisselen in prioriteiten. Capaciteit moet zo efficiënt mogelijk ingezet worden en daar heeft de raad kaders voor meegegeven. Eind dit jaar komt de evaluatie van het beleidsplan beheer openbare ruimte; dan kan de raad bepalen welk ambitieniveau neergelegd wordt.

Op dit moment zijn er voldoende middelen en ruimte om voortvarend door te kunnen gaan met het verbeteren van de openbare ruimte. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt of die evaluatie nog voor 2025 komt. Wethouder Ralph Geers zegt dat de evaluatie dit najaar afgerond zal worden en eind dit jaar komt een discussienotitie met uitgangspunten voor het nieuwe beleidsplan dat in 2025 aan de raad ter besluitvorming wordt voorgelegd. Wethouder Vermin wil inzake de vragen van Volt verwijzen naar de recente brief over de Duurzame Polder waarin uitgebreid ingegaan wordt op netcongestie. Het afschaffen van de salderingsregeling heeft overigens niet tot gevolg dat het gebruik van zonnepanelen geld gaat kosten. De terugverdientijd is korter. Zonnepanelen op het dak leggen, loont nog steeds. Hetzelfde geldt voor windmolens: daar is geen sprake van terugleveren maar van produceren. Het is aan de initiatiefnemers om hun businesscase rond te maken. Ook het college maakt zich zorgen over de stikstof en de natuur en alle ambities die daarmee te maken hebben. Hier komt het college later dit jaar ongetwijfeld nog op terug. Schone lucht: Den Bosch valt binnen de wettelijke normen maar niet binnen die van de World Health Organization. Daar kan Den Bosch nog een stap in zetten en dat doet Den Bosch ook door bijvoorbeeld de inzet op duurzame mobiliteit en de zero-emissiezones.

Samen Gezond: vanuit een andere commissie wordt bekeken hoe dat gemonitord kan worden. Mevrouw Klerks ((Volt) herhaalt haar vraag over de ambitie ten aanzien van de restopgave. Is de gewenste snelheid haalbaar en zou de gemeente hier nog invloed op uit kunnen oefenen? Wethouder Vermin zegt dat het college blijft inzetten op versnelling. Wel moet een aantal zaken goed gaan, zoals in de brief stond. Mevrouw Klerks (Volt) zegt dat de Duurzame Polder een casus is, maar er zijn ook nog de overige kleinere initiatieven. Ziet de wethouder daar ruimte om de restopgave te kunnen halen? Wethouder Vermin licht toe dat netcongestie een probleem is dat bijna alle ambities kan ondermijnen. Dat geldt voor woningbouw, onderwijshuisvesting en de rest. Het landelijke afwegingskader inzake welke maatschappelijke opgaven voorgaan, speelt hier ook een rol in. Met veel partijen wordt hiernaar gekeken, maar dit is inderdaad een risico. Wethouder Ralph Geers antwoordt op de vraag inzake de windmolens op De Brand II dat de raad heeft gezegd de restopgave in de Duurzame Polder te realiseren. Een andere windmolenlocatie is op dit moment dan ook niet opportuun, waaronder die op De Brand II. 6

De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) vindt dat niet een erg duidelijk argument om te stoppen met windmolens op De Brand II. Wethouder Ralph Geers zegt dat deze technische vraag vooraf gesteld had kunnen worden. De raad heeft dit expliciet aangegeven en het college voert dat beslispunt van de raad uit. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) zal dit in de fractie bespreken en komt hierop terug. De voorzitter constateert dat er geen moties ingediend worden bij het jaarverslag en dit voorstel als hamerstuk naar de raad wordt doorgeleid. 7.

Uitvoeringskrediet vervanging liften Paleisbrug De heer Verbruggen (D66) zegt dat deze brug een belangrijke verbinding is in de historische binnenstad, waar iedereen overheen moet kunnen gaan. Hij wil dat de nieuwe liften lang mee gaan en de brug volwaardig kan functioneren. Goed dat in dit voorstel alles bij één partij komt te liggen en nagedacht wordt over een duurzame oplossing voor de originele brugconstructie. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) is niet blij met de huidige situatie. In 2015 vond een mooie opening plaats door de voormalige burgemeester, maar uiteindelijk is dit een grote soap geworden. Jammer dat het zo is geëindigd. Jarenlang konden invaliden en mensen met een beperking niet over de brug; dat was heel kwalijk. Hij is er niet van overtuigd dat het in de toekomst zonder onderhoudsgevoelige liften beter zal gaan. Hij is het eens met het aangevraagde uitvoeringskrediet; de gemeente kan daar niet onderuit. Hij had liever gezien dat de brug gerepareerd zou worden. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) staat voor inclusie; iedereen moet mee kunnen doen. Het verheugt haar dat de liften permanent vervangen gaan worden. Vele mensen hebben in de kou gestaan omdat de liften niet werkten; alternatieven waren voor sommige groepen onaanvaardbaar. Zij noemt twee belangrijke aspecten bij de bouw. Tijdens de bouw kan geen gebruik gemaakt worden van de tijdelijke liften.

Met de aannemer moeten duidelijke afspraken worden gemaakt over het minimaliseren van die bouwperiode. Is een boeteclausule afgesproken? Of blijven de liften wat langer staan als de nieuwe niet tijdig geleverd kunnen worden? Wordt er gecommuniceerd over het tijdelijk niet beschikbaar zijn van deze liften? Ten tijde van de vorige liften is veel discussie geweest over de garantie; daar moeten duidelijke afspraken over gemaakt worden, zo ook over het snel repareren als een lift kapot is. De heer Altenburg-Collin (VVD) is blij dat er nu een permanente oplossing komt. Dit voorstel kost veel belastinggeld maar eigenlijk staat de gemeente met de rug tegen de muur. Hij stelt voor dit proces te evalueren want hoe heeft dit zo kunnen gebeuren? In de toekomst moet dit voorkomen worden. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) benadrukt het belang van deze brug. Een deel van de bevolking is afhankelijk van de lift. De investering kost veel geld, maar Den Bosch komt hier niet onderuit. Zijn er goedkopere alternatieven? Hoe zit het met de garantie? De liftschachten blijven voorlopig bestaan. Zouden deze naast een groene invulling ook op commerciële wijze gebruikt kunnen worden? Zij heeft vernomen dat de liften gebruikt worden als overnachtingsplek door daklozen; is dat zo? In dat geval zouden deze op vaste tijden op slot gezet moeten worden.

De heer Kieft (Leefbaar ‘s-Hertogenbosch) vindt dat de raad met de rug tegen de muur staat met dit voorstel. Daarbij heeft uitstel van besluitvorming nu direct gevolgen voor de planning. Tegelijkertijd moet de vraag gesteld worden hoe dit zo heeft kunnen gebeuren. Toen de tijdslijn van na 2022 gepresenteerd werd, is hij in dit omvangrijke dossier gedoken. De onderbouwing dat de liften niet operationeel te maken zouden zijn, ontbreekt. Dit werd pas echt duidelijk in 2022 en 2023. De liften toonden al in 2020 diverse storingen en steeds bleek er weer meer aan de hand te zijn. Er is tussen 2015 en 2022 niet (adequaat) omgegaan met het oplossen van de storingen, anders zou de huidige situatie waarschijnlijk niet zijn ontstaan. Hij vervolgt zijn betoog in tweede termijn.

7

De heer Van Hasselt (SP) vindt dat er snel een nieuwe lift moet komen aan de Paleisbrug. Omwille van de mensen die onvoldoende mobiel zijn, moet ingestemd worden met het plan al gaat dat niet van harte. € 1,4 miljoen is immers veel gemeenschapsgeld. Wat is er te leren van dit project? Of is het weer: dit soort zaken gebeuren nu eenmaal. Bij dit soort projecten moet vooral naar de inhoud en niet naar de vorm gekeken worden. Gaat in de toekomst de degelijkheid of prestige voorop gezet worden? Het gaat immers om heel veel geld. Hij stelt voor de ambities terug te schroeven en het geld uit te geven waar het echt dreigt te knellen, zoals in de jeugdzorg. De heer Van Oijen (De Bossche Groenen) vindt het een hoog bedrag voor twee relatief normale liften. Hij vindt het vreemd dat de twee originele liften niet gerepareerd kunnen worden. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) begrijpt niet waarom dit bedrag zo hoog uitvalt. Een buitenlift kost ongeveer € 100.000 en voor twee liften met ombouw van bestaande schachten vindt hij € 1,4 miljoen wel erg veel. De tijdelijke liften werken goed en hij stelt voor die nog even te laten staan. In de tussentijd kan uitgezocht worden of dit bedrag niet naar beneden kan. Het uitvoeringskrediet komt uit een reservefonds uit 2018. Fijn dat deze pot er is, maar zijn er daar nog meer van? Dan kunnen meer doelen gezocht worden.

De heer Peters (PvdA) hoopt dat de lift in Den Bosch een beter einde kent dan de film die Dick Maas ooit maakte. De PvdA hecht belang aan een toegankelijke gemeente: iedereen moet goed van A naar B kunnen komen. Dat was geen vanzelfsprekendheid voor de bezoekers en bewoners van het Paleiskwartier. Jammer dat er nieuwe liften gebouwd moeten worden, maar gelet op de geschiedenis en geen respons op de aanbesteding duurzaam onderhoud is dit in deze situatie wel de beste optie. Goed dat wordt ingezet op een robuuste installatie, die hopelijk storingen voorkomt. Hopelijk wordt ook gekeken naar het hufterproef maken van de liften. Het i mooi om te zien dat creatief wordt omgegaan met de oude liftschachten en gekeken wordt naar een duurzame oplossing. Wel ziet hij graag een oplossing voor tijdens de bouwfase. Hier wordt een hoog bedrag voor gevraagd, maar hopelijk zorgt dit er definitief voor dat iedereen weer over de brug komt. De heer Romijn (PvdD) vindt het pijnlijk dat de gemeente is opgezadeld met ondeugdelijke liften en de gemeente niet in staat is gebleken de verantwoordelijke leverancier daarvoor aansprakelijk te stellen. Hij zou de levering van die eerdere liften graag nog een keer ter sprake brengen en bekijken of die leverancier nog latere opdrachten heeft gekregen, zodat de leverancier uitgesloten kan worden bij nieuwe opdrachten. Dat bleek echter ingewikkeld.

Iedereen moet gebruik kunnen maken van de liften en die moeten dan ook goed functioneren. De € 1,4 miljoen moet ook gezien worden als leergeld. Het is een enorm bedrag dat prima voor andere doeleinden gebruikt had kunnen worden. De heer Ploegmakers (CDA) vindt het jammer dat zo kort na realisatie de liften vervangen moeten worden. Hij weet niet waar het fout is gegaan in het verleden, maar dit doet zeer. Het is een forse investering en dat terwijl de installatie nog niet is afgeschreven, maar het college moet het vertrouwen worden gegeven. Het college heeft in een brief (van 9 april jl.) aangegeven nog voor de zomer te komen met de beantwoording van de vragen die in de raad zijn gesteld over het onderzoek dat er zou komen. Kan het college die antwoorden nog geven, voordat dit krediet op 2 juli a.s. in de raad wordt behandeld? De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) hoort veel eensgezindheid in de commissie. De liften zijn natuurlijk wenselijk, maar zijn ze ook noodzakelijk? Wegen de kosten op tegen wat ervoor terugkomt? Het gaat immers om veel geld dat niet ergens anders aan uitgegeven kan worden. Als de brug niet wordt gebruikt om naar de andere kant te komen dan duurt de tocht te voet slechts enkele minuten langer. Het is daarom goed dat de commissie hier goed over nadenkt. Mevrouw Hernández (50PLUS) vindt dat er al veel is gezegd.

Zij wijst op het vandalisme in het verleden; wat gaat er gedaan worden om vandalisme in de nieuwe liften te voorkomen? Het is niet de eerste keer dat de gemeente extra geld moet uitgeven aan projecten die niet gelukt zijn. Hier moet bij de nieuwe projecten rekening mee gehouden worden. Zij stelt voor dat Rosmalens Belang een berekening maakt van het aantal mindervaliden dat gebruikmaakt van de brug en wat het hen aan tijd scheelt. 8

De heer Van Griensven (PVV) wil graag een evaluatie waarom de diagonale liftbrug niet is gerealiseerd. Hij vindt € 1,4 miljoen veel te veel voor een brug; waar is dat bedrag uit opgebouwd? Kan het metaal van de oude lift gebruikt worden voor de voetgangersbrug bij de Tolbrugstraat, die nu niet doorgaat vanwege de kosten? Mevrouw Klerks (Volt) vindt dat deze liften vervangen moeten worden juist voor de mensen die minder goed ter been zijn en voor de omwonenden. Als er een brug wordt opgeleverd die jarenlang mee moet gaan maar de liften doen het niet dan moet de gemeente daarin investeren. Het is zeker duur leergeld. Zij sluit zich aan bij de eerdere vragen inzake de onderzoeken. Reactie college Wethouder Roy Geers hoort veel vragen. De wens is deze mooie brug bereikbaar te hebben voor iedereen; dat is belangrijk in een inclusieve en gastvrije stad. Er is gekeken naar een robuust ontwerp waarbij bekeken is of er voldoende vertrouwen is dat deze liften blijven functioneren. Er is niet uitgegaan van een nieuw hip design maar van een technologie die ook ProRail vaak toepast. Het onderhoud wordt preventief uitgevoerd en is datagestuurd. Mevrouw Klerks (Volt) vraagt of de liften met cameratoezicht bewaakt worden. Wethouder Roy Geers zou graag preventief vandalisme voorkomen, maar dan moet wel bekend zijn wat mensen van plan zijn.

Er is een storingsdienst die zo spoedig mogelijk acteert als er iets aan de hand is. Om te voorkomen dat daklozen in de schachten gaan slapen, kan een muziekje afgespeeld worden bij gebruik van de lift. Daar zijn verschillende mogelijkheden voor, die in het ontwerp meegenomen worden. Hij begrijpt de vraag over evaluatie van het verleden. In het vorige raadsvoorstel is een overzicht en tijdlijn gegeven. Wat wil de commissie nog meer aan evaluatie? De lift was gerealiseerd met een techniek die niet tot proven technology hoort. De techniek leidt tot overmatig veel storingen en de lift is niet op een betrouwbare manier te maken. De heer Romijn (PvdD) zegt dat het leergeld ook zit in: hoe maken we afspraken met leveranciers als spullen niet blijken te werken, om welke reden ook. Wethouder Roy Geers is hier in het vorige voorstel nader op ingegaan. Bij de nieuwe liften zijn hier nadrukkelijk afspraken over gemaakt. Het onderhoud van de liften wordt ondergebracht bij de leverancier van de liften. De heer Kieft (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) merkt op dat de brug is gebaseerd op een vergelijkbaar ontwerp in New York. Diagonale liften zijn toch al jarenlang in gebruik in het buitenland? Wethouder Roy Geers zegt dat destijds een partij is geselecteerd voor realisatie van deze liften die vaker bijzondere liftconstructies realiseert maar niet met de ervaring zoals in andere landen.

De heer Van Hasselt (SP) vraagt of dit tot een mentaliteitsverandering gaat leiden. Den Bosch loopt vaak op zaken vooruit en wil het nieuwste van het nieuwste hebben. Een mentaliteit van degelijkheid en soberheid moet er zijn, ook als het om dit soort zaken gaat. Wethouder Roy Geers begrijpt de vraag, maar het is ook goed om als stad te laten zien wat je kunt. Doelmatig is ook belangrijk maar het is de vraag of dat altijd sober zou moeten zijn. Het is mooi als stad om op onderdelen uit te blinken. Met de projecten in de stad wordt ervoor gezorgd dat de stad er ook heel aantrekkelijk uitziet. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) zegt dat als er binnen een bepaalde periode toch reparatie of vervanging nodig is, wie betaalt die kosten dan? Hoe lang is de garantieperiode waarbij de verantwoordelijkheid volledig bij de aannemer ligt? Zijn er duidelijke afspraken over vaste tarieven na die periode? Wethouder Roy Geers vindt deze vragen zeer technisch. Het onderhoud voor de komende 25 jaar is doorberekend en er is 24/7 digitale monitoring aanwezig evenals opvolging van 9

meldingen. Door slijtage of verkeerd gebruik zal wel eens iets kapot gaan en dat valt nooit onder garantie, maar als het product niet deugt dan is dat bij de leverancier belegd binnen een redelijke garantieperiode. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) vindt dit niet duidelijk terug in het voorstel. Zij verzoekt de wethouder hierop terug te komen. Wethouder Roy Geers zal de commissie via een collegebrief informeren. Hij vervolgt dat ernaar gekeken is hoe de alternatieve route verbeterd zou kunnen worden en voor de zomer zal de raad daarover geïnformeerd worden. De heer Ploegmakers (CDA) vraagt of dat antwoord voor de laatste raadsvergadering op 2 juli a.s. komt. Wethouder Roy Geers zal dat proberen. De heer Kieft (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) vraagt wanneer besloten is dat de liften niet meer gerepareerd zouden worden, want dat staat niet in de stukken. Wethouder Roy Geers meent dat de commissie daar via het vorige raadsvoorstel over geïnformeerd is. Er is toen een overzicht overlegd van de storingsmeldingen en acties daarop. In dat voorstel is ook gemeld dat er geen inschrijvingen op de aanbesteding zijn gekomen om de liften te repareren. Diverse liftleveranciers hebben aangegeven dat het de vraag is of de liften gerepareerd konden worden. Het college concludeerde daaruit dat er geen vertrouwen is dat deze liftconstructie nog goed gaat functioneren.

Daarbij is het risico dat mensen opgesloten worden in de liftconstructie groot. Mevrouw Huijbrechts (GroenLinks) leest dat eind maart de liften eruit gaan en de nieuwe liften waarschijnlijk in april geplaatst worden. Wat als die tijden niet gehaald worden? Graag duidelijkheid over de beschikbaarheid van liften in de plaatsingsperiode. Graag ook informatie over de communicatie met de bewoners hierover. Wethouder Roy Geers geeft aan dat het traject conform het eerdere raadsbesluit is opgezet, waarin zowel een marktpartij als partijen met andere expertise vertegenwoordigd zijn. Hij merkt verder op dat er een duidelijk uitgekiend proces is over het ontwerp en de uitvoering. Als het uitvoeringskrediet beschikbaar wordt gesteld, zal op die manier aan de slag gegaan worden. De tijd tussen de oude en nieuwe liften kan hiermee zo kort mogelijk gehouden worden. Er is altijd een mogelijkheid dat een bouwproces langer duurt dan vooraf is ingeschat. Er wordt alles aan gedaan om die periode zo kort mogelijk te houden. Omwonenden worden zo goed mogelijk geïnformeerd. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) herhaalt haar vraag over de liftschachten. Wethouder Roy Geers heeft de afgelopen week de kunst in de huidige liftschachten mogen onthullen, met twee kunstenaars. Dat is een mooi tijdelijk initiatief.

Samen met de omgeving wordt bekeken hoe de huidige schachten voor de langere termijn gebruikt kunnen worden. Tweede termijn De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) begrijpt het voorstel maar had toch ook een excuus verwacht van het college richting alle mensen die gedupeerd zijn geweest. Hij leest dat de maximale responstijd voor als mensen opgesloten zitten een uur is en buiten kantoortijden maximaal vier uur. Dat kan niet waar zijn. Zit er geen nooddeur in? Dit is levensgevaarlijk. Hij hoopt niet binnen een jaar weer een petitie te moeten inleveren over niet goed werkende liften. Rosmalens Belang wil geen nieuwe liften; wat moet er dan gebeuren? De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) heeft aangegeven dat daar goed over nagedacht moet worden. Over die € 1,4 miljoen wordt volgens hem wel erg makkelijk gedacht. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) was heel verbaasd over deze opmerking van de heer Kouwenberg. 10

De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) denkt dat de wethouder uitstekend werk heeft geleverd maar hij verbaast zich erover dat zo makkelijk over zo’n hoog bedrag wordt gedacht. De oplossing zal goed zijn, maar de heer Gersjes maakt zich kennelijk zorgen. Als de raad voor het voorstel kiest dan gaat hij daarin mee. De heer Gersjes (VOOR Den Bosch) hoopt niet dat dit een vervolg gaat krijgen. Er is gekozen voor verticale liften maar ook die geven geen garantie voor de toekomst. Den Bosch moet duurzame liften hebben; daar gaat hij voor. Voor onderhoud wordt gezorgd en er zijn geen problemen meer in de toekomst; dat wil hij horen. De heer Kieft (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) constateert dat niet adequaat is omgegaan met het oplossen van storingen, met name in 2022 en 2023. De wethouder is daar niet op ingegaan. In een rapportage van november 2021 werd gemeld dat er diverse onduidelijke contractstukken waren en er ook contractstukken ontbraken ten aanzien van het onderhoud. De kosten van onderhoud voor de komende 25 jaar zijn bepaald op € 5.500 per jaar, bij de diagonale liften was dat € 70.000 per jaar. Kan de wethouder dat verschil verklaren? Hij neemt aan dat in de nieuwe contractstukken de definities duidelijk zullen zijn. De voorzitter zegt dat technische vragen niet in de commissie worden behandeld. De heer Kieft (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) zal technische vragen indienen.

Hem viel in het raadsvoorstel op het bedrag van € 1.385.000 terwijl op pagina 3 het bedrag van € 1.335.000 staat. Welk bedrag is juist? Hoe houdt het college in de toekomst de vinger aan de pols? Wethouder Roy Geers heeft eerder in raad, commissie en daarbuiten meermaals en uitgebreid aangegeven hoe vervelend het college dit vindt richting bewoners. Er moet een goede oplossing geboden worden. De heer Kieft (Leefbaar ’s-Hertogenbosch) zegt dat een excuus gemaakt zou kunnen worden op dit podium hier. Dat stoort hem. Waarvan akte, aldus wethouder Roy Geers. Er zijn korte storingstijden en mensen kunnen altijd via het storingsnummer in de lift contact zoeken, waar hulpdiensten bij betrokken kunnen worden. Hij ziet de technische vragen van Leefbaar ’s-Hertogenbosch tegemoet. Herstel van de huidige liften is geen verstandige oplossing en leidt niet tot een duurzaam gebruik van de brug, is de constatering van het college. Voor de realisatie van de liften wordt € 1.385.000 gevraagd; daar zit het onderhoud bij. De voorzitter constateert dat er geen vragen meer zijn. Hij concludeert dat het voorstel als hamerstuk naar de raad gaat tenzij er nog moties en/of amendementen ingediend worden. Overige agendapunten 8.

Rondvraag en sluiting De voorzitter stelt vast dat er geen onderwerpen zijn voor de rondvraag en sluit onder dankzegging aan eenieder de vergadering om 20.58 uur. Aldus vastgesteld in de openbare vergadering van de commissie Bedrijvigheid van 26 augustus 2024. De secretaris, mr. drs. R. van der Meer

De voorzitter, A.P.R.G.M. van Rosmalen

11