2023-11-02 Commissie Bedrijvigheid vastgesteld

Commissie BEDRIJVIGHEID Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

Collegeleden:

2 november 2023 Raadzaal

drs. R.M.J. van den Kerkhof mr. drs. R. van der Meer drs. E.M.M.P. Altenburg-Collin, B. El Amraoui, H.B. Bos, E.R.F. Esser, mw. A. Hernández (tot 19.20 uur), M.P. Kagie, mw. J.M. Klerks, mw. M.A.J.T. Korver-van Weegberg, J. Kouwenberg, mw. W.M. van de Leemput, R.F.E. van Oijen, REV H.W. Pennings, mr. S.J.M. Peters, M.C.J.M. Ploegmakers, P.J. Romijn, B.F.C. Roovers, mw. E. Samshuijzen, drs. ing. G.M.M. Verbruggen, K.M. Vossen, mw. mr. C.H.A. van den Wildenberg ing. R.A.P. Geers, R.J.J. Geers

Afwezig:

L.A.J. van Griensven, mw. W. de Groot MSc, S.C. van Hasselt, W.B.G. Hoeben, mw. mr. drs. N.M.C. Huijbrechts RO CIA, ing. J.N. Kieft, H.J.M. Mees, mw. W.A.M.H. Parijs, A.P.R.G.M. van Rosmalen, mw. C.K.J. Visscher, mw. J.J.M. van den Wildenberg

Verslaglegging:

mw. P.J. van Hoorn, DemiSec

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering en heet iedereen welkom. Er zijn afmeldingen ontvangen van de heer Van Rosmalen, de heer Kieft, mevrouw De Groot, mevrouw J.J.M. van den Wildenberg, de heer Van Griensven, mevrouw Welten en mevrouw Parijs. Mevrouw Visscher wordt vervangen door de heer Roovers en mevrouw Huijbrechts door mevrouw Korver.

2.

Vaststellen van de agenda De agenda wordt vastgesteld.

3.

Vaststellen van het verslag van de commissie Bedrijvigheid van 23 september en 2 oktober 2023 De verslagen van 23 september en 2 oktober 2023 worden ongewijzigd vastgesteld.

4.

Vaststellen van de lijst van toezeggingen en de lijst van openstaande moties a. Lijst bestuurlijke toezeggingen b. Overzicht openstaande moties De voorzitter meldt dat het college voorstelt motie 3, Uitvoeringsplan Transitievisie Warmte 2.0, motie 4, Versterk de buurtinitiatieven in de warmtetransitie en motie 12, Wijkwinkelcentra opnemen in het programma Sociale structuur als afgedaan te beschouwen. Ook stelt het college voor de toezegging van april 2022 over zonnepanelen op monumenten af te voeren. De heer Bos (GroenLinks) merkt op dat het dictum van de motie Uitvoeringsplan Transitievisie Warmte 2.0 vraagt om een financiële planning en een financieringsstrategie waarmee de raad grip op het proces kan houden. Dat sluit aan bij de derde aanbeveling van de rekenkamercommissie en de initiatiefnemers van deze motie, GroenLinks en het CDA, vragen daarom de motie aan te houden. Wethouder Roy Geers geeft aan dat de motie als afgedaan kan worden beschouwd. De voorzitter stelt vast dat de commissie ermee akkoord gaat dat motie 3 op de lijst met moties blijft staan.

5.

Werkplanning 1

De heer Esser (PVV) heeft een hearing aangevraagd waar Marcel Crok van CLINTEL spreekt over het klimaat. De heer Roovers (SP) zou tijdens deze hearing meer mensen willen horen, bijvoorbeeld wetenschappers en mensen die in het veld werkzaam zijn. De heer Esser (PVV) vindt het prima om meer mensen uit te nodigen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt het prima om een hearing te organiseren en hij benadrukt dat I&O hier niet de plek voor is omdat het niet moet worden gepolitiseerd. De heer Verbruggen (D66) vindt dit een gepasseerd station omdat er al veel maatregelen zijn getroffen en nog worden getroffen. Hij is tegen deze hearing met maar één persoon. De heer Esser (PVV) herhaalt dat hij het prima vindt als er meer mensen worden gehoord. De heer Romijn (PvdD) vindt één spreker te weinig en vraagt of de heer Esser met een wat breder voorstel kan komen. De heer Esser (PVV) stelt voor dat andere fracties ook iemand voorstellen. De heer Ploegmakers (CDA) vraagt of de heer Esser zijn voorstel intrekt. De heer Esser (PVV) trekt zijn voorstel niet in. De voorzitter stelt voor dat de heer Esser zijn voorstel terugtrekt en er in de volgende commissievergadering op terugkomt. De heer Esser (PVV) komt in de volgende commissievergadering met een nieuw voorstel. Raadsvoorstellen 6.

Begroting 2024 De voorzitter geeft aan dat er zes minuten spreektijd per fractie is en dat geen interrupties op interrupties en geen technische vragen zijn toegestaan. De raad besluit met dit voorstel over de financiële kaders waarmee het college in 2024 aan de slag gaat. Bij deze commissie horen de onderwerpen Economische ontwikkeling, Arbeidsmarktbeleid, Erfgoed & Cultuurhistorie, Citymarketing & Toerisme inclusief het Evenementenbeleid, Klimaat en duurzaamheid, Leefomgeving met inrichting van de openbare ruimte, groen en water en Afvalstoffen. Mevrouw Hernández (50PLUS) las in de begroting een prachtig verhaal over de openbare ruimte met grote ambities op het gebied van vergroening en een gezonde en leuke omgeving om in te wonen, maar uit de cijfers blijkt iets anders. In 2022 werd hieraan € 39 miljoen uitgegeven en dat is in deze begroting € 40 miljoen die de komende twee tot drie jaar blijft staan. De verhoging van € 39 miljoen naar € 40 miljoen is ongeveer 2,5% en dat compenseert niet de inflatie, de prijsstijgingen en de vergroting van de gebieden. Tot 2027 blijft het bedrag ongeveer € 40 miljoen per jaar, maar om te behouden wat er is, moet ieder jaar de prijsontwikkeling en de inflatie worden gecompenseerd en moet er meer worden begroot voor de vergroting van de gebieden omdat onderhoud en beheer dan meer geld kost.

Als niet genoeg wordt geïnvesteerd ontstaan er voor miljarden aan achterstanden en ze vraagt hoe de wethouder dit denkt te voorkomen. De heer Altenburg-Collin (VVD) merkt op dat is afgesproken om eerdere bezuinigingen terug te draaien en € 1 miljoen per jaar extra te besteden. In 2023 is € 1,5 miljoen besteed aan het vervangen van speelvoorzieningen en ook in 2024 wordt daar extra geld aan besteed. Hij vraagt hoe mevrouw Hernández dit met haar betoog rijmt. Mevrouw Hernández (50PLUS) wil dit van de wethouder horen en het in de begroting terugzien.

2

De heer Ploegmakers (CDA) merkt op dat uit onderzoek van Jantje Beton blijkt dat kinderen het liefst buiten in een speeltuin spelen, maar dat momenteel 300.000 kinderen in Nederland in de leeftijd van 6 tot 12 jaar nooit of nauwelijks buitenspelen en dat deze kinderen zich daardoor niet goed ontwikkelen. Er zijn te weinig plekken waar kinderen veilig kunnen buitenspelen en dat moet veranderen. Er zijn in 's-Hertogenbosch slechts twee grote speeltuinen, namelijk 't Kwekkeltje in Rosmalen en 't Heike in Nuland. Er zijn ook speeltoestellen, trapveldjes en enkele kleinere speeltuintjes in de wijken, maar het CDA wil het liefst twee grote speeltuinen ten westen van de A2 omdat het op een zonnige dag erg druk is in 't Kwekkeltje en 't Heike. Het CDA vindt dat juist nu ieder kind de kans moet hebben om te kunnen spelen in een inclusieve speeltuin waar alle kinderen samen spelen. De heer Verbruggen (D66) vraagt of de heer Ploegmakers ideeën over de locaties heeft. De heer Ploegmakers (CDA) vindt dat uitvoering. Het moet gaan om een gratis dagje uit omdat veel gezinnen niet naar de Efteling kunnen. Het CDA komt bij de begrotingsbehandeling met een motie waarin het college wordt opgeroepen om hier werk van te maken en voor de behandeling van de Voorjaarsnota 2025 met een voorstel te komen.

De Olivier van Noortstraat was ooit een gezellige straat met veel onderling contact, maar nu kennen de bewoners elkaar nauwelijks meer door cultuurverschillen en taalbarrières en de bewoners zijn zelf aan de slag gegaan met vergroening en versterking van de sociale structuur. Het CDA komt met de motie '73 straten groen' waarin wordt gevraagd zo'n concept in de hele stad uit te rollen en om daarvoor een communicatieplan te ontwikkelen. Dit sluit naadloos aan bij de eerder vastgestelde uitgangspunten, namelijk het stimuleren en faciliteren van kleinschalige bewonersinitiatieven met voldoende draagvlak in de buurt. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt naar de verschillen tussen deze motie en de eerder ingediende motie 'Biodiversiteit doe je samen'. De uitvoering van laatstgenoemde motie loopt na 2024 af, ze is op zoek naar verlenging daarvan en vraagt of dit in een ander vorm moet. De heer Ploegmakers (CDA) vindt de uitvoering van dit soort plannen wat onzichtbaar en hij wil het nu stadsbreed uitrollen, het initiatief bij de bewoners leggen en het samen goed oppakken. Voor de budgetten wordt vaak gekeken vanuit onderhoud en groen en hij wil deze budgetten ontschotten omdat het ook gaat om de versterking van de sociale structuur. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of autoluwe straten en leefstraten ook onder de motie '73 straten groen' vallen.

De heer Ploegmakers (CDA) gaat hierin mee omdat met de herinrichting van versteende straten kan worden vergroend en dit de leefomgeving ten goede komt. Er is de afgelopen jaren gesproken over onder andere het Economisch Perspectief Brede Binnenstad en de Detailhandelsvisie en het CDA kijk uit naar de presentatie van Den Bosch Partners op 13 november a.s. over de ontwikkeling van de sfeergebieden waarover bij de behandeling van het Economisch Perspectief Brede Binnenstad is gesproken. Het is goed dat hiervoor intensief is samengewerkt met ondernemers, vastgoedeigenaren en bewoners. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt waarom de heer Ploegmakers zo tevreden is over het Economisch Perspectief Brede Binnenstad. De heer Ploegmakers (CDA) vindt dat Leefbaar 's-Hertogenbosch slecht is geïnformeerd en stelt voor dat de heer Kagie eens met de binnenstadmanager gaat praten en om op 13 november a.s. bij de presentatie van Den Bosch Partners aanwezig te zijn, daar krijgt de wethouder een rapport over de sfeergebieden in de Brede Binnenstad aangeboden. Er gebeurt van alles, hij wil positief blijven en het de tijd geven, maar Leefbaar 's-Hertogenbosch is altijd negatief.

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt het veelzeggend dat de heer Ploegmakers een presentatie en een rapport als een resultaat ziet en hij vraagt wat de resultaten zijn na 2,5 jaar Economisch Perspectief Brede Binnenstad. De heer Ploegmakers (CDA) herhaalt dat er allerlei stappen zijn gezet zoals het aanstellen van 3

een binnenstadmanager en dat het opzetten van een nieuwe organisatie tijd nodig heeft. Er is achter de schermen veel gebeurd en hij heeft daar vertrouwen in. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) concludeert dat de aanstelling van een binnenstadmanager het enige concrete is dat de heer Ploegmakers kan noemen. De heer Ploegmakers (CDA) ontkent dit. Den Bosch Partners heeft meerdere activiteiten ondernomen en de organisatie is opnieuw opgezet. Verder komen de sfeergebieden van de Brede Binnenstad eraan en gebeurt er achter de schermen nog veel meer. Hij adviseert de heer Kagie om zich te laten informeren over wat er allemaal gebeurt. In 2019 is het Beleidskader hotels en particuliere logiesaccommodaties vastgesteld en het Mövenpick Hotel maakt hier deel van uit, maar dat hotel wordt per 1 januari 2024 uit de markt genomen waardoor er negentig hotelkamers minder beschikbaar zijn en hij vraagt wanneer de nieuwe visie komt en hoe de wethouder de negentig kamers die voor langere tijd uit de markt worden gehaald gaat compenseren. Het CDA heeft tijdens de behandeling van de Voorjaarsnota met een motie aangegeven dat de warenmarkten per 1 januari 2025 kostendekkend moeten zijn en uit de beantwoording van technische vragen bleek dat er in 2024 rekening wordt gehouden met minder opbrengsten.

Hij vraagt welke stappen de wethouder al heeft gezet of gaat zetten om de doelstelling in deze aangenomen motie te bereiken. Het CDA kijkt uit naar de toeristische visie waarin een van de uitgangspunten het stimuleren van meerdaags toerisme is. Het CDA juicht dat toe en hij vraagt of de wethouder al een tipje van de sluier kan oplichten. Het Groot Tuighuis is vanaf 13 november a.s. weer open voor publiek, maar er is helaas nog geen oplossing voor de archiefruimte en hij vraagt of er al ontwikkelingen zijn. Het CDA complimenteert pandeigenaren en de afdeling Erfgoed met het terugbrengen van de historische gevels in de binnenstad omdat deze ontwikkeling de binnenstad aantrekkelijker maakt. De heer Roovers (SP) vindt het goed dat er meer speelgelegenheid komt, maar de plek waar die komt ligt politiek gevoelig. Daarom zou hij graag suggesties voor de locaties horen en als de heer Ploegmakers die nu niet kan geven, hoort hij die graag bij de raadsvergadering. De heer Ploegmakers (CDA) wil nieuwe speeltuinen ten westen van de A2 op plekken waar veel jeugd is en er moet worden gekeken naar de samenstelling van de wijk. Hij denkt aan Den Bosch-West en Den Bosch-Noord. De heer Roovers (SP) is blij dat het woord 'energiearmoede' eindelijk tot het stadhuis is doorgedrongen.

In de vorige periode werd nog wel eens weggekeken als de SP stelde dat het klimaat- en energiebeleid een nieuwe sociale kwestie aan het worden was. Nu door de oorlog in Oekraïne en de daarop volgende betalingscrisis ook de middenklasse door energiearmoede wordt geraakt is dit een politieke prioriteit geworden en de onlangs vastgestelde Transitievisie Warmte 2.0 is beter dan de vorige, de SP kijkt met interesse uit naar het vervolg. Den Bosch heeft een uniek karakter van kleinschalige bedrijvigheid en cultuur en de SP vindt kleinschaligheid en het centraal stellen van de menselijke maat een voorwaarde voor het welzijn van de inwoners. Dit maakt Den Bosch tot een leefbare stad, maar de kleinschaligheid staat onder druk in een economie die schaalvergroting beloont en dit is een constante strijd in de gemeente en in de hele economie. De gemeente heeft beperkte mogelijkheden om hierop te sturen, maar er is wel iets mogelijk. Zo is uitbreiding van het wandelgebied in de binnenstad bevorderlijk voor het mkb en hij wijst hierbij op de succesvolle winkels in de Kerkstraat, de Snellestraat, de Hinthamerpromenade en rond het Fonteinplein. De SP wil daarom versneld starten met het verder autoluw maken van de binnenstad, juist om het mkb te bevorderen.

Hij is benieuwd hoe het college dit ziet en ook hoe dit betoog past bij het betoog van bijvoorbeeld de heer Ploegmakers over de Brede Binnenstad en de binnenstadmanager. Ook de kleine culturele initiatieven op de Tramkade staan onder druk terwijl veel partijen, ook wethouders, tijdens de verkiezingen hebben beloofd om de urban cultuur te bevorderen. Hij vraagt hoe het college deze initiatieven een blijvende plek gaat geven en hij is vooral benieuwd naar de plannen over de Bossche Stadsdelta en de rauwe randjes. Den Bosch kent een erg succesvol Design Museum op een prachtige nieuwe locatie naast het Noord-Brabants Museum. Negen jaar is namelijk erg nieuw voor een museum. Het college wil dit museum verplaatsen naar De Muntel, ver weg van het Noord-Brabants Museum en buiten het wandelgebied van de binnenstad en hij vraagt zich af of daar wel dezelfde bezoekersaantallen worden gehaald.

4

De voorzitter geeft aan dat het Design Museum in de commissie Sociaal thuishoort en woningbouw in de commissie Omgeving. De heer Roovers (SP) ziet verschillende haakjes met de commissie Bedrijvigheid, onder andere via bedrijvigheid en cultuur en het verduurzamen van woningen als reden voor de sloop van woningen op de Citadelhof. Hij gaat graag verder met een betoog hierover. De voorzitter zegt dat cultuur bij de commissie Sociaal hoort en vraagt de heer Roovers om zich in zijn betoog te richten op de verduurzaming van woningen. De heer Roovers (SP) is klaar met zijn betoog als hij het niet over het Design Museum en de plannen voor de Bossche Stadsdelta mag hebben. De heer Verbruggen (D66) vraagt of de heer Roovers rauwe randjes wil op de plek waar die nu zijn of dat hij ook open staat voor nieuwe rauwe randjes. De heer Roovers (SP) staat open voor nieuwe rauwe randjes. Den Bosch heeft een rijke geschiedenis aan alternatieve cultuur zoals die van de krakers in de jaren '80 en van de kunstacademie en de sociale academie. Een belangrijk deel van die activiteiten vindt nu op de Tramkade plaats en dat stopt over twee jaar. Hij zou graag willen dat het college iets zegt over hoe die vormen van cultuur op de Tramkade behouden kunnen blijven en als dat niet mogelijk is hoort hij graag waarom en wat de alternatieven zijn.

De heer Esser (PVV) is fabrieksarbeider en kent geen hittestress, maar wel benauwdheid. De heer El Amraoui (D66) vraagt of de heer Esser heeft gegoogeld op hittestress. De heer Esser (PVV) heeft hier niet op gegoogeld omdat dit niet bestaat, het is gewoon benauwd. De heer El Amraoui (D66) veronderstelt dat de heer Esser denkt dat hittestress op de mens slaat. De heer Esser (PVV) vindt het een overdreven term. De heer El Amraoui (D66) zegt dat hittestress niet gaat over de stress die mensen ervaren, maar over stress in gebouwen in de vorm van barsten doordat het te warm wordt. De heer Esser (PVV) blijft het overdreven vinden. De PVV zal nooit windturbines steunen omdat je er niets aan hebt als het niet waait en ze stilstaan of omvallen als het te hard waait. Fabriekshallen met grote hoogovens en CNC-machines hebben niets aan een windturbine of zonnepanelen, die hebben krachtstroom nodig. De heer Altenburg-Collin (VVD) neemt aan dat er een reden is om zo veel windmolens op land en zee te bouwen. De heer Esser (PVV) vindt dat dit de onnozelheid van Den Haag aangeeft. De Chinezen bouwen twee kolencentrales per week om hun maakindustrie in leven te houden en de economie goed te houden. De heer Vossen (PvdA) vraagt of de heer Esser weet dat China momenteel juist grote stappen zet op het gebied van duurzame energie.

De heer Esser (PVV) zegt dat in China kolencentrales misschien wel als duurzaam worden gezien. Den Bosch zou de Datastad van Nederland worden, maar deze ambitie is flink minder geworden. Er zijn geen data over waar Den Bosch als Datastad staat en hoort graag van het college wat de stand van zaken met betrekking tot Den Bosch als Datastad van Nederland is. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) complimenteert het college omdat het er net als in 2022 in slaagt om de Bossche solide financiële situatie overeind te houden en rekening met de 5

toekomst te houden. Rosmalens Belang wil inzetten op een leefbaar nu en een duurzame en veilige toekomst voor volgende generaties. In de nu voorliggende begroting staan met name op het gebied van duurzaamheid en cultuur hoge ambities, maar verschillende doelstellingen kunnen elkaar belemmeren wanneer op één plek te veel keuzes worden gemaakt en hij noemt de Rosmalense Plas als voorbeeld, daar moesten een drijvend zonneveld, ruimte voor recreatie en woonboten komen, moesten afspraken met de buurt worden gemaakt en moest kunnen worden gevist. Te veel keuzes op één plek zorgt voor een onwenselijke en soms ook onuitvoerbare situatie en daarom viel een drijvend zonnepark af. Dat maakt duidelijk dat de gemeente lef moet tonen en vooraf keuzes moet maken en Rosmalens Belang wil voorkomen dat een situatie zoals bij de Rosmalense Plas zich ook bij de Duurzame Polder voordoet. Daar komen windmolens, er wordt veel gebouwd, er komt een klimaatbos en recreatie en met al die opgaven moet er ook een goede verkeersontsluiting komen. Als dat laatste niet lukt, moet ook kritisch naar de andere grote opgaven worden gekeken om te voorkomen dat hier een onleefbare situatie ontstaat. Hij is benieuwd hoe het college dit ziet. Een groene, veilige, nette en schone openbare ruimte vergroot de leefbaarheid en het college maakt hier geld voor vrij.

Maar ook hier zijn doelstellingen die elkaar belemmeren, zo is het huidige maai- en snoeibeleid beter voor het klimaat, maar dat zorgt ook voor onveilige situaties, verloedering van het aanzicht van een wijk, buurt of dorp. Dat is te zien op de Kruiskamp waar de hagen over de fietspaden uitlopen. Ook op dit gebied moeten duidelijke keuzes worden gemaakt en Rosmalens Belang is blij dat er vanaf 2023 weer tweemaal per jaar wordt gesnoeid. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) onderschrijft de noodzaak van een inhaalslag en vraagt of de heer Kouwenberg alleen doelt op groen of ook op het achterstallig onderhoud van straatmeubilair en straten en of hij het geld dat hiervoor in het bestuursakkoord is vrijgemaakt afdoende vindt. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) wil verder kijken dan alleen naar het maai- en snoeibeleid. Hij vraagt het college om ook op dit gebied lef te tonen, keuzes te maken zodat in ieder geval de fietspaden en wandelpaden veilig blijven en kritisch te blijven op de basiskwaliteit van de openbare ruimte. Ook het inlopen van vervangingsachterstanden is een belangrijk aspect om een groene, schone en nette openbare ruimte te bewerkstelligen. Uit de beantwoording van technische vragen blijkt dat de planning met bijhorende prioriteringscriteria nog in 2023 volgen en hij vraagt de raad hier nadrukkelijk in mee te nemen.

Ook de overlast van de deelscooters en -fietsen staat haaks op de duurzaamheidsdoelstellingen die ermee moeten worden behaald, bijvoorbeeld in wijken als De Groote Wielen, Empel en de Maaspoort worden wegen door omgegooide scooters geblokkeerd. Rosmalens Belang heeft schriftelijk gevraagd om een proef met zichtbare parkeervakken, is blij dat er een pilot komt en hoort graag wanneer en in welke wijk zo'n pilot wordt gestart. Leefbaarheid en geluk zit ook in het samen genieten en dat wordt gerealiseerd met evenementen verspreid over de gemeente. Rosmalens Belang vindt het positief dat in het bestuursakkoord en in deze begroting staat dat wordt gezocht naar ruimte om cultuur en evenementen dichter bij de wijken en dorpen te brengen en dat in de begroting € 350.000,00 is opgenomen voor versterking van het evenementenklimaat door de ruimtelijke kaders permanent te maken. Locaties als de Citadel, het Engelermeer en het Zuiderpark zijn al aangemerkt als evenementenlocatie en ook in De Groote Wielen moet een locatie voor evenementen zijn. Dat kan bijvoorbeeld het nieuw te ontwikkelen strandje zijn en hij vraagt of het college bereid is dit als uitgangspunt in de verdere ontwikkeling van de wijk mee te nemen.

Er is veel aandacht voor het mkb en de ondernemers in de wijken en dorpen en hij kijkt uit naar de marktverkenning van de Grote Vliet en de uitwerking van het actieplan Versterking Rosmalen en met name naar het waterplein dat ervoor zorgt dat de Driesprong in Rosmalen een meer uitnodigende en veilige plek is om te verblijven. De heer Verbruggen (D66) wacht de resultaten van de MER van de Duurzame Polder af. De Transitievisie Warmte 2.0 heeft de warmtetransitie een nieuwe impuls gegeven en er is aandacht voor de verrommeling van de waterkanten. De stad is met het Groot Tuighuis een duurzaam monument rijker en hij hoopt dat dit gebouw niet alleen wordt gebruikt als archief, maar ook wordt ingezet als etalage voor de bij de renovatie opgedane kennis. In het bestuursakkoord staat dat wordt gewerkt aan een bruisend stedelijk woonklimaat en levendige dorpen en hij vertaalt dit naar een stad en dorpen waar het fijn wonen, werken en recreëren is. D66 ziet graag een bos dat aanzet tot bewegen, ontmoeten en spelen hetgeen preventief werkt tegen eenzaamheid en zorgt voor een betere gezondheid. Het belang van dat bos wordt 6

onderstreept door het feit dat na de pandemie veel mensen hun lidmaatschap van een sportvereniging hebben opgezegd. Het speeltuinbeleid dateert uit 2004 en er is sindsdien veel veranderd, naast speeltuinen zijn er nu ook bijvoorbeeld beweegtuinen en voor volwassenen jeu-de-boulesbanen. D66 constateert ook dat veel bewoners behoefte hebben aan recreatief groen, maar dat diverse parken onvoldoende worden benut en D66 ziet kansen voor bewegen, ontmoeten en spelen in het Zuiderpark. De heer Altenburg-Collin (VVD) komt regelmatig in het Zuiderpark, maar ziet daar bijna nooit iemand gebruikmaken van de speeltoestellen en de fitnessapparaten die daar staan. Hij wil speeltoestellen plaatsen op plekken waar daaraan behoefte is. De heer Verbruggen (D66) ziet in het Zuiderpark kansen vanwege de ruimte, de locatie dicht bij de binnenstad en denkt dat het interessanter kan worden gemaakt door er een grotere beweegtuin van te maken. De heer Van Oijen (De Bossche Groenen) vraagt of een horecapunt een optie is. De heer Verbruggen (D66) wil eerst laten onderzoeken of het mogelijk is om het bestaande beter te benutten. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt zich af hoe de heer Verbruggen aankijkt tegen het concept speelnatuur. De heer Verbruggen (D66) vindt dit passen in het concept Bewegen, ontmoeten en spelen.

Hij kent voorbeelden in Londen en Luxemburg waar aan de rand van de historische binnenstad een ruime speeltuin is met veel groen en D66 wil deze kansen laten onderzoeken. D66 ziet ook graag dat het beleid uit 2004 wordt geactualiseerd waarbij de recente ontwikkelingen rond recreëren in de buitenruimte worden meegenomen en in de uitvoering onderscheid wordt gemaakt tussen gemeente-, wijk- en buurtniveau. Het hitte-eilandeffect speelt een steeds belangrijkere rol bij de leefbaarheid van de stad. Op een zonnige zomerse dag is De Rietvelden een van de warmste plekken in Den Bosch, op 13 augustus 2022 was de grondtemperatuur bij de Heineken bierbrouwerij 50,5˚C ten opzichte van 43˚C in de binnenstad. De gemeente wil de bedrijventerreinen verduurzamen en werkt daarvoor samen met bedrijven op De Rietvelden aan de Grote Oogst. De heer Esser (PVV) vraagt of hittestress wel of niet heeft te maken met mens en dier. De heer Verbruggen (D66) zegt dat dit inderdaad effect heeft op het welbevinden en welzijn van mens en dier. Hij wil weten of de wethouder een bepaalde visie heeft op de stappen die hij nog wil zetten en wanneer samen vorm en inhoud aan deze visie kan worden gegeven. De heer El Amraoui (D66) merkt op dat er in iedere sector een tekort aan arbeidskrachten is, maar dat asielzoekers en statushouders beperkt toegang tot de arbeidsmarkt hebben in verband met de 24-weken-eis.

In 2020 stelde de onafhankelijke Adviesraad Migratie voor de wet te wijzigen omdat de 24-weken-eis in strijd is met de Europese opvangrichtlijn, in 2022 onderzocht de landsadvocaat in opdracht van het ministerie van Sociale Zaken of de 24-wekeneis inderdaad in strijd met EU-wetgeving is en de conclusie was dat geen enkele rechter zich daar nog over had uitgesproken maar de inschatting was dat het Hof van Justitie van de Europese Unie heel kritisch op deze wet zou zijn. Inmiddels is er wel een rechterlijke uitspraak en die zegt dat de 24-weken-eis in strijd met EU-wetgeving is. Dat betekent dat vluchtelingen en asielzoekers niet langer de toegang tot de arbeidsmarkt mag worden ontzegd. Hij vraagt wanneer ook vluchtelingen en asielzoekers aan het werk kunnen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat dit gaat om een landelijke aanpak en hij vraagt hoe de heer El Amraoui de lokale aanpak ziet. De heer El Amraoui (D66) zegt dat lokaal vacatures worden vervuld. De wettelijke beperking in de Wet migratie en arbeid is onwettig verklaard en dat betekent dat asielzoekers en vluchtelingen ongeacht hun status binnen negen maanden toegang tot de arbeidsmarkt moeten krijgen. Het lokale bestuur moet ervoor zorgen dat de mensen die in Den Bosch worden 7

opgevangen ook toegang tot de arbeidsmarkt hebben om een positieve bijdrage aan de samenleving te kunnen leveren. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) is het ermee eens dat er arbeidskrachten nodig zijn, maar er bestaat ook een probleem wat betreft het huisvesten van asielzoekers en statushouders en toegang tot de arbeidsmarkt kan een aanzuigende werking hebben. De heer El Amraoui (D66) denkt niet dat dit het geval is omdat de uitspraak van de rechter voor heel Nederland geldt. Hij wil dat Den Bosch moreel leiderschap toont door hier werk van te maken en te zorgen dat mensen een waardig bestaan in Den Bosch kunnen opbouwen. Het gaat niet over mensen die hier naartoe komen omdat ze een baan krijgen, maar het gaat over mensen die hier al zijn en die maanden of jarenlang niet aan het werk kunnen terwijl de beste wijze van integratie via werk loopt. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt waar dit al gebeurt. De heer El Amraoui (D66) kan geen antwoord op deze vraag geven. Hij weet wel dat in vijftien gemeenten een pilot van de VNG loopt die is ingesteld toen de Wet arbeid en migratie nog van kracht was. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) denkt dat het verstandig is om die pilot af te wachten en het samen op te pakken en goed te implementeren.

De heer El Amraoui (D66) is het daar niet mee eens omdat de premisse van de pilot de wettelijke beperking was en nu deze er niet meer is ook geen plot hoeft te worden afgewacht. Hij wil weten welke stappen het college gaat zetten om ervoor te zorgen dat de mensen die hier wonen en die in feite ook Bosschenaren zijn, kunnen meedoen in de samenleving, daar een positieve bijdrage aan kunnen leveren en hun talenten, kennis en kunde kunnen inzetten. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) las in de begroting dat € 7,8 miljoen aan cultuur wordt besteed, maar de heemkundekring Rosmalen krijgt een vergoeding van maar € 650,00 en de heemkundekring in Engelen maar € 320,00. Er is € 26.000,00 uitgetrokken voor de promotie sportevenementen en dat is weinig gezien het feit dat de Vuelta succesvol was en enkele sportverenigingen in Den Bosch op het hoogste niveau spelen. De toeristenbelasting op bijvoorbeeld vakantiewoningen is erg duur ten opzichte van de toeristenbelasting op bijvoorbeeld kamperen en hij zou dit graag in de begroting aanpassen. De heer Altenburg-Collin (VVD) heeft begrepen dat het lastig is om nog een wijziging in de begroting aan te brengen en hij vraagt hoe de heer Pennings dat voor zich ziet. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) zegt dat er € 2,8 miljoen over is en dat daar misschien iets mee kan worden gedaan.

Er ontstaan files in Rosmalen doordat iedereen die naar de snelweg wil via de Bruistenensingel rijdt en daarom wil gewoon ge-DREVEN een oostelijke ontsluitingsweg. Gewoon ge-DREVEN is voor het gebruik van groene waterstof en vindt het jammer dat dit nog weinig wordt gebruikt. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) stelt voor dat gewoon ge-DREVEN met een bespreeknotitie over dit onderwerp komt. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) zegt dat dit een mogelijkheid is, maar op dit moment vraagt gewoon ge-DREVEN geld voor een onderzoek naar het gebruik van groene waterstof. De heer Roovers (SP) vraagt waarvoor de heer Pennings groene waterstof wil gebruiken omdat waterstof in tegenstelling tot zonnevelden geen energie opwekt, maar een energiedrager is. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) geeft aan dat er een overschot aan zonne- en windenergie is en dat dit overschot kan worden gebruikt om groene waterstof te maken. Groene waterstof kost energie, maar het is niet vervuilend. Het is op dit moment driemaal zo duur als aardgas, maar als het meer wordt gebruikt zal het goedkoper worden.

8

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of gewoon ge-DREVEN met behulp van slimme data wil kijken wanneer er energie wordt gebruikt. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) vindt dataenergie een heel ander onderwerp. Hij wil een onderzoek naar het gebruik van groene waterstof. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) wil weten wat de heer Pennings over haar idee denkt. De heer Pennings (gewoon ge-DREVEN) wil het hebben over waterstof en niet over het idee van mevrouw Samshuijzen. Het huidige aardgasnet is om te bouwen zodat dit voor waterstof kan worden gebruikt en het ombouwen van een traditionele cv-ketel van aardgas naar waterstof kost slechts enkele honderden euro's. In het centrum van Den Bosch is geen warmtenet mogelijk en daar kan groene waterstof een goede oplossing zijn. Hij wil van de wethouder weten waarom er momenteel geen aandacht voor groene waterstof is en of hij zich hard wil maken voor een onderzoek naar de mogelijkheden hiervan. Mevrouw Klerks (Volt) merkt op dat er grote opgaven zijn zoals de warmte- en energietransitie, duurzaamheid, klimaat en biodiversiteit. Die opgaven vereisen besluitvaardigheid voor het Den Bosch van nu en van 2040 en verder en dat vereist radicaal handelen in 2024.

Bij de behandeling van de Economische Visie 2035 heeft Volt de door haar genoemde grote opgaven als leidraad meegegeven en de wens uitgesproken om impactvol, duurzaam, groen ondernemen voorop te stellen. De grote opgaven van de toekomst bieden kansen voor de arbeidsmarkt en de economie. In de begroting staat voor 2024 de continuering van initiatieven die hier een goede bijdrage aan leveren zoals de toonaangevende Datastad en AgriFood Capital, maar er zijn ook uitdagingen waarbij niet de juiste beslissingen worden genomen en kansen onvoldoende worden benut. In de conceptbegroting staat een aantal sleutelpunten uit de Transitievisie Warmte 2.0, er wordt terecht ingezet op energiebesparing door en voor inwoners en het gereedmaken van verschillende buurten ter voorbereiding op de grote klapper qua warmtevoorziening in de vorm van een warmtenet en daarvoor is elektriciteit nodig. Volt is het daarmee eens, maar wil zich niet blindstaren op één oplossing die nog niet goed is onderzocht en ook inzetten op het kralen rijgen van kleinere warmteoplossingen.

De rekenkamer heeft geconcludeerd dat de gemeente erg afhankelijk is van De Duurzame Polder en als dit project wordt gerealiseerd haalt Den Bosch de doelstelling ruim, maar als knelpunten niet tijdig worden opgelost is de kans klein dat grote alternatieve projecten tijdig kunnen worden gerealiseerd en ze wil weten hoe de wethouder dit ziet. In de conceptbegroting staat 86 keer duurzaamheid, maar dit wordt ook gebruikt in een andere context, zo gaat het bijvoorbeeld over het duurzaam behouden van erfgoed en een duurzame borging van inwonersparticipatie. Den Bosch ziet zichzelf als bourgondische stad en hangt daar een economische waarde aan waarbij een eet- en borrelcultuur hoort, maar er moet ook worden gedacht aan hoe jongeren de cultuur in Den Bosch beleven. In huis73 loopt momenteel een debat over de Bossche nachtcultuur en er is een oproep gedaan om te komen tot een nachtvisie voor de stad wat zou kunnen leiden tot duurzame inwonersparticipatie en invulling van de economische Bossche smoel. Volt overweegt om met een motie hierover te komen en is benieuwd hoe de wethouder hier tegenaan kijkt. De heer Altenburg-Collin (VVD) vraagt waarover de motie die Volt wil indienen gaat. Mevrouw Klerks (Volt) geeft aan dat deze motie zal gaan over een Bossche nachtvisie. De heer Verbruggen (D66) vraagt of Volt niet te veel naar het college kijkt als het gaat om het nachtleven.

Hierover moet ook het gesprek worden gevoerd met ondernemers en de mensen die willen uitgaan. Mevrouw Klerks (Volt) zegt dat participatie van de jongeren en ondernemers inderdaad van belang is. De heer Ploegmakers (CDA) las in de Horecavisie dat er ruimte voor nieuwe initiatieven is, maar die hebben zich tot op heden niet aangediend en hij vraagt hoe mevrouw Klerks dat ziet. Mevrouw Klerks (Volt) ziet dit als een potentiële invulling van die ruimte.

9

De heer Ploegmakers (CDA) vraagt waarom een motie moet worden ingediend als deze ruimte al wordt geboden. Mevrouw Klerks (Volt) wil hiervoor de beantwoording van de wethouder afwachten. Het thema Duurzaamheid is in de stukken verweven met verwijzingen naar programma's, beleidsstukken, initiatieven en dekking waardoor dit thema op de radar lijkt te staan. Ze had graag een bredere uitwerking met meetbare indicatoren van duurzaamheid binnen het thema Energie, duurzaamheid en milieu in de conceptbegroting gezien. Ze wil grip houden, kunnen meten of de duurzaamheidsdoelen worden gehaald en uitspreken dat ook de gemeente duurzaam is. Ondanks het gebrek aan indicatoren is ze wel blij met de doelstelling 'Duurzame bodem en ondergrond een streven naar balans tussen benutten en beschermen om bij te dragen aan een gezonde leefomgeving en biodiversiteit'. De heer Verbruggen (D66) vraagt welke indicatoren Volt mist. Mevrouw Klerks (Volt) bedoelde niet dat er geen indicatoren zijn, maar dat die niet op de verwachtte plek staan. De heer Bos (GroenLinks) vraagt of Volt instemt met een JA-JA-sticker om het verminderen van afval te stimuleren. Mevrouw Klerks (Volt) stemt hiermee in. Ze gaat verder met biodiversiteit. De balans tussen benutten en beschermen is een groot goed, maar Volt ziet dit breder, het gaat hierbij ook om 'het benutten' inzetten voor bescherming en om 'groen maakt gelukkig'.

Volt ziet in navolging van de in 2022 aangenomen motie 'Biodiversiteit doe je samen' over het vergroenen van de publieke buitenruimte en aanhakend op de door het CDA voorgenomen motie '73 straten groen' in de initiatieven voor speelnatuur kansen voor bijensnelwegen in groenstroken, parkjes, bomen, bloembakken, groene parkeerplaatsen en groene daken. Volt wil in 2024 starten met het verbinden van grote en kleine groene initiatieven, bijen en andere insecten te ondersteunen en de biodiversiteit te vergroten want als innovatieve initiatieven zoals AgriFood Capital een belangrijke plek in de economische visie van morgen hebben, moeten vandaag juist op het gebied van biodiversiteit de juiste keuzes worden gemaakt. Volt komt hierover met een motie. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt of Volt wat betreft De Duurzame Polder de oplossing aan het college wil overlaten. Mevrouw Klerks (Volt) zegt dat dit niet het geval is, Volt wil dit juist in de raad bespreken. Ze wil van de wethouder weten hoe hij aankijkt tegen de conclusies van de rekenkamercommissie over deze grote opgave. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) wil dit onderwerp dan nu niet behandelen. Mevrouw Klerks (Volt) is het daar niet mee eens omdat De Duurzame Polder heeft te maken met de grote klapper die ze noemde.

Ze wil hierover kunnen spreken in het kader van de begroting 2024 omdat er op grond daarvan moties kunnen worden ingediend. De heer Ploegmakers (CDA) wil weten of mevrouw Klerks een reactie van het college op het rekenkamerrapport vraagt. Mevrouw Klerks (Volt) zegt dat dit niet klopt. Uit het rekenkamerrapport blijkt dat het risico bij De Duurzame Polder is dat daar op één paard wordt gewed en Volt ziet datzelfde risico bij de Transitievisie Warmte 2.0. Daarop wil ze een reflectie van de wethouder. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt een lokale bijdrage aan de klimaatuitdaging evident mits er oog is voor de uitdagingen en kansen voor de inwoners. Hij complimenteert de wethouder en de betrokkenen met betrekking tot het Bossche bespaarteam, dat is een pragmatische en concrete oplossing die dicht bij de mensen staat. Leefbaar 's-Hertogenbosch ziet geen meerwaarde in windturbines op land, die horen op zee en niet in de Rosmalense Polder.

10

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt of het inzetten van het bespaarteam genoeg is om de energiearmoede aan te pakken, zeker in de winter, of dat daarvoor meer nodig is. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat nog veel woningen niet voldoende zijn geïsoleerd en dat dit niet met een strip achter de verwarming of onder de deur is op te lossen. Het bespaarteam is een sterke beginoplossing, maar met de stijgende energieprijzen moet breder worden gekeken en moeten woningen, ook corporatiewoningen worden geïsoleerd. Daarnaast moet worden gekeken hoe mensen tegemoet kunnen worden gekomen wat betreft hun energierekening en dat geldt ook voor bijvoorbeeld sportclubs. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) hoorde de heer Kagie zeggen dat het evident is dat de gemeente een bijdrage aan de energieopgave moet leveren, maar ook dat windturbines op zee horen terwijl windturbines eigenlijk het enige paard vormen waarop de gemeente wedt. Hij vraagt hoe Leefbaar 's-Hertogenbosch de bijdrage van de gemeente ziet. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt dat windturbines op zee horen omdat ze daar geen mensen in de weg staan en het daar altijd waait. Hij ziet nog mogelijkheden voor bijvoorbeeld meer zonnepanelen op daken en het isoleren van woningen.

De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) heeft begrepen dat de energietransitie zonder windmolens niet lukt en concludeert dat Leefbaar 's-Hertogenbosch zegt daar niet aan te zullen voldoen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt dat er qua duurzaamheid te veel een lokale wedstrijd wordt gespeeld. De gemeente Den Bosch moet wel een bijdrage leveren, maar dat hoeft niet lokaal, er moet een bijdrage zijn aan het landelijke en het globale verhaal. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) concludeert dat Leefbaar 's-Hertogenbosch niet de hoogste prioriteit aan de RES-opgave geeft. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) beaamt dit. Leefbaar 's-Hertogenbosch bekijkt het klimaatprobleem vooral vanuit het belang van het individu en dat betekent dat de energiearmoede moet worden aangepakt. De heer Peters (PvdA) vraagt of de heer Kagie weet dat de energieopwekking van een windmolen gelijk staat aan ongeveer 30.000 zonnepanelen. In plaats van zestien windmolens zouden er dan ongeveer 500.000 zonnepanelen moeten komen om dezelfde hoeveelheid energie op te wekken. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat er ook uit naam van 's-Hertogenbosch zestien windmolens op zee kunnen komen. De heer Peters (PvdA) geeft aan dat de energie volgens de RES regionaal moet worden opgewekt.

Bovendien zou de zee erg vol worden als alle gemeenten namens hun gemeente windmolens op zee willen plaatsen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) wil deze uitdaging wel aangaan, Den Bosch hoeft niet het braafste meisje van de klas te zijn. JADS is een prestigeproject met een prijskaartje en een teruglopend aantal aanmeldingen, maar wethouder Geers wil de subsidie na 2025 voortzetten en hij vraagt de wethouder dringend om eerst inzichtelijk te maken wat de resultaten van de JADS zijn in de vorm van een lijst met projecten die bijdragen aan maatschappelijke problemen. De heer Altenburg-Collin (VVD) vraagt of de heer Kagie weet dat tekorten van de JADS worden aangevuld door TU Eindhoven en de Universiteit Tilburg en niet door de gemeente 'sHertogenbosch. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) is hiervan op je hoogte. De gemeente 'sHertogenbosch heeft tussen 2017 en 2021 € 1,25 miljoen in de JADS gepompt, dat gebeurt richting 2025 weer en de wethouder wil er nog meer inpompen, hij wil dan wel relevantie zien. 11

De heer Altenburg-Collin (VVD) is blij met de JADS en hij vraagt of de heer Kagie ideeën over andere financieringsvormen heeft. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) ziet het nut niet van een data-universiteit die kunstmatig in stand wordt gehouden, ook omdat er in Eindhoven, Tilburg en andere steden goede universiteiten zijn en er in Den Bosch een prachtige hbo-opleiding is. Het Economisch Perspectief Brede Binnenstad met onder andere sfeergebieden, kwartieren, een park bij Sluis 0, het Marktkwartier en het Jeroen Bosch Art Center moeten bijdragen aan een vitale, dynamische en gastvrije binnenstad en concurrentiekracht rondom bijvoorbeeld het toerisme. Hij vindt dat er nog weinig is gebeurd en hij hoort graag wanneer de beloftes in het perspectiefdocument in de realiteit zijn terug te zien. De ondernemers hebben het ontzettend zwaar met stijgende inkoopprijzen, huisvestingskosten, arbeidskrapte en belastingschulden na COVID en hij wil geen overheid zijn die de lokale lasten laat stijgen, die een vergunning voor een zomerterras pas halverwege augustus verleent of niet verleent maar wel de volle leges berekent, die de regeldruk zo hoog maakt dat ondernemers op 11-11 niet meer opengaan, maar Leefbaar 'sHertogenbosch wil minder regeldruk, lagere lasten en een dienstbare overheid.

De heer Altenburg-Collin (VVD) weet dat er ondernemers zijn die niet meedoen aan 11-11 en hij vraagt of de heer Kagie het belangrijker vindt dat ondernemers meedoen of dat de bezoekers in een veilige omgeving zijn. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) stelt de veiligheid voorop, maar Den Bosch heeft nog wel een slag te slaan wat betreft het centraal stellen van de ondernemers. Hij geeft als voorbeeld dat een ondernemer 24 uur de tijd krijgt om zijn zaak voor 11-11 te verbouwen terwijl er al tien dagen van tevoren een toilet voor de deur staat. De heer Ploegmakers (CDA) merkt dat de heer Kagie niet goed is geïnformeerd. Ook zijn fractie kon zich op 27 oktober jl. op het stadhuis laten informeren over alle maatregelen rondom de veiligheid op 11-11. Toen is aangegeven dat alles in samenspraak met de ondernemers gaat. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) was niet op die bijeenkomst, maar vindt wel dat hij voldoende is geïnformeerd. Hij weet dat het in samenspraak met ondernemers is gegaan, maar dat wil niet zeggen dat ondernemers niet teleurgesteld kunnen zijn. De heer Ploegmakers (CDA) zegt dat de regels er niet voor niets zijn, die zijn ook bedoeld voor de veiligheid. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt dat het wel veilig moet zijn, maar dat er wel wat minder regels mogen zijn.

In het bestuursakkoord is geld vrijgemaakt voor de openbare ruimte en hij is blij dat er een inhaalslag wordt gemaakt, maar vraagt zich wel af of dit voldoende is. Op het Hinthamereinde, in Rosmalen-Zuid, de Belgische buurt en in delen van de Maaspoort is achterstallig onderhoud aan de bestrating, het meubilair en het groen en daar is nog een enorme slag te slaan. Hij is blij dat hierin al is geïnvesteerd, maar hij vindt dit onvoldoende en Leefbaar 's-Hertogenbosch komt waarschijnlijk met een voorstel om het onderhoud te intensiveren. De heer Verbruggen (D66) vraagt waar de heer Kagie de dekking vindt. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) wil de culturele subsidies inkomstenafhankelijk maken. Mevrouw Van de Leemput (Bosch Belang) is blij dat Den Bosch onderscheidend wil zijn en dat bedrijvigheid wordt gestimuleerd. Ook Bosch Belang wil zich inzetten voor het stimuleren van bedrijvigheid en zorgen voor een bruisende en leefbare stad voor iedereen waarin het mkb, de makers, de ateliers, de broedplaatsen en de inwoners worden meegenomen. Ze is ook blij dat de Economische Visie is besproken en ze kijkt uit naar de voortgang.

Bosch Belang is zich ervan bewust dat het creëren van een onderscheidende stad overlast met zich mee kan brengen omdat activiteiten, toeristen en bedrijvigheid voor reuring zorgen, maar wonen op een bepaalde locatie brengt lusten maar ook lasten met zich mee. Bosch Belang wil er wel voor 12

waken dat de lasten de lusten niet overschaduwen. Bosch Belang denkt graag in mogelijkheden en waar op het ene gebied te weinig wordt gehandhaafd, wordt op een ander gebied mogelijk te veel gehandhaafd. In de begroting staat dat meedoen en bewegen belangrijk is en dat de gemeente ook wil inzetten op zwemwater. Ze vraagt of het water van de IJzeren Vrouw schoon genoeg is om in te kunnen zwemmen en of het mogelijk is om een klein deel van deze plas als recreatieplas aan te wijzen. Er zijn veel activiteiten voor jongeren die een bijdrage aan een leefbare stad leveren, maar die zijn vooral gericht op culturele en urban activiteiten en trekken wat meer alternatieve en creatieve jongeren terwijl er ook jongeren zijn die iets anders willen. De heer Romijn (PvdD) kijkt vanwege de verwachte klimaatverandering en de daardoor noodzakelijke adaptatie reikhalzend uit naar de groenblauwe gebiedspaspoorten. De gemeente Den Bosch moet aan de slag met de vergroeningsagenda en de klimaatbestendigheid, het liefst met inachtneming van de 3-30-300-richtlijn voor stedelijk groen wat betekent dat er vanuit iedere woning zicht moet zijn op drie bomen, in elke wijk een bladerdek van minstens 30% moet zijn en er een park of een plantsoen op maximaal 300 meter van iedere woning is.

Er moet voldoende geld zijn om deze plannen te kunnen uitvoeren, maar er is momenteel geen geld voor het bomenplan, het klimaatbos en de uitvoering van de plannen die uit de gebiedspaspoorten voortkomen. Klimaatadaptatie, natuur en de biodiversiteitscrisis, leefbaarheid, woongenot, gezondheid en veiligheid van inwoners zijn urgent en vragen om onmiddellijke actie, alleen gebiedspaspoorten en goede voornemens zijn niet genoeg en de Partij voor de Dieren roept het college op om in deze begroting al een reservering op te nemen zodat de schop direct de grond in gaat als de plannen klaar zijn. Hij vraagt wanneer naast het gebiedspaspoort voor de Spoorzone ook de rest van de gemeente in kaart is, of hij bereid is te kijken naar de 3-30-300-richtlijnen, die waar mogelijk in de plannen mee te nemen en of hij nu al extra geld in de begroting wil opnemen om direct invulling aan de plannen te kunnen geven. De impact van klimaatverandering is gigantisch, Den Bosch aan zee is voor volgende generaties helaas een realistisch scenario en daardoor zullen miljoenen mensen moeten verhuizen en zal de wereld er totaal anders uitzien. Klimaatadaptatie is nodig en belangrijk, maar er moet ook alles gedaan worden wat mogelijk is om de uitstoot van CO2 te stoppen, elke tiende graad opwarming die kan worden voorkomen telt.

In de raadsinformatiebrief van week 42 staat dat de CO2-monitor bijna af is en dat is mooi, maar deze monitor had in de zomer van 2023 al klaar moeten zijn. Door het ontbreken van deze monitor is er geen zicht op de stand van zaken en kan hier in deze begroting niet op worden ingespeeld. Hij vraagt de wethouder of een CO2-neutrale gemeente in 2045 haalbaar is of dat er nu al meer middelen moeten worden aangewend. In antwoord op technische vragen werd aangegeven dat de oorzaak CO2-uitstoot voor een groot deel buiten de gemeentelijke invloed ligt, de CO2-uitstoot door landbouw en industrie zouden grote factoren zijn, maar de gemeente kan wel impact hebben door via de lobby en invloed in onder andere de RNOB en AgriFood vanaf nu alleen in te zetten op de ontwikkeling van duurzame industrie en een biologisch en diervrij landbouwsysteem. Dat helpt niet alleen bij het reduceren van de CO2-uitstoot, maar ook zijn de stikstofcrisis en de aanstaande watercrisis daarbij gebaat. De begroting van 2024 moet naast een kasboek ook een weerspiegeling van de toewijding aan een duurzame en veerkrachtige toekomst zijn, voor zowel de korte als de lange termijn. Hij wil samenwerken, investeren in duurzaamheid en verantwoordelijkheid nemen voor toekomstige generaties.

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) geeft aan dat er voor 2023 en 2024 middelen in de begroting zijn opgenomen voor de uitvoering van de aangenomen motie 'Biodiversiteit doe je samen', maar daarna niet meer. De uitvoering loopt goed en ze vraagt of de wethouder dit wil continueren. Eind 2023 zou er meer duidelijkheid zijn over de mogelijkheden en de planning van het Soortenmanagementplan, het SMP. Dat SMP is heel hard nodig omdat ecologisch onderzoek voor iedere individuele woning duur is en veel tijd kost. Ze wil doorgaan met isoleren en ze is benieuwd hoe invulling aan het SMP wordt gegeven als daar geen middelen voor zijn. Het feit dat zonnepanelen op landbouwgrond niet meer zijn toegestaan, betekent iets voor de RESopgaven en ze vraagt een korte reflectie van het college op het rapport van de rekenkamercommissie hierover. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vindt een leefbaar nu en een veilige en duurzame toekomst belangrijk en hij vraagt zich af waar bij de Partij voor de Dieren het leefbare nu is als die per direct geen CO2, geen dieren e.d. meer wil.

13

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) ziet door geen dieren meer te eten alleen maar meer leefbaarheid. Verder zorgt de 3-30-300-norm voor een leefbare omgeving. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) wil weten hoe de Partij voor de Dieren denkt om te gaan met bijvoorbeeld de slager en de boer die niet zo snel willen als de Partij voor de Dieren. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) wil iedereen erbij betrekken en ze geeft als voorbeeld leefstraten waarbij de bewoners moeten worden betrokken. Ze is zich ervan bewust dat de overheid keuzes en soms ook moeilijker keuzes moet maken om de inwoners te beschermen. De heer Verbruggen (D66) merkt op dat de raad ruim twee jaar geleden het groenbeleid ''sHertogenbosch groen en klimaatbestendig' heeft aangenomen met normen voor een leefbare situatie en hij vraagt of mevrouw Samshuijzen het ermee eens is dat de gemeente geen betrouwbare overheid is als dit beleid nu wordt aangepast. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) heeft het nu over de gebiedspaspoorten met kansen, mogelijkheden en opgaven voor de gebieden en ze wil vergroening in de wijken, wat een aanvulling is op ''s-Hertogenbosch groen en klimaatbestendig'. De heer Verbruggen (D66) concludeert dat de Partij voor de Dieren extra normen wil opleggen om de leefbaarheid te waarborgen.

Mevrouw Samshuijzen (PvdD) heeft het niet over het opleggen van normen maar over een gebiedspaspoort en ze vraagt de wethouder dat zo in te richten dat het leidt tot leefbaarheid. Ze vraagt zich af waar de heer Verbruggen deze framing vandaan haalt. De heer Altenburg-Collin (VVD) hoorde fantastische plannen en de vraag om een extra reservering, maar dat geld is er niet en hij wil realistische keuzes maken. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vindt dat de PvdD realistische keuzes maakt en merkt op dat hoe langer hiermee wordt gewacht, hoe duurder het wordt. De heer Altenburg-Collin (VVD) vraagt of mevrouw Samshuijzen het ermee eens is dat de lasten voor de baten uitgaan. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vindt dat er geld gaat naar zaken die dat niet nodig hebben en ze noemt de extra afdracht van € 10 miljoen aan het Structuurfonds en een extra afdracht aan de algemene reserves. De voorzitter schorst de vergadering. Schorsing De voorzitter: heropent de vergadering. De heer Peters (PvdA) zegt dat sommige Bosschenaren wakker liggen van de torenhoge energieprijzen en het aanzetten van de verwarming zo lang mogelijk uitstellen. Deze groep moet eindjes aan elkaar knopen en weet wat het is te moeten kiezen tussen een warme woning en een warme maaltijd. Er moet extra oog voor deze groep zijn, of het nu gaat om de energietransitie, de leefbaarheid in de wijken of het Evenementenbeleid.

Een van de grootste opgaves van de komende jaren is de energietransitie en gelukkig zet Den Bosch mooie stappen richting een klimaatneutraal Den Bosch in 2045, zo wordt 2024 een belangrijk jaar voor de realisatie van het windmolenpark in De Duurzame Polder en daarbij zijn veel uitdagen, dat bleek ook uit het rapport van de rekenkamer. De heer Esser (PVV) vraagt of de PvdA denkt dat de economie draaiende kan blijven met alleen wind en zon. De heer Peters (PvdA) ziet niet in waarom dit niet zou kunnen. Hij sprak op 28 oktober jl. samen met Frans Timmermans op de Tramkade met verschillende energiecoöperaties over financiële 14

participatie en de PvdA vindt het essentieel dat iedereen kan meedelen in de lusten van een wind- of zonnepark. Op papier lijkt het leuk om mensen een gunstige lening aan te bieden, maar iemand die overleeft, houdt zich niet bezig met investeren in een windmolen laat staan dat die voldoende vertrouwen in de overheid heeft om daar een lening af te sluiten. Deze mensen moeten niet alleen op papier kunnen meedoen, maar moeten echt in de lusten meedelen bijvoorbeeld door als gemeente windmolenaandelen aan Bosschenaren met een kleine portemonnee te schenken, daarbij vloeien de inkomsten gedurende de terugverdientijd naar de gemeente en daarna komen de lusten bij de mensen terecht. De heer Roovers (SP) geeft aan dat wethouder Van der Geld heeft gezegd dat op gemeentelijke grond gemeentelijke windmolens staan en hij vraagt hoe deze uitspraak zich verhoudt tot het betoog van de heer Peters. De heer Peters (PvdA) denkt dat een aantal windmolens in eigendom van de gemeente komt en dat er ook windmolens zullen zijn waarbij energiecoöperaties zijn betrokken. Bij de laatsten kan iedereen worden betrokken en mensen kunnen ook direct profiteren van de gemeentelijke windmolens. De PvdA heeft onlangs een werkbezoek aan de Buitenpepers gebracht waar veel mooie wijkeninitiatieven werden getoond.

Hij sprak daar met iemand van de werkgroep Noord Natuur die dergelijke initiatieven ook graag in de Hambaken zou zien. Daar zijn veel inwoners echter met heel andere dingen bezig en het is ook logisch dat het wippen van tegels niet de eerste prioriteit is als iemand niet kan rondkomen. Om ook deze wijk te vergroenen en leefbaarder te maken is een andere aanpak nodig dan in een wijk als de Buitenpepers, hier moet de gemeente proactiever zijn en gewoon met vergroeningsprojecten aan de slag gaan. De wijkmanager kan de wijk hierbij betrekken en ervoor zorgen dat het onderhoud op den duur door de bewoners wordt overgenomen. Mevrouw Samshuijzen (PvdD) vraagt hoe de heer Peters er tegenaan kijkt om in deze wijken snel samen met de inwoners met vergroening aan de slag te gaan als de gebiedspaspoorten er zijn. De heer Peters (PvdA) denkt dat er een slimme koppeling kan worden gemaakt. De heer Kouwenberg (Rosmalens Belang) vraagt of aandelen uitgeven ook financiële participatie is. De heer Peters (PvdA) beaamt dit. De PvdA wil dat de lusten bij iedereen terechtkomen. De heer Vossen (PvdA) geeft aan dat veel mensen erover zijn gevallen dat de gratis evenementen Maritiem 's-Hertogenbosch en het Winterfestival niet in de oude vorm terugkomen en dat het belangrijk is dat er altijd evenementen voor mensen met wat minder geld zijn.

Het college heeft zijn hoop gevestigd op Den Bosch Partners, maar horeca-uitbaters en organisaties in het centrum vormen geen collectief meer terwijl het verbinden van de verschillende feestjes tot iets kan leiden en hij vraagt het college om samen met Den Bosch Partners te kijken hoe het gemeenschappelijk organiseren van evenementen in het centrum van Den Bosch weer meer op de agenda kan komen. De heer Altenburg-Collin (VVD) vraagt of de heer Vossen weet dat de horecaondernemers op de Markt de handen ineen hebben geslagen en tijdens 11-11 een groot gratis feest op de markt organiseren. De heer Vossen (PvdA) vindt dit een mooi voorbeeld van dat dit kan, maar er zijn ook veel voorbeelden van horecaondernemers die niet samenwerken. De heer Altenburg-Collin (VVD) wil Den Bosch Partners en de nieuwe binnenstadmanager een kans geven om verbindingen te leggen. De heer Vossen (PvdA) hoorde de binnenstadmanager zeggen dat er reuring in Den Bosch moet komen en hij is het daarmee eens, maar hij onderstreept ook het gemeenschappelijke. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) onderstreept dat het jammer is dat Maritiem en het 15

Kerstevent er niet meer zijn en hij vraagt de samenwerking tussen de ondernemers concreter te maken. De heer Vossen (PvdA) kan zich voorstellen dat door de hele stad een evenement wordt georganiseerd waarbij bij de ondernemers op de Uilenburg samenwerken en een deel van de financiering voor hun rekening nemen en die op de markt ook, zodat er op meerdere locaties een evenement is. Door massa te maken kan dit wat goedkoper worden en dat is ook in het voordeel van de uitbaters zelf. Landelijk neemt de jongerenwerkloosheid toe en hij vraagt wat de situatie in Den Bosch is, hoe het college dit in de gaten houdt en of het zo snel mogelijk ingrijpt als deze trend doorzet. Ook wil hij weten of organisaties zoals NOB Werkt goed genoeg zijn bemenst nu de landelijke wetgeving verandert. Mevrouw C.H.A van den Wildenberg (VOOR Den Bosch) vraagt of de heer Vossen weet waarom er jeugdwerkloosheid is. De heer Vossen (PvdA) antwoordt dat er landelijk een mismatch tussen het onderwijs en de arbeidsmarkt is. De heer Altenburg-Collin (VVD) is blij dat er een sluitende begroting voorligt, maar maakt zich wel zorgen over de lange termijn. Het is goed dat het college zich daarvan bewust is en anticipeert op de jaren na 2026.

De Bossche VVD is blij dat er mogelijk nieuwe bedrijventerreinen komen en dat het college een slag wil slaan met de verduurzaming van de bestaande bedrijventerreinen, maar maakt zich wel zorgen over of vooral de kleinere ondernemers met alle verduurzamingsplannen mee kunnen omdat hiervoor forse investeringen nodig zijn, ook de voorzitter van de grootste ondernemersvereniging heeft hierover zijn zorgen geuit. In het bestuursakkoord staat dat er per 1 januari 2024 een energiebesparingsfonds komt waaruit inwoners en mkb-bedrijven onder aantrekkelijke voorwaarden een lening kunnen afsluiten om daarmee energiebesparingsmaatregelen of andere duurzaamheidsmaatregelen te treffen. Hij wil van de wethouder weten hoe het met dit fonds staat en of het mogelijk is dat mkbbedrijven per 1 januari 2024 een lening kunnen afsluiten. Zowel inwoners als ondernemers moeten in de lokale verduurzamingsslag worden meegenomen. De Brede Binnenstad met lokale winkels, veel horeca en bovengemiddeld veel inwoners wordt vanaf 1 maart 2025 een zero-emissiezone, dat heeft veel impact voor alle gebruikers van de binnenstad en hij vraagt zich af of dit niet de nekslag voor de Bossche warenmarkt is.