2024-04-16 Notulen Commissie Omgeving

Met zo'n lage ondergrens voor het duurzaam bouwen wordt ruim 60% van de klimaatimpact van een bewoner volgens de normen van Parijs al opgesoupeerd. Dat moet en kan beter. Als duurzaam wordt gebouwd gaat die impact fors naar beneden. Bouwen volgens die nieuwe standaard vindt al navolging in de sector, zo heeft Heijmans tijdens een werkbezoek vorig jaar aangegeven graag volgens die standaarden te bouwen. Dan moet daar wel op worden aangestuurd. Bij wijze van uitzondering wordt nu al duurzamer gebouwd. Over Het Nieuwe Normaal licht de PvdD toe dat dit zich richt op reductie van de uitstoot van broekkasgassen, op het realiseren van een toekomstbestendige en aanpasbare woningvoorraad en werken in een eenduidige lijn met corporaties. Mevrouw Van Zaalen (CDA) wijst op de kostenstijging die met Het Nieuwe Normaal samenhangt en vraagt hoe de PvdD die kosten wil afdekken. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) merkt op dat op de tekentafel al kan worden gekozen voor een wijze van ontwikkelen met lagere kosten binnen de richtlijnen. Door deze manier van bouwen wordt de aanpasbaarheid van woningen geborgd. Dit leidt tot een meer flexibele inzet van de woningvoorraad en daardoor minder meerkosten. De veranderende samenstelling van huishoudens is een gegeven. Mevrouw Van Zaalen (CDA) leest in stukken dat bij kantoren wordt uitgegaan van 2,7% aan extra kosten maar bij woningen al gauw 8 à 9%.

Aan de PvdD daarom de vraag hoe die de betaalbaarheid garandeert. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) meent dat deze patstelling uitgaat van een erg zwart-witte uitgangspositie. Op sommige plekken wordt Het Nieuwe Normaal al toegepast in de gemeente en daar blijkt dat die meerkosten niet zo groot hoeven te zijn. In de woningbouw worden flinke winsten gemaakt, de gemeente kan eisen stellen in wat er voor die marges wordt gerealiseerd. Woningcorporaties geven daarnaast in het nieuwe duurzaamheidsakkoord aan zeer serieus te overwegen Het Nieuwe Normaal daarin op te nemen. Zo'n richtlijn concretiseert dit voor hen. De conventionele wijze van bouwen kost 60% van diens verantwoorde klimaatimpact binnen de grenzen van Parijs. Een duurzame bouwmethode biedt de mogelijkheid de klimaatimpact terug te brengen tot 5%, een groot verschil. De gebruiksfase als mensen eenmaal in een huis wonen is lastiger te beïnvloeden dan de productie- en realisatiefase. Op die laatste twee stappen moet de politiek dan ook inzetten ten behoeve van de klimaatdoelstelling. In Het Nieuwe Normaal wordt de score van milieu-impact, materiaalgebruik en waardenbehoud op de CO2-uitstoot gemeten, maar ook gezondheid en aanpasbaarheid. Een makkelijk aan te passen woning is niet alleen duurzaam, maar ook een efficiëntere manier om een goed te benutten woningbestand te behouden.

17

Het nieuwe duurzaamheidsakkoord van de woningcorporaties is in de maak. In het werkbezoek op 15 maart jl. is al aangegeven dat in het nieuwe akkoord veel meer op de impact van de manier van bouwen zal worden ingezet en dat sterk wordt overwogen hiervoor de richtlijnen van Het Nieuwe Normaal te hanteren. De gemeente kan hierop aansluiten door ontwikkelaars zoveel mogelijk duidelijkheid te geven door dezelfde keuzes te maken. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) hecht aan het behoud van het karakter van de dorpen en wijken. Dit mag verder worden uitgebuit. Inwoners moeten binnen hun wijk kunnen verhuizen, groeien en krimpen. Iedereen is gelijkwaardig. Dit vraagt woningaanbod in alle categorieën en prijsklassen, van de starterswoning tot de eengezinswoning tot uiteindelijk de zorgwoning. Doorstroming is een flinke opgave. Ouderen zitten vast in een grote woning omdat er onvoldoende passend aanbod is. Dit vraag huur- en koopaanbod en creatieve oplossingen. De fractie vraagt zich af of deze raad oplossingen ziet voor de overstap van koop naar huur. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) erkent het probleem van de doorstroming van ouderen van een grote woning naar een kleine woning. Zij wijst op het probleem van betaalbaarheid: senioren die hun huis hebben afbetaald moeten gaan huren. Zij vraagt of Rosmalens Belang ook in deze mismatch tussen inkomen en woonlasten een probleem ziet.

Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) doelt precies daar op. Zij roept de raad op samen na te denken over een oplossing. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) wijst op het voorstel waaraan ook Volt en SP refereerden, met een gemeente die wat verlies neemt door zelf te gaan bouwen waarna dit verlies collectief wordt opgevangen. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) ziet daar de oplossing niet. Nog steeds moet men dan huur gaan betalen, terwijl een afbetaald huis, met 'gratis' wonen afgezien van vaste lasten, wordt achtergelaten. Dat probleem blijft als gemeentelijk gebouwd gaat worden. Daar is dit de oplossing niet voor. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) wijst er op dat de gemeente op de eigen gronden de prijzen laag kan houden. Aan senioren kunnen dan lagere huren worden aangeboden. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) benadrukt dat de huur sowieso hoger wordt dan betrokkenen nu betalen. Iemand die nu gratis woont, gaat er ook met een huur van € 100 op achteruit. Mevrouw Korver (GroenLinks) vraagt hoe wordt gekeken naar het geld dat is vrijgekomen omdat toch een huis is verkocht. Die mensen zouden dat geld kunnen gebruiken om die huur te betalen. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) wijst er op dat de woning zolang eigenaren er wonen niet wordt belast, wel als zij die verkopen.

Mevrouw Klerks (Volt) wijst op hypotheekvormen waarbij de eigenaar zijn huis 'opeet' als manier om het geld uit de stenen te halen. Gevraagd wordt of de fractie een dergelijke wijze van de doorstroming stimuleren ziet zitten. Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) wijst er op dat de opeet-hypotheek voornamelijk is bedoeld voor het blijven wonen in de eigen woning voor wie meer inkomen nodig heeft. Als de opeet-hypotheek kan worden meegenomen naar de volgende huurwoning kan dat een oplossing zijn. Dat is een landelijk vraagstuk. Mevrouw Klerks (Volt) wijst op de significant hoge energierekeningen en WOZ-waarden van de gemiddelde eengezinswoning uit de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw. De lasten buiten de hypotheeklasten zijn vrij hoog. Zij wijst op de mogelijkheid van een A+++-woning als oplossing.

18

Mevrouw Verreijt (Rosmalens Belang) onderschat de rol van beeldvorming niet. De 70-jarige in zijn eengezinswoning die daar dertig, veertig jaar hard voor heeft gewerkt, zal er vaak moeite mee hebben te verhuizen naar een huurwoning, ook als die een vooruitgang in energielasten met zich brengt. Het is begrijpelijk dat mensen dat bedrag onder aan de streep niet zien. De creatieve oplossingen ziet de fractie vooral in de bestaande voorraad. Soepeler omgaan met wet- en regelgeving is hoognodig. De vraag is of de durf daartoe er is. Het paraplubestemmingsplan voor het splitsen van woningen is vastgesteld, maar hoe wordt bereikt dat naast huurwoningen ook woningen van particuliere eigenaren worden gesplitst? Dat vereist dat die daar zelf mee aan de slag gaan. Stichting Statiegeld Op Jeugd is een goed voorbeeld van een proactieve aanpak. Verder wordt aandacht gevraagd voor bestaande initiatieven binnen de bestaande bouw die in Den Bosch aandacht verdienen, zoals Kamers en Tuinkamers met Aandacht, de pre-mantelzorgwoningen, wonen boven winkels en de CPO-projecten. De aandacht voor deze projecten dient er ook aan de voorkant te zijn. Dan kan na een snelle check al duidelijk zijn wie hiervoor in aanmerking komt. Wat inbreiden versus uitbreiden wijst de fractie op de plannen voor de komende tien jaar, waarin wordt gefocust op inbreiding. Dat doet Rosmalens Belang ook.

De prognoses roepen de vraag op of dit voldoende is. Naast de mensen die nu nog geen woning hebben, gaat het dan om degenen die de komende twintig jaar in de gemeente willen komen wonen of op zichzelf willen gaan wonen. Daar komen uitbreidingslocaties om de hoek kijken. Rosmalens Belang kijkt dan vooral naar de Bunders in Rosmalen en de Noordoosthoek in Nuland. De woningcorporaties zijn goed bezig met de verduurzaming van hun vastgoed. Die kennis, ervaring en schaalgrootte zouden zij samen met de gemeente kunnen inzetten om ook particuliere eigenaren te ondersteunen in hun verduurzaming. In de flexibele schil is voldoende differentiatie van belang. Vooral in het huuraanbod en in alle wijken. Wie vandaag of morgen een nieuwe woning nodig heeft, wil een huis, die de mogelijkheid biedt tot een sabbatical als de wooncarrière even niet lekker loopt. Samengevat: meer differentiatie binnen een wijk, oplossingen binnen de bestaande voorraad, vooral voor ouderen en versoepeling van de regels en die aan de voorkant verduidelijken, inbreiden waar mogelijk en uitbreiden waar nodig en verduurzaming oppakken met de corporaties als kartrekker.

De heer Roovers (SP) stelt dat de wooncrisis wat SP betreft bestaat uit twee belangrijke aspecten, namelijk een financieel-economische crisis/een crisis van de marktwerking en een crisis in de democratie en een gebrek aan zeggenschap van mensen over hun eigen leefomgeving, gemeenschap en woonhuis. Al deze aspecten komen samen en versterken elkaar. De Nederlandse volkshuisvesting was ooit wereldwijd toonaangevend. Extremistisch marktdenken heeft deze brede voorziening eerst beperkt tot een noodoplossing van de lagere inkomens, daarna ondergefinancierd en vervolgens aan marktpartijen verkocht. Dat is de kern van het probleem. De volkshuisvesting is bewust afgebroken en er is een woningmarkt voor in de plaats gekomen, die niet werkt voor starters, ouderen, huurders, kopers, armen of rijken, maar alleen voor een kleine groep vastgoedinvesteerders, een overbodige kaste die rijk wordt van kunstmatig gecreeerde schaarste. Aan deze ontwikkelingen kan Den Bosch weinig doen. Het is niet zo dat Den Bosch er alles aan doet om het te voorkomen. 46% van de Bossche huishoudens heeft behoefte aan een sociale huurwoning. Dat is inclusief de Spartaanse inkomensgrenzen. Als SP in de raad zou zeggen dat dan ook voor minstens 46% moet worden gebouwd, geldt dat als een radicaal standpunt.

Dit toont aan hoe zeer de belevingswerelden van binnen en buiten de raad van elkaar verschillen en dat de realiteit van de markt centraal wordt gezet en niet de behoeftes van de inwoners. Uiteindelijk moet men terug naar een situatie waarin de gemeente zelf verantwoordelijk is voor de volkshuisvesting. De gemeente moet stoppen met het verkopen van woningen, maar richting het zelf bouwen of zelfs aankopen van woningen. Is € 43 miljoen voldoende als startkapitaal van een eigen woningbouwbedrijf of om woningen aan bijvoorbeeld de Esdoornstraat of de Palmboomstraat op te kopen? Op deze manier moet de gemeente de democratische zeggenschap over woningen terugkrijgen. Mevrouw Klerks (Volt) steekt het anders in. Als het inwonersaantal van Wenen wordt afgezet tegen dat van Den Bosch, kan komt men ook op ongeveer € 43 miljoen. Er kunnen daadwerkelijk stappen mee worden gezet, net als in Wenen. Is de heer Roovers daarvan op de hoogte? De heer Roovers (SP) is op de hoogte van wat in Wenen gebeurt. Uiteindelijk moet de overheid 19

een grotere rol krijgen en terug naar eigen woningbouwbedrijven. Daarvoor is vooral startkapitaal nodig, want dat levert uiteindelijk geld op. In Den Bosch wordt een aantal incidentele en structurele uitgaven gedaan waarop SP een andere keuze zou maken. Dat geld kan beter worden besteed. De wooncrisis is op dit moment het meest urgente probleem. Mensen moeten 13,4 jaar wachten op een sociale huurwoning. Daar mogen best wat plannen voor wijken. Corporaties zijn ooit begonnen als woningbouwverenigingen, een initiatief van en voor de werkende klasse om een nieuwe woonstandaard te creëren: betaalbaar en kwalitatief goed. Inmiddels zijn corporaties op afstand van hun huurders gekomen. Dit heeft als gevolg dat klachten over bijvoorbeeld vocht en schimmel de woningcorporaties slecht bereiken. De gemeente vindt een gebrekkige kwaliteit van wonen een zaak tussen huurder en verhuurder, maar niemand beschermt de huurder. In de Kruiskamp, de Bomenlandflat, Boschveld en het Zand moest de SP met huurders in actie komen tegen slecht onderhoud, maar het speelt in de hele stad. In de Schutskamp, de Maaspoort, de Slagen, de Aawijk, de Gestelse buurt, de Bazeldonk en meer wijken is sprake van slechte kwaliteit huurwoningen en corporaties die er te weinig aan doen. De gemeente moet weer verantwoordelijk worden voor de kwaliteit van huurwoningen.

Met Leefbaar Den Bosch heeft SP een voorstel voor een jaarlijkse apk van woningen waarin de gemeente weer verantwoordelijk wordt voor de kwaliteit van de huurwoningen in de stad. Is het wel zo verstandig om krampachtig economische groei te forceren: NXP, Heesch West, ASML. Kan de stad het wel aan als de gemeente er niet in slaagt de voorzieningen en vooral de woningen te leveren? Wat SP betreft niet. De gemeente is niet in staat woningen te bieden aan forenzen die naar Den Bosch komen omdat het centraal en qua openbaar vervoer gunstig ligt. SP pleit voor een woningtoewijzing op basis van sociale of economische binding. Dat betreft mensen die in Den Bosch wonen, werken, studeren of mantelzorg leveren. SP wil een urgentiestatus voor alle Bosschenaren die 23 jaar worden en nog niet zelfstandig kunnen wonen. Daarmee komt een einde aan een onrechtvaardig lotingssysteem en kunnen de eigen inwoners woningen worden geboden. De heer Van den Kerkhof (D66) wijst erop dat nog geen 10% van de woningvoorraad is bestemd voor woningzoekenden die net te veel verdienen voor sociale huur. Wat is het plan van SP om meer aanbod te creëren voor deze groep? De heer Roovers (SP) legt de nadruk op de sociale huur omdat de urgentie daar verreweg het grootst is.

SP is het niet eens met het bestaan van middenhuur en dat het een manier is om mensen uit een sociale huurwoning te helpen, de 15% scheefhuurders. Wat SP betreft richt de gemeente zich op sociale huurwoningen en wordt scheefwonen gedoogd. De heer Van den Kerkhof (D66) concludeert dat de heer Roovers ervan uitgaat dat men scheef woont als men überhaupt ergens woont. Een grote groep woningzoekenden kan geen woning vinden omdat ze te veel verdienen voor een sociale huurwoning en niet in aanmerking komen voor een hypotheek. Dat is 20% tot 25% van de bevolking in Den Bosch. Ook voor die groep moet worden bijgebouwd. Uit de sessie met de experts en de woningcorporaties blijkt dat de woningcorporaties niet kunnen leveren voor deze groep. De grote beleggers moeten meer ruimte krijgen voor deze groep. Erkent SP dat daar een deel van de oplossing ligt voor die groep? De heer Roovers (SP) ziet het niet als een oplossing, maar als een vlucht en uit nood geboren. Als het nodig is, mag het niet ten koste gaan van de bouw van sociale huur, maar moet het ten koste gaan van de villa's die worden gebouwd en dan gaat SP anders aankijken tegen projecten zoals het GZG-terrein. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) reageert op de suggestie om naar mogelijkheden te kijken om mensen met een economische binding voorrang te geven bij vrijkomende woningen.

Is dat wettelijk gezien mogelijk? Zijn er voorbeelden van steden waar dit wordt gedaan? Volgens de heer Roovers (SP) doet Utrecht dat in een bepaalde vorm. Hierbij moet worden gedacht aan bijvoorbeeld docenten die voorrang krijgen. Het gaat om het verdelen van schaarste en dat doet altijd pijn. SP wil liever dat wordt gezorgd dat de leraren, politieagenten en verpleegkundigen een woning kunnen vinden. Het is niet zo dat SP Amsterdamse forenzen geen mooi huis in Den Bosch gunt, maar kiest er eerder voor om deze mensen geen voorrang te geven. 20

Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vraagt of wat SP betreft die beperking voor alle woningen zou moeten gelden, dus ook voor koopwoningen. De heer Roovers (SP) denkt dat dit goed zijn, maar er zijn wetten en praktische bezwaren. Wat SP betreft worden alle randjes opgezocht en is er geen enkele beperking. Mevrouw Korver (GroenLinks) wijst op de ondertekening van haar e-mails waarin de kernzin van GroenLinks Den Bosch staat: 'Voor iedereen een thuis in een groen 's-Hertogenbosch'. Deze kernzin omvat alles wat in de woonvisie terugkomt. GroenLinks is blij met de in 2020 vastgestelde woonvisie. Er gebeurt veel om te zorgen dat iedereen zich thuis kan voelen in een passende en betaalbare woning van goede kwaliteit die in een leefbare, gezonde, veilige en goed bereikbare wijk staat met voldoende groen, speelruimte en voorzieningen in de nabijheid. Er zijn meer woningzoekenden dan ooit en dat er sprake is van een wooncrisis die niet zomaar op te lossen is, ontkent niemand. Wat GroenLinks betreft moet worden doorgegaan met de uitvoering van de woonvisie om zoveel mogelijk te doen om de doelen op woongebied te halen. Op één onderdeel van de woonvisie wil GroenLinks de ambitie verder aanscherpen. De gebouwde omgeving veroorzaakt ongeveer 40% van de CO 2-uitstoot.

Om de opwarming van de aarde enigszins binnen de perken te houden, moet de CO 2-uitstoot nu worden verminderd en niet pas in de toekomst als dat door de technische ontwikkelingen makkelijker zal zijn. Dan is het te laat en is de aarde al te veel opgewarmd om de inwoners nog prettig te laten wonen. Om dat doel te bereiken, is niet bouwen het allerbeste, maar dat is geen optie. Hergebruik van bestaande panden is second best. Daarop wordt al veel ingezet in de woonvisie en in de praktijk. GroenLinks is voorstander om daarin nog meer te doen, bijvoorbeeld meer bestaande panden ombouwen, woningen splitsen of optoppen. Als toch moet worden gebouwd of verbouwd, dan moet dat zo worden gedaan dat meer CO 2 wordt vastgelegd dan uitgestoten. Dat is per saldo positief voor de natuur en de biodiversiteit. Dat betekent een impuls voor duurzaam, biobased en circulair bouwen met meer aandacht voor materiaalgebruik en modulair bouwen en dat is goed voor de benodigde flexibiliteit. GroenLinks wil onverminderd door op de weg die met de woonvisie is ingeslagen, maar met een extra impuls op duurzaam, biobased en circulair bouwen. GroenLinks zal zich daarop richten in de commissievergadering in juni om Den Bosch ook in de toekomst leefbaar te laten zijn voor alle inwoners en een 's-Hertogenbosch aan zee met strandhuizen te voorkomen.

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) stelt voor een richtlijn als 'Het Nieuwe Normaal' te hanteren en daarmee een kader te stellen en de uitvoering daarin te laten plaatsvinden. Hoe denkt GroenLinks daarover? Mevrouw Korver (GroenLinks) heeft zich met het strategische deel van het debat beziggehouden en nog niet met de invulling, maar stelt voor in de komende twee maanden met Partij voor de Dieren te overleggen over een motie over duurzaamheid. De heer Van den Kerkhof (D66) bedankt de collega's uit de raadswerkgroep die dit debat mogelijk hebben gemaakt. Het is goed dat een strategisch debat wordt gevoerd over het woonbeleid. Er is al tijden sprake van een grote woningcrisis. De woningprijzen rijzen de pan uit en met name studenten, starters en mensen met een middeninkomen komen nauwelijks aan bod op de woningmarkt. Ook in 's-Hertogenbosch is een groot tekort aan betaalbare woningen. De oplossing hiervoor is niet simpel. Duidelijk is dat meer moet gebeuren dan alleen meer bouwen. De gemeente heeft invloed op het bouwtempo en het woningtype dat wordt gebouwd. Voor D66 staat versnelling van de woningbouw voorop. Voor de woningmarkt geldt dat het draaien aan meer knoppen het bouwtempo niet ten goede komt. D66 staat achter de afspraken in het bestuursakkoord om in te zetten op de realisatie van de harde plancapaciteit.

Vanavond legt D66 accenten die gaan over de zachte plancapaciteit: plannen waarop kan worden gestuurd zonder het tempo te beschadigen. D66 wil meer bouwen voor woningzoekenden die net te veel verdienen voor sociale huurwoningen en te weinig of te onregelmatig voor een hypotheek. Voor deze groep, die tussen wal en schip valt, biedt middenhuur een uitkomst. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) verwijst naar het woonbehoeftenonderzoek waaruit blijkt dat 58% van de starters die op zoek zijn naar een huurwoning een huur wensen tot de 21

aftoppingsgrens (€ 600,00/€ 700,00) en driekwart van de doorstromers met een huurwens wil een huurprijs tot de liberalisatiegrens van destijds € 720,00. De stap naar wat D66 wil, de middencategorie, is heel groot en sluit niet aan op het behoeftenonderzoek. De heer Van den Kerkhof (D66) stelt dat de wensen bekend zijn. Dit gaat ook over de markt van dit moment. Wellicht zou iedereen een woning willen kopen, maar de markt in Den Bosch is zodanig dat veel mensen onmogelijk een hypotheek kunnen krijgen. De groep die misschien niet als eerste de behoefte heeft om een woning te kopen, komt vaak in de categorie huur en verdient net te veel voor sociale huur en te weinig voor een hypotheek. Hierbij moet worden gedacht aan politieagenten, leraren en verplegers. Die groep valt tussen wal en schip. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vraagt of D66 dan niet bang is dat iets wordt gebouwd wat die groep helemaal niet kan betalen. Bij een woning van rond € 1.000 komen nog energielasten en servicekosten. Dat is al snel € 1.400 per maand. Heeft een verpleegkundige of leraar dat te besteden per maand? De heer Van den Kerkhof (D66) realiseert zich dat dat hoge bedragen zijn. Voor hypotheken moet aan het dubbele worden gedacht. Dat sluit niet aan bij de wensen, maar er moet ook op de realiteit worden ingespeeld.

Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) ziet een deel van de oplossing om als gemeente zelf in te stappen en mede te ontwikkelen voor deze groep. Is dat een richting waarbij De Bossche Groenen D66 aan haar zijde zou kunnen vinden? Het voorbeeld in Wenen wordt genoemd. Is dat wat D66 wil doen om te zorgen voor betaalbare huizen voor deze mensen? De heer Van den Kerkhof (D66) laat weten dat D66 geen voorstander is van een gemeentelijk woonbedrijf. Er zijn oplossingsrichtingen denkbaar als meer ruimte voor grootschalige beleggers en prestatieafspraken met de corporaties om meer voor deze groep te bouwen. Het gaat mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) erom dat de gemeente verantwoordelijkheid neemt. Die verantwoordelijkheid kan ook worden genomen in het meer loslaten van een sluitende grondexploitatie of gemeentelijke grond voor minder geld aan woningbouwcorporaties beschikbaar stellen zodat ze meer kunnen bouwen. Zijn dat richtingen waar D66 voor zou openstaan? De heer Van den Kerkhof (D66) staat achter het bestaande beleid dat 70% betaalbaar wordt gebouwd. Alleen dat al gaat ten koste van de grondexploitatie, waardoor er minder grondopbrengsten zijn in het grondbedrijf. Het is geen optie daarin nog verder te gaan. Het moet betaalbaar en realistisch blijven. Wat D66 betreft wordt minimaal 40% van de nieuwe plannen middenhuur dan wel betaalbare koop en 30% sociale huur.

Daarmee wordt de doelstelling van 70% betaalbare woningen behouden bij nieuwe plannen en krijgen starters en middeninkomens meer kans op de woningmarkt. Enkel bouwen brengt niet de oplossing. De heer Roovers (SP) stelt dat de genoemde percentages uit het bestuursakkoord komen. Door deze percentages is de wachtlijst voor sociale huurwoningen in twee jaar van 10 naar 13,4 jaar gestegen. Hij hoort niets over de 46% van de Bosschenaren die recht hebben op een sociale huurwoning. Waar kunnen zij terecht? De heer Van den Kerkhof (D66) wijst op de bestaande woningvoorraad en stelt dat 33% een corporatiewoning is in de sociale huur. De particuliere huur, veelal middenhuur is 9%. De betaalbare categorie wordt met het bestaande beleid opgerekt en dat komt ten koste van de vrijesectorkoop. De heer Roovers (SP) wijst erop dat er in Den Bosch 33% sociale huur is en dat 46% van de Bossche huishoudens behoefte heeft aan een sociale huurwoning. Dan zal het huidige beleid het tekort vergroten. Moeten de mensen die niet in een sociale huurwoning terechtkunnen Den Bosch verlaten? Volgens de heer Van den Kerkhof (D66) is dat niet het verhaal. De keuze wordt gemaakt om het 22

aanbod te vergroten voor de groep die tussen wal en schip valt. Dat gaat niet ten koste van sociale huur, want die blijft 30%, maar van de vrijekoopsector. Wat D66 betreft wordt meer gebouwd in de middenhuurcategorie. De heer Roovers (SP) constateert dat D66 vasthoudt aan bestaande cijfers die het tekort creeren omdat te weinig sociaal wordt gebouwd. Als 30% wordt gebouwd, kan niet 46% worden gehuisvest. Erkent D66 dat? De heer Van den Kerkhof (D66) erkent dat de oplossing die SP wenst niet haalbaar is omdat het een onbetaalbaar grondbeleid van de gemeente vraagt. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vraagt uit wie de groep bestaat die buiten de boot valt. Voor wie worden die middeldure huurwoningen gebouwd? Uit het woonwensenonderzoek blijkt dat leraren dat helemaal niet kunnen betalen. De heer Van den Kerkhof (D66) heeft die categorie beschreven, namelijk de middeninkomens als agenten, leraren en verpleegkundigen. Deze mensen verdienen te veel voor een sociale huurwoning en komen niet in aanmerking voor een hypotheek. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vraagt of de heer Van den Kerkhof zich realiseert dat deze mensen dergelijke huren niet kunnen betalen. De heer Van den Kerkhof (D66) vraagt De Bossche Groenen wat het alternatief is voor deze groep.

Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vindt niet dat de gemeente passief moet toekijken, omdat de projectontwikkelaars deze groep niet bedienen. De gemeente moet wellicht een tekort op de grondexploitatie accepteren of gemeentelijke gronden goedkoper beschikbaar stellen waarop betaalbare huizen kunnen worden gebouwd. Is D66 bereid die stap te zetten om de genoemde groep te kunnen voorzien van een betaalbaar huis? De heer Van den Kerkhof (D66) verwijst naar landelijke wetgeving ten aanzien van grenzen voor sociale huur. Als meer sociale huur wordt gebouwd, vallen deze mensen nog steeds tussen wal en schip. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) memoreert dat in de expertmeeting werd gewezen op de uitdaging om het middensegment te realiseren. Welke projectontwikkelaar wil instappen als hij moet inleveren op de vrije sector en het duurdere segment? Hoe gaat de heer Van den Kerkhof dat robbertje bevechten? De heer Van den Kerkhof (D66) vindt dat een terecht punt. Een woningcorporatie kan een deel bedienen, maar niet alle vraag ernaar. Er moet meer uitnodigend beleid worden gevoerd om de grote beleggers te laten investeren in de stad. In de randstad blijkt dat deze daartoe bereid zijn. Het is misschien niet ideaal, maar kan binnen vijf jaar een oplossing bieden voor deze groep. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) informeert hoe een dergelijk uitnodigend beleid eruitziet.

Volgens de heer Van den Kerkhof (D66) zit dat deels in het grondbeleid. Voor die bepaalde categorie moet een som worden bedacht waardoor het voor investeerders aantrekkelijker wordt om in de stad te investeren. Mevrouw Klerks (Volt) stelt dat een groot deel van de onbetaalbaarheid van de middenhuur niet in de hoogte van de huur zit, maar aan de exorbitante eisen om te mogen huren zoals viermaal de inkomenseis. Als wordt uitgegaan van € 900,00 maal vier, dan verdient een gemiddelde agent dat niet. Is D66 het ermee eens dat, als het aan de markt wordt overgelaten, het risico bestaat dat die woningen niet bereikbaar zullen zijn voor de juiste doelgroep vanwege die exorbitante eisen? De heer Van den Kerkhof (D66) ziet de risico's. De minister bereidt wetgeving voor om meer 23

grip te krijgen op die sector. Mevrouw Klerks (Volt) vraagt of een oplossing zou kunnen zijn de woningbouwcorporaties waar mogelijk te ondersteunen om de huidige 10% op te rekken omdat zij die inkomenseisen niet hebben. De heer Van den Kerkhof (D66) onderschrijft dat dit een van de oplossingsrichtingen is voor deze categorie. Een extra voordeel is dat het een duurzamere oplossing is. De bestaande woningvoorraad moet optimaal worden benut. In het splitsen van bestaande woningen en het aanpakken van leegstaand vastgoed kunnen meters worden gemaakt. Dit wordt mogelijk met eenvoudiger procedures. Dit kan redelijk snel worden geregeld door bijvoorbeeld ambities vast te leggen in de omgevingsvisie en de juridische uitwerking daarvan in het omgevingsplan. D66 wil het groene buitengebied sparen en nieuwe woningen optimaal inbreiden in de bestaande stad en dorpen. Men moet niet bang zijn om meer in de hoogte te bouwen, bijvoorbeeld in de spoorzones en op plekken waar dit kan. D66 is pleitbezorger van een goede Bossche mix op wijk- en dorpsniveau. Gezorgd moet worden voor een juiste balans in verschillende woningtypen. Dat betekent niet dat in iedere wijk of dorp de woningsegmentering in de juiste verhouding moet zijn, maar wel dat nieuwe plannen met dat oog worden beschouwd.

D66 pleit bijvoorbeeld voor meer betaalbare woningen in Rosmalen en meer duurdere huur en koop in wijken als Noord en West. Mevrouw C.H.A. van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) stelt dat de gemeente al jaren kampt met de woningcrisis. Jongeren blijven langer thuis wonen, studenten kunnen geen woning vinden en ouderen wonen te lang in een grote woning. Den Bosch kan de crisis niet oplossen maar wel meedenken met de burgers over nieuwe woonvormen zoals Knarrenhofjes en CPO's, maar ook bouwen op rafelranden. Splitsen is al door veel fracties genoemd, maar daarbij moet ook worden gedacht aan wonen boven winkels. Splitsen is niet altijd eenvoudig vanwege bureaucratie. Het zou fijn zijn als de gemeente meedenkt en -werkt als een eigenaar zijn woning kan en wil splitsen. Uit onderzoek is gebleken dat verkeerde woningtypen worden gebouwd. Er is meer behoefte aan eenpersoonswoningen. Als meer eenpersoonswoningen worden gebouwd, kan meer doorstroom plaatsvinden. Expats zijn vrij actief op de woningmarkt. Omdat zij een betere financiële positie hebben, krijgen zij eerder een woning. Ondernemingen moeten worden betrokken bij de woningbouw, zoals bij Philips en ASML is gedaan. De heer Verhoef (gewoon ge-DREVEN) bedankt de werkgroep voor de voorbereidingen. Het voorliggende perspectief is zeer breed.

Het strategisch debat moet in juni worden gevoerd en vanavond is een soort inventarisatieronde. Gewoon ge-DREVEN wil een beeld vormen over de vier pijlers en zal meedenken op de onderdelen, maar gaat daar nu niet gedetailleerd op in. Voor gewoon ge-DREVEN is een strategisch speerpunt dat er vooral woningen voor ouderen moeten komen. Daarbij moet worden gedacht aan appartementen, serviceflats, aanleunwoningen, kleine zelfstandige woningen et cetera. Zo kan doorstroming worden gecreëerd en komt er beweging voor alle groepen. Een andere suggestie is een door de gemeente in te richten garantiefonds voor mensen die al langer duur huren maar net niet kunnen kopen. Ook dit kan de mobiliteit in de huisvesting in beweging zetten. Hij wenst de werkgroep veel succes met de verdere voorbereiding en hoopt dat op 18 juni a.s. niet veel andere agendapunten op de agenda staan. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) vindt duurzaamheid en toekomstbestendigheid belangrijk. De gemeente moet blijven openstaan voor nieuwe ontwikkelingen met betrekking tot het milieu. Bosch Belang maakt zich zorgen over het overbelaste elektriciteitsnet en de extra kosten die moeten worden gemaakt om aan de hogere milieueisen te kunnen voldoen.

Met betrekking tot het toekomstbestendig wonen denkt Bosch Belang onder andere aan het inzetten van Wonen met Zorg, woningen bij de bouw laten voldoen aan eisen voor de toekomst en voorzieningen bij woningen binnen een bepaalde straal. Hier mag meer nadruk worden gelegd op het betrekken van burgers, zoals bijvoorbeeld de campagne 'Nu nadenken over straks'. Bosch Belang besteedt graag aandacht aan betaalbaar wonen voor iedereen en de 24

verstedelijking door de enorme bevolkingsgroei. Groen en ruimte zijn belangrijk. Allen moeten beseffen dat water bij de wijn moet worden gedaan als het om ruimte gaat. Bosch Belang is blij met de voortgang van het creëren van woningen binnen het huidige woonprogramma. Er wordt enorm hard gewerkt om zoveel mogelijk woningen te bouwen in meerdere prijsklassen waarbij rekening wordt gehouden met groen en milieu. Bosch Belang spreekt complimenten uit voor de inzet op het makkelijker maken van woningsplitsing en het regelen van woon- en winkelbestemming op bepaalde delen van de binnenstad. De heer Van Hoek (50PLUS) stelt dat wonen een primair levensbelang is. Men moet daar veel voor over hebben. Al vele jaren ligt de nadruk op inbreiding, maar dat heeft een plafond en houdt op een gegeven moment op. 50PLUS ziet graag dat de komende twee jaar wordt gegaan naar fiftyfifty en dat in de verdere jaren de 50% inbreiding wordt afgebouwd. De heer Vossen (PvdA) hoort de heer Van Hoek pleiten voor een fiftyfiftyverdeling van inbreiden en uitbreiden. De wateropvang moet worden georganiseerd. De klimaatcrisis moet het hoofd worden geboden. Er moet energie worden opgewekt. Hierdoor is uitbreiden moeilijk omdat veel locaties daarvoor al nodig zijn.

Hoe reflecteert 50PLUS daarop? De heer Van Hoek (50PLUS) reageert dat het strategisch woondebat aan de orde is en dat die aspecten te detaillistisch zijn om nu op in te gaan. Hij beperkt zich tot de strategische hoofdlijnen. 50PLUS ziet een verschil tussen inbreiding en herstructurering. De voorbeelden die mevrouw Hendrickx heeft aangevoerd, zowel het bouwen in het Prins Hendrikpark als in het Annapark ziet 50PLUS als herstructurering, namelijk het vervangen van bestaande woningen en het invullen van gesloopt vastgoed. 50PLUS ziet ook mogelijkheden in het beperken van de groei. Er kan worden doorgegaan tot de gemeente van grens tot grens is volgebouwd met woningen en bedrijven en dergelijke, maar dat bevordert de leefbaarheid niet. De heer Schuurmans (VVD) vraagt wanneer de grens aan de groei is bereikt voor 50PLUS. De heer Van Hoek (50PLUS) antwoordt dat het al zover is. Er is te weinig woonruimte. De zorg en het onderwijs zitten aan hun grenzen. Men moet zich bezinnen over verdere groei. De gemeente kan daar goed op sturen. De economie is de basis van de groei en deze kan worden gestuurd. De gemeente kan zich richten op innovatie en intensivering van bestaande bedrijven en geen nieuwe bedrijven meer aantrekken. Dat creëert nieuwe werkgelegenheid en trekt arbeidsmigranten en mensen van buiten aan waar woningen, zorg en onderwijs voor moeten zijn.

Beleid op economie en bedrijvigheid is een instrument om ook iets aan de wooncrisis te doen. Mevrouw Klerks (Volt) vraagt of 50PLUS hiermee pleit voor verloedering of het minder aantrekkelijk maken van de gemeente om bevolkingsgroei te remmen. De heer Van Hoek (50PLUS) vindt dat de gemeente zich in economische zin moet richten op intensivering en innovatie. Dat is geen verloedering, maar het in stand houden en verbeteren van de huidige werkgelegenheid op een manier die niet meer mensen aantrekt. Dat is beslist geen verloedering. De heer Schuurmans (VVD) stelt dat in de gemeente veel onderwijsinstellingen zijn die mooie ideeën hebben en waar nieuwe ondernemers vandaan komen. Wil 50PLUS dat liever niet om de groei te remmen? De heer Van Hoek (50PLUS) bevestigt dat dit in voorkomende gevallen inderdaad zo is. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of 50PLUS er iets in ziet om, bij het creëren van nieuwe werkgelegenheid, te kijken naar de werkbehoefte van de eigen inwoners, dat bij het bieden van nieuwe kansen aan ondernemers et cetera primair wordt gekeken wat voor werk inwoners willen doen en dat zo wellicht een steentje wordt bijgedragen aan de oplossing van de mobiliteitsproblematiek. De voorzitter biedt de heer Van Hoek de gelegenheid deze vraag te beantwoorden ondanks dat 25

deze erg richting de commissie Bedrijvigheid neigt. De heer Van Hoek (50PLUS) vindt dat wat werkgelegenheid betreft moet worden gekeken naar de behoefte en het arbeidsvermogen die er al zijn binnen de gemeente. De gemeente moet zich niet richten op het verhogen van dat volume. Het is lastig om de Bosschenaar te laten aangeven wat voor soort werk deze wil, want dan moeten wellicht andere bedrijven worden aangetrokken of bestaande bedrijven worden vervangen. De grondpolitiek is de basis van het bouwen. In een EU-rapport van een aantal maanden geleden wordt geconstateerd dat de Nederlandse overheid niets meer in de pap te brokkelen had voor wat betreft woningbouw, maar dat dit in handen van de private sector was. 50PLUS heeft al vaker betoogd dat dat een groot probleem is. De gemeente, de overheid, moet actief grondposities verwerven en de wettelijke middelen van onteigening en voorkeursrecht ruimhartig gebruiken. Bij het bouwen moeten de projectontwikkelaars zoveel mogelijk buiten de deur worden gehouden. Er is al verwezen naar het Weense waar met een eigen woningbouwvereniging wordt gewerkt. Doordat de gemeentelijke woningbouwbedrijven in Nederland zijn opgeheven, hebben projectontwikkelaars de hele markt in handen gekregen. Gemeenten hebben het moeten doen met een jodenfooi om het grondbedrijf te vullen.

De gemeente moet die positie weer zelf gaan innemen samen met wooncorporaties. Een wooncorporatie kan snel worden omgezet in een gemeentelijk woningbouwbedrijf als de gemeente een meerderheidsbelang neemt en in eigen beheer gaat bouwen. Dat drukt de prijs. Mevrouw Korver (GroenLinks) spreekt als voorzitter van de werkgroep. Er is een mooi debat gevoerd waaruit blijkt dat is geleerd van het vorige strategische debat. Gewoon ge-DREVEN zag het niet als strategisch debat, maar spreekster heeft het wel zo ervaren. Het is nu aan alle fracties om elkaar de komende twee maanden op te zoeken en wellicht tot moties te komen om de woonvisie aan te scherpen. Dat kan in juni worden besproken waarna ze op 2 juli a.s. in de raad in stemming kunnen worden gebracht. 10.

Rondvraag en sluiting De heer Van Rens (D66) memoreert dat in 2020 en 2021 richtinggevende moties zijn ingediend om te komen tot een autoluwe binnenstad. In de afgelopen periode is ruis ontstaan op de uitwerking daarvan. Wanneer ontvangt de raad de routekaart autoluwe binnenstad? Welke concrete stappen zijn sinds oktober 2023 genomen in de richting van de realisatie van de autoluwe binnenstad en hoe verhouden deze zich tot de oorspronkelijke planning? Kan de wethouder bevestigen dat de implementatie van het STS in de Hinthamerdriehoek in 2024 zal aanvangen? Wethouder Roy Geers vindt het goed dat er aandacht is voor dit belangrijke onderwerp. De mobiliteitsaanpak vraagt veel van alle partijen. De uitvoering is niet gericht op losse maatregelen, maar op een pakket van maatregelen zoals dat in de raadsinformatiebrief 'Bestemming Brede Binnenstad' is opgenomen. De routekaart is in beperkte vorm toegevoegd aan de raadsinformatiebrief 'Bestemming Brede Binnenstad' van mei 2023. Deze raadsinformatiebrief krijgt in mei 2024 een vervolg met een verbeterde routekaart waarin de stappen beter in beeld zijn gebracht inclusief het proces en de data. Meerdere maatregelen vormen samen een pakket. In de afgelopen maanden is achter de schermen veel gebeurd. Geprobeerd wordt de buslijn vanuit Rosmalen door de binnenstad rond de binnenstad te geleiden.

Er ligt een motie om de bussen over Oranjeboulevard te herverdelen met de Onderwijsboulevard. Daar was veel weerstand tegen bij de provincie en de concessiehouder, maar inmiddels is daar overeenstemming over. Binnenkort worden de bussen verdeeld. Daarbij worden ook aanpassingen uitgevoerd aan de Onderwijsboulevard en de rotonde met de Simon Stevinweg. Per motie heeft het CDA gevraagd de inventarisatie van fietsoverlast in de binnenstad met prioriteit op te pakken. De knelpunten zijn geïnventariseerd en onderzocht is hoe ze kunnen worden opgepakt. Dat is in de routekaart terug te zien. Het aanbod van fietsenstallingen voldoet niet aan de wensen van werknemers. Onderzocht wordt in welke mate dat beter kan worden georganiseerd met een aparte fietsenstalling voor werknemers met een arrangement. Met de ontwikkelaar van het Gasthuiskwartier wordt gekeken of de opening van de fietsenstalling daar kan worden vervroegd en of daar een afhaalpunt voor pakketten kan worden ingericht. De fietsenstalling bij het station is momenteel in uitvoering, dan kunnen meer mensen met de 26

fiets naar de binnenstad en het station, wat leidt tot minder autoverkeer. Huftergedrag wordt vaak genoemd als zeer ingrijpende overlast. Daarop zijn in de afgelopen periode diverse integrale handhavingsacties geweest. In het bestuursakkoord zijn zaken over parkeren opgenomen. Dat vraagt om een herbeoordeling van het parkeerbeleid. Hoe wordt daarmee omgegaan? Wat wordt met de parkeergarages gedaan? Hoe wordt gezorgd dat het maaiveldparkeren afneemt? Wanneer kan het bezoekersparkeren in de parkeergarages worden omgezet naar bewonersparkeren? Hoe kan worden gezorgd dat de transferia beter worden benut? Na het besluit in februari 2023 is het ontwerp voor de Kanaalboulevard fase 2 en 3 verder uitgewerkt en aanbesteed. Dat is met een gewijzigde fasering in uitvoering en draagt bij aan een autoluwere binnenstad. Deze route wordt minder aantrekkelijk voor doorgaand verkeer en de Oliemolensingel wordt afgesloten. Er is een studie uitgevoerd naar het weren van doorgaand verkeer op de Binnenstadsring. Allen zijn uitgenodigd voor de werksessie op 19 april a.s. De kans is groot dat afscheid wordt genomen van de Binnenstadsring, waardoor men geen rondjes meer kan rijden. Dat is gelijk een start van de participatie. Voor de zero-emissiezone zijn veel zaken in kaart gebracht.

Er zijn ongeveer 5000 brieven gezonden aan alle stakeholders van de binnenstad met zakelijk verkeer en er wordt uitgebreid gesproken met diverse personen, onder andere via de netwerkbijeenkomst van de Green Deal Zero Emission Stadslogistiek en ondernemers in en voor de binnenstad. Dat wordt gecombineerd met de aanbesteding van een camerasysteem met kentekenherkenning, wat belangrijk is voor de zero-emissiezone en het STS-systeem. Dit camerasysteem kan eenvoudig worden uitgebreid. De afgelopen periode zijn diverse boombakken geplaatst als vergroening van de binnenstad met een snelheidsremmend effect. De invoering van het nieuwe selectieve toegangssysteem is in voorbereiding. De planning is dat er in het vierde kwartaal 2024 een werkend systeem is in de Hinthamerdriehoek. Daarvoor worden verschillende varianten uitgewerkt. De spelregels worden opgesteld en de participatie wordt de komende maanden doorlopen. De raad wordt hierover geïnformeerd. De termijn van het vierde kwartaal is spannend, maar het is niet acceptabel als het STS later in werking treedt. De heer Van Rens (D66) heeft een vervolgvraag over de bus over de Onderwijsboulevard, waarover volgens de wethouder overeenstemming is met de provincie en Arriva.

Wanneer gaan de bussen daar rijden en van de Koningsweg af? De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) heeft ook een vraag over de herziening van de routering van de lijnbussen door de historische binnenstad en hoort spreken over Rosmalen en de Oranjeboulevard. Zijn er nog meer lijnbussen die door de binnenstad gaan? De heer Bos (GroenLinks) is benieuwd of in de routekaart ook een planning is opgenomen voor de overige delen van de Binnenstadsring, zoals de Vestingboulevard of de Oranjeboulevard. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) heeft geen antwoord gehoord op de vraag hoe de concrete stappen die sinds oktober 2023 zijn genomen in de richting van de realisatie van de autoluwe binnenstad zich verhouden tot de oorspronkelijke planning. Wethouder Roy Geers heeft de data voor de bussen over de Onderwijsboulevard niet scherp. Op dit moment wordt de infrastructuur voorbereid, maar daarvoor al gaan de bussen verplaatsen. De data worden in een raadsinformatiebulletin gedeeld. In de binnenstad rijden verder alleen de transferiumbussen. Het gaat derhalve alleen om de zojuist benoemde bussen. Met betrekking tot de routekaart voor de overige delen van de Binnenstadsring heeft hij nog niet benoemd dat de herinrichting van de Brugstraat is uitgesteld vanwege de aangenomen motie om de studie 'Weren doorgaand verkeer in de binnenstad' daarin te betrekken.

Na de besluitvorming daarover kunnen die zaken worden opgepakt. Dat geldt ook voor de Vestingboulevard. In de routekaart wordt meer inzicht gegeven in de relatie tot de oorspronkelijke planning. De voorzitter hoort van de wethouder dat de suggestie van de heer Hoeben wordt meegenomen.

27

De heer Roovers (SP) las dat het college zijn vragen al via het Brabants Dagblad heeft beantwoord en dat de zonnepanelen worden gedoogd tot 14 mei a.s. Wordt BrabantWonen hiervan op de hoogte gebracht, zodat in de raadsvergadering van 14 mei a.s. een besluit hierover kan worden genomen? Wethouder Van der Geld is het eens met alle constateringen in de vragen en de inleiding. De ontstane situatie is onwenselijk. Er is al contact geweest met BrabantWonen om het on hold te zetten en de zonnepanelen te laten liggen. Vervolgens wordt onderzocht of en hoe de situatie van deze woningen permanent kan worden gemaakt. Er wordt breder gekeken naar de verhouding erfgoedregels, energietransitie, bestaanszekerheid en alle nuances daarbij. Zonnepanelen op de Sint Jan is iets anders dan op de Muntel. Deze regels worden bekeken. De voorzitter constateert dat er geen aanvullende vragen zijn en sluit de vergadering om 23.13 uur.

Aldus vastgesteld in de openbare vergadering van de commissie Omgeving van 23 mei 2024. De secretaris, mr. G.L. Pijnenburg

De voorzitter, F.J. van Haren

28