2021-11-23 Commissie Omgeving vastgesteld

Commissie OMGEVING Verslag Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

23 november 2021 Raadzaal

O.R. Thelissen mr. G.L. Pijnenburg J.J.E.L. van Creij, E.R.F. Esser, M.M.J. Dingemans, mw. ing. E.E.M. Eigenhuijsen, J.J.M. Gersjes, L.A.J. van Griensven, mw. drs. J. Hendrickx, mw. A. Hernández, L.G. van Herpen, W.B.G. Hoeben, S. Hommersom, drs. P.E. Kagie, ing. W.P. van Koert, D.J.G. Peters, G.A.J. van Rooij, B.F.C. Roovers, drs. S.R.M. van Slageren, G.J.I.J. Smeets, W.A.M. Vugs, mw. J.P.M. Welten-van Doremalen en mw. ir. I.J.J. van Zwambagt

Collegeleden:

ing. R.A.P. Geers, M.J.J. van der Geld MSc

Leden burgerinitiatief:

dhr. M. van Essen, mw. R. Van der Feltz en dhr. O. Boom

Verslaglegging:

mw. P.J. van Hoorn

Afwezig:

J.T.M. van Hoek, mr. F. Kabbouti, mw. E. Kummeling, P.W.M. Schellings, G.M.M. Verbruggen en mr. J.M. Wisse

1.

Opening en mededelingen De voorzitter opent de vergadering om 19.30 uur en heet iedereen welkom. De heer Verbruggen wordt vervangen door de heer Peters en mevrouw Wisse van GroenLinks en de heer Kabbouti van de PvdA zijn afwezig. De heer Dingemans schuift vanavond namens gewoon ge-DREVEN aan voor de onderdelen Brabantbad en de Transitievisie Warmte.

2.

Vaststellen van de agenda De agenda wordt vastgesteld.

3.

Verslag van de commissie Omgeving d.d. 19 oktober 2021 Het verslag van 19 oktober wordt ongewijzigd vastgesteld.

4.

Openstaande moties en bestuurlijke toezeggingen a. Lijst bestuurlijke toezeggingen b. Overzicht openstaande moties De voorzitter meldt dat het college voorstelt de moties 6, 7, 10 en 25 af te voeren. Deze moties zijn echter gekoppeld aan het raadsvoorstel Transitievisie Warmte en daarom stelt hij voor deze moties nu op de lijst te laten staan, het raadsvoorstel te behandelen en in de volgende vergadering te bekijken of ze kunnen worden afgevoerd. De commissie stemt hiermee in. Wat betreft de bestuurlijke toezeggingen is het voorstel om, gelet op het bij de begrotingsbehandeling aangenomen amendement, de toezegging over de skatebaan als afgedaan te beschouwen. Mevrouw Welten (VVD) leest dat de wethouder al met de jongeren heeft gesproken, maar volgens de jongeren is dat niet het geval en ze wil deze toezegging daarom laten staan. De voorzitter concludeert dat deze toezegging nog niet worden afgevoerd. De commissie stemt hiermee in.

Raadsvoorstellen 5.

Burgerinitiatief Brabantbadlocatie 1

De voorzitter geeft het woord aan mevrouw Van der Feltz namens het burgerinitiatief. Mevrouw Van der Feltz is bestuurder en toezichthouder in de pensioenbranche en daarnaast bestuurder bij de Stichting Quiet Nederland, maar bovenal liefhebber van het Prins Hendrikpark in Den Bosch. Zij ziet op www.s-hertogenbosch.nl allemaal mooie doelen zoals Cultuurstad van het Zuiden, toonaangevende datastad, sfeervol winkelen, woonstad, studentenstad, sport en recreatie, fietsstad en duurzame wijk en stad met bijbehorende opgaven. De raad heeft ook belangrijke besluiten genomen zoals 's-Hertogenbosch groen en klimaatbestendig en de verordening Bomen, groen en hemelwateren en heeft met andere partijen een duurzaamheidsakkoord gesloten met kreten als waterreservoir, hittebestendig, klimaatadaptatie en dat zijn allemaal zaken waarin parken een grote rol spelen. Er is niet alleen een bouwopgave, maar ook een belangrijke duurzaamheidsopgave en de een doet niet onder voor de ander, maar bouwen, bouwen, bouwen resoneert het meest en het college houdt vast aan 180 woningen in torens tot 60 meter hoog. Er is al veel gebouwd in de omgeving van het park en deze omgeving wordt overvraagd terwijl het park broodnodig is.

Het burgerinitiatief stelt daarom voor niet in het park te bouwen; de torens zijn een te grote inbreuk op het park, maar als de gemeente toch besluit in het park te bouwen, wil ze graag in gesprek over wat wel kan binnen het bestaande bestemmingsplan, rekening houdend met de in het burgerinitiatief genoemde uitgangspunten. Wethouder Van der Geld is enthousiast over de extra bomen die in de stad worden gepland en over het NK Tegelwippen, maar er worden op de Badlocatie gezonde bomen gekapt en tegels en bakstenen die 25 jaar geleden zijn verwijderd worden teruggeplaatst. Met de komende verkiezingen zou het mooi zijn als aan de kiezers kan worden verteld dat er meer woningen en meer recreatieruimte voor de nieuwe bewoners komen en dat de raad zich ook maximaal heeft ingezet voor klimaatadaptatie. Ze wil op zijn minst alle alternatieven afwegen. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) weet dat het huidige bestemmingsplan stamt uit een tijd waarin Den Bosch er anders uitzag en het park anders werd gebruikt. Bij het aannemen van het bestemmingsplan in 2010 gaf wethouder Eugster aan dat de nieuwe bewoners van de Hinthamerpoort het park als hun achtertuin konden zien en dat er daarom compact en stedelijk kon worden gebouwd. Sindsdien zijn in de directe omgeving van het park honderden woningen bij gekomen en tegenwoordig wordt er in het park volop gerecreëerd.

In dit park komen juist mensen die weinig te besteden hebben zoals jongeren en gezinnen die in kleine woningen met weinig buitenruimte wonen. Het park biedt volop ruimte voor ontmoeting, sport, rust en stilte maar heeft sinds 1934 wel al veel ruimte moeten inleveren door de aanleg van parkeerplaatsen en een weg erdoorheen. Het Brabantbad stond in het park en het is een bouwlocatie, maar bij de uitruil van bouwgrond had de gemeente geen drie woontorens voor ogen. Dit bouwplan doet afbreuk aan de waarde die het park nu heeft voor de omwonenden die er komen om te recreëren en elkaar te ontmoeten. De torens zijn zo hoog dat er geen gevoel van intimiteit in het park meer is, nog los van de wind- en zonhinder, in 2010 hield het bestemmingsplan niet voor niets de boomgrens als maximale bouwhoogte aan. Ook de natuur zal ervan te lijden krijgen omdat het hele park in het licht zal komen te staan wat ongezond is voor mens en dier omdat dit het dag- en nachtritme verstoort. Met de groei van de stad moet ook het hoogwaardige groen meegroeien voor alle inwoners die in gestapelde bouw wonen. Het toevoegen van woningen moet integraal bekeken worden en in balans zijn met andere functies die voor mens en dier van belang zijn.

2400 mensen hebben de petitie van de IJzeren vrouw ondertekend en 1700 mensen hebben in de enquête van het college aangegeven dit plan niet passend bij het park te vinden. Deze enquête gaf alleen ruimte om mee te praten over de invulling van de plinten, maar burgerparticipatie creëert verwachtingen en dat werd nu een teleurstelling omdat de mening van de inwoners er kennelijk niet toe doet. In de raadsinformatiebrief staat dat de wethouder verder wil gaan met de uitwerking van het plan en daarmee lijkt het college te zeggen dat het de raad en de stichting niet serieus neemt. De timing is ongepast, zeker omdat het college een halfjaar geleden aangaf de burgers serieus te willen nemen en burgerparticipatie belangrijk te vinden. De bewoners, verenigd in de Stichting IJzeren Vrouw, zeggen niet dat er niets kan, maar ze vragen om naar alternatieven te kijken. De raad en de wethouder hebben uitgesproken waarde aan burgerparticipatie te hechten, er wordt gewerkt aan nieuwe werkafspraken en ze vraagt het college om de aangedragen varianten serieus te bekijken en met de stedenbouwkundige en de stichting te kijken naar een alternatief bouwplan dat recht doet aan de functionaliteit van het park en de inspraak van de betrokken bewoners. Er moet draagvlak voor de plannen zijn en daar ligt een uitdaging. 2

De heer Hommersom (D66) las op de gemeentewebsite de definitie van een burgerinitiatief: 'hebt u een idee om 's-Hertogenbosch mooier of beter te maken, met een burgerinitiatief kunt u dit idee op de agenda van de gemeenteraad zetten. De raad vergadert vervolgens over het burgerinitiatief en besluit of ze met het idee instemt'. D66 vindt dit een mooi instrument en hij juicht het dan ook toe als burgers met initiatieven naar de raad komen, maar dat wil niet zeggen dat de uitkomst van tevoren vastligt, het is aan de gemeenteraad om het burgerinitiatief tegen andere belangen af te wegen. Hij bedankt de initiatiefnemers voor het burgerinitiatief; een gedegen stuk waar veel tijd en arbeid in is gestoken. Het burgerinitiatief is strikt genomen geen initiatief om iets te doen, maar juist om iets niet te doen, niet om iets mooier of beter te maken, maar om iets wat mooi gevonden wordt zo te laten. De discussie gaat niet over de vraag of het Prins Hendrikpark mooi is, maar de raad moet in een breder perspectief beoordelen wat een verantwoorde afweging is. Hier is feitelijk sprake van een bouwlocatie met een bouwvlak dat tijdelijk is ingericht als groen.

Als het zwembad en de sporthal niet zouden zijn gesloopt, zou er verloedering zijn en daarom is het goed dat bouwlocaties tijdelijk worden ingericht, maar juridisch is het nog steeds een bouwlocatie en de vraag is of de raad uitgaat van de feitelijke tijdelijkheid of van de juridische werkelijkheid. Parkachtig groen is belangrijk voor de stad, maar er is ook grote woningnood en in dit plan is sprake van gedifferentieerd woningaanbod met in een van de torens sociale woningen en in een van de andere torens ook middenhuur. De footprint van het gebouw wordt zo klein mogelijk om zo het park te versterken. Het is moeilijk om de kool en de geit te sparen en de raad moet afwegen of dit gelukt is. D66 vindt dat het college hier aardig in is geslaagd en wijst het burgerinitiatief om niets te doen en de woningen naar station-Oost te schuiven af omdat de woningnood zo hoog is. Dat betekent niet dat D66 niet blij is met dit initiatief of niet naar bewoners luistert, D66 luistert wel degelijk, maar maakt een andere afweging. De heer Dingemans (gewoon-geDREVEN) merkt op dat het bestemmingsplan kaderstellend is en dat daarin staat dat niet te hoog mag worden gebouwd. Daarnaast is het park erg belangrijk voor alle omwonenden en dat maakt het een grote stap om daar hoge megalomane torens te bouwen.

Hij las in de krant dat het college bij dit plan wil blijven en dat betekent dat deze vergadering een wassen neus is. Hij hoopt dat de initiatiefnemers doorpakken en ieder middel aanpakken om dit tegen te gaan. De heer Van Slageren (GroenLinks) complimenteert de opstellers van het gedegen burgerinitiatief, maar dat wil niet per se zeggen dat het initiatief wordt gevolgd. Dit plan is jaren geleden gemaakt, maar intussen is de wereld veranderd en de vraag is of dan aan de eerder geformuleerde uitgangspunten moet worden vastgehouden. Er is veel behoefte aan woningen en de raad heeft besloten om vooral in te bereiden, maar er is ook behoefte aan groen om de stad klimaatbestendig te maken. De fractie van GroenLinks heeft een behoorlijke discussie gehad over de afweging en komt tot de conclusie dat de torens waarschijnlijk minder impact op het park hebben dan wanneer de oorspronkelijke locatie wordt volgebouwd en volgt daarom het voorstel van het college. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vraagt of de heer Van Slageren weet dat deze locatie niet nodig is om aan de bouwbehoefte te voldoen omdat er genoeg plekken zijn waar kan worden gebouwd en of hij het ermee eens is dat er ook voldoende groen moet zijn. De heer Van Slageren (GroenLinks) wil alle kansen om te bouwen benutten, als individuele projecten steeds niet doorgaan komen er geen 10.000 woningen.

Er is ook behoefte aan een plek om te ontspannen, maar hij denkt dat er met de torens voldoende ruimte overblijft om te recreëren. De heer Roovers (SP) vindt de woningnood te groot om locaties tegen elkaar weg te strepen en de SP is in principe niet tegen bebouwing in het Prins Hendrikpark. Er moet op zoveel mogelijk locaties worden gebouwd, maar er zijn wel verschillende varianten te bedenken. Hij kan de redenering, dat er met de afname van het bouwoppervlak meer park overblijft, niet volgen omdat het gebied tussen de Amazones ook vrij is, maar dat geen fijne plek is om te recreëren vanwege het gebrek aan privacy tussen de bebouwing. Er moet een afweging worden gemaakt tussen woningbouw en de parkfunctie en hij vindt de suggestie van het burgerinitiatief om de bebouwing iets dichter op elkaar en wat verder van het water af te plaatsen om wat meer 3

parkfunctie te behouden redelijk en daar wil hij op inzetten, ook omdat de omwonenden daar het minst ontevreden over zijn. De heer Van Rooij (PvdA) vindt het ook een moeilijke afweging, maar de PvdA heeft besloten het voorstel van het college te volgen. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) weet dat de PvdA en D66 vier tot vijf maanden geleden met een initiatief tot aanscherping van het beleid met betrekking tot burgerparticipatie kwamen, maar nu er een burgerinitiatief ligt, scharen deze partijen zich achter het voorstel van het college en ze vraagt waarom zij het burgerinitiatief niet steunen. De heer Van Rooij (PvdA) zegt dat het feit dat de PvdA een van de initiatiefnemers van dit instrument was niet wil zeggen dat die het met ieder burgerinitiatief eens is. De PvdA is gezien de grote vraag naar woningen voor het voorstel van het college over een bouwplan met 177 woningen waarvan één toren door de corporatie wordt beheerd. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) denkt dat burgerparticipatie veronderstelt dat de raad de afweging samen met de inwoners maakt. De heer Van Rooij (PvdA) is het hiermee eens, maar toch moet de raad een moeilijke afweging maken en de PvdA kiest voor het bouwen van 177 woningen op deze locatie. De heer Smeets (Rosmalens Belang) complimenteert het burgerinitiatief met het goed onderbouwde stuk.

Wonen versus park is een moeilijke afweging en ook Rosmalens Belang laat de woningbouw prevaleren boven het voorstel in het burgerinitiatief. Het burgerinitiatief legt drie richtingen voor en een daarvan is het verschuiven van de woningbouw richting Oost. Dat vindt Rosmalens Belang geen optie omdat zowel in Oost als op andere inbreidingslocaties waaronder Brabantbad maximaal moet worden gebouwd. De wijziging van het bestemmingsplan is erop gericht om de torens zo goed mogelijk in het park te positioneren met maximaal behoud van groen, recreatieve waarden en rust in het park. Hij begrijpt de onrust in de buurt omdat mensen niet helemaal overzien wat er op het park afkomt en het uitzicht dat zij gewend zijn verandert, maar ook Rosmalens Belang vindt wonen en bouwen nu belangrijker dan de parkbeleving. De heer Roovers (SP) vraagt waarom Rosmalens Belang de variant van de bewoners met handhaving van het huidige bestemmingsplan, woningbouw wat verder van het water om daarmee de parkfunctie wat meer te behouden onacceptabel vindt. De heer Smeets (Rosmalens Belang) geeft aan dat het plan van het college in een vergevorderd stadium is en dat er van alles kan worden onderzocht, maar dat de vraag is of dat tot een beter plan leidt.

De heer Roovers (SP) zegt dat de raad het bestemmingsplan moet aanpassen voordat het voorstel van het college kan worden uitgevoerd en dat de raad ook aan het huidige kan vasthouden. De heer Dingemans (gewoon-geDREVEN) vraagt waarom de heer Smeets denkt dat de bewoners niet goed kunnen inschatten hoe prachtig het Prins Hendrikpark is. De heer Smeets (Rosmalens Belang) is het met de heer Roovers eens dat een bestemmingsplan eerst langs de raad moet. Met zijn opmerking dat mensen niet helemaal kunnen overzien wat er op het park afkomt bedoelde hij dat mensen een prettige omgeving gewend zijn waarvoor nu een bouwplan is gemaakt en dat dit per definitief voor onrust zorgt. De heer Van Griensven (PVV) complimenteert de initiatiefnemers voor dit initiatief. Hij las in de krant dat eigenlijk al tot deze hoge torens is besloten en dat betekent dat #samen niet samen met iedereen, maar samen met de coalitie is. De PVV vindt dat het park en het zicht op de historische stad zoveel mogelijk behouden moet blijven. De PVV is in principe tegen hoogbouw, maar als die er toch komt, moet die zoveel mogelijk gecentreerd worden en hij ziet liever dat de extra woningbouw bovenop het oude plan bijvoorbeeld in station-Oost of op een andere locatie 4

waar al hoogbouw gepland staat wordt gerealiseerd en hij ziet meer in de eerdere plannen met middenbouw tot maximaal zeven lagen. De heer Gersjes (Bosch Belang) weet dat meer dan 2000 omwonenden van het Prins Hendrikpark het niet met de voorgenomen plannen van het college eens zijn. Het park is in 1934, 1936 en 1938 in het kader van de werkverschaffing aangelegd en in 2008 wilde de gemeenteraad op verzoek van de Stichting IJzeren Vrouw een rijksmonument van het openluchtzwembad maken, maar dat ging niet door. Nu staat de Stichting IJzeren Vrouw weer bij de gemeenteraad en hij hoopt dat ze niet teleurgesteld worden. De omwonenden maken zich grote zorgen over de aantasting van het karakter van het park en het enige middel dat hen ter beschikking staat is een burgerinitiatief. Dat is een heel groot goed en hij wil dit middel koesteren. Deskundige mensen hebben veel emotie, passie en tijd in het burgerinitiatief gestoken en hij vindt dat dit moet worden onderzocht. De heer Hommersom (D66) vraagt hoe de heer Gersjes de woningzoekenden weegt. De heer Gersjes (Bosch Belang) wil het alleen over het burgerinitiatief hebben, er is om een onderzoek gevraagd en daarover wil hij een besluit nemen. Mevrouw Hernández (50PLUS) bedankt de mensen die het burgerinitiatief hebben opgezet. 50PLUS vindt dat de instrumenten om beslissingen te kunnen nemen goed moeten worden gebruikt.

Er is een burgerinitiatief met een alternatief plan en aan de andere kant is er een plan van het college waarbij het zich aan het bestaande beleid heeft gehouden en dat maakt het moeilijk om een ander plan te ondersteunen. De heer Dingemans (gewoon-geDREVEN) vraagt wat mevrouw Hernández bedoelt met 'het huidige beleid' omdat het bestemmingsplan wel degelijk anders is dan wat het college voorstelt. Mevrouw Hernández (50PLUS) zegt dat er nu een ander situatie is dan toen het bestemmingsplan in 2010 werd vastgesteld. De woningcrisis heeft ervoor gezorgd dat in een stedelijk gebied moet worden gebouwd en de coalitie heeft besloten dat ook in de hoogte wordt gebouwd, dat is het vastgestelde beleid. De heer Dingemans (gewoon-geDREVEN) zegt dat de afgesproken bouwhoogte in het bestemmingsplan is opgenomen en hij vraagt of mevrouw Hernández het ermee eens is dat het college eerst naar de raad moet om het bestemmingsplan te wijzigen. Mevrouw Hernández (50PLUS) ziet een plan dat voldoet aan het beleid van de gemeente en aan de eisen om de woningcrisis te verhelpen. De heer Dingemans (gewoon-geDREVEN) vindt dit plan anders dan wat in het vigerende bestemmingsplan is toegestaan.

Mevrouw Hernández (50PLUS) kan zich vinden in het huidige plan, maar ze ziet net als de SP ook toegevoegde waarde in het voorstel van het burgerinitiatief om de torens dichter bij elkaar en iets naar achteren te plaatsen om meer ruimte in het park te behouden. Ze stemt niet in met het burgerinitiatief omdat ze zich aan het huidige beleid van de gemeente wil houden. De heer Roovers (SP) hoorde dat mevrouw Hernández zich bij zijn verhaal aansluit, maar dan heeft ze het niet helemaal goed begrepen omdat hij achter het initiatief van de bewoners staat. Mevrouw Hernández (50PLUS) staat ook aan de kant van de bewoners wat betreft het verplaatsen van de torens en die dichter bij elkaar te bouwen. Ze vindt dat er niets aan het voorstel van het college mankeert. De heer Roovers (SP) vraagt of mevrouw Hernández de variant van het burgerinitiatief wel wil onderzoeken. Mevrouw Hernández (50PLUS) wil dat het college het alternatief van het burgerinitiatief in de overwegingen meeneemt. 5

Mevrouw Welten (VVD) spreekt haar waardering uit voor het constructieve burgerinitiatief, maar de vraag is of er wel tijd voor een heroverweging is omdat de vraag naar woningen op dit moment gigantisch is. Als 300 woningen naar andere delen van de stad gaan, moet ook aan de bewoners op die plek worden gedacht. Dit bestemmingsplan is in 2010 al eens voorgelegd, dat wilde men toen niet en de vraag is of dit een oplossing biedt. De VVD wil dat er gebouwd wordt en vindt dat het park met deze bouw meer terugkrijgt dan er destijds afgenomen is. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) denkt dat het niet om 300, maar om 170 woningen gaat. Het bestemmingsplan uit 2010 was een erg lastig traject, maar uiteindelijk hebben ook de bewoners hun handtekening daaronder gezet en de inwoners willen best over het plan uit 2010 praten, maar ze voelen zich nu overvraagd. Ze vraagt of mevrouw Welten weet dat er destijds wel consensus was. Mevrouw Welten (VVD) geeft mevrouw Hendrickx wat betreft het aantal gelijk, maar ze vindt elders meer woningen bouwen geen optie. Er was destijds wel consensus, maar er is toen niet gebouwd omdat er veel kritiek was. Er waren ook voorstanders, maar meer tegenstanders. Het gebouw dat eerder in het park stond was veel groter dan wat er nu wordt gebouwd en als dit gebouw er nog had gestaan, hadden de omwonenden heel anders op deze nieuwbouw gereageerd.

Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat er destijds niet is gebouwd vanwege de crisis en niet vanwege de weerstand. De heer Van Griensven (PVV) denkt dat de toekomstige bewoners van station-Oost al weten dat ze in de buurt van woontorens komen te wonen, terwijl de mensen in de omgeving van het Prins Hendrikpark dat niet wisten. De heer Dingemans (gewoon-geDREVEN) zegt dat het Brabantbad aanzienlijk lager was dan de torens in de huidige plannen. Mevrouw Welten (VVD) is het daarmee eens, maar de oppervlakte was wel vele malen groter. In antwoord op de vraag van de heer Van Griensven zegt ze dat het niet zo is dat de bewoners er niet meer prettig wonen als er woontorens zijn gebouwd omdat er een prachtig park blijft. De heer Van Griensven (PVV) weet dat de burgers aangeven dat dit niet zo is. Mevrouw Welten (VVD) gaat niet in op het verzoek van het burgerinitiatief. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) weet dat het Prins Hendrikpark de afgelopen dertien jaar een van de meest populaire plekken voor een brede groep mensen uit de hele samenleving is geworden. Woningbouw heeft topprioriteit, maar dat botst met het behoud van een prachtig bruisend vitaal park.

De Stichting IJzeren Vrouw heeft samen met studenten van Breda University een impact analyse gemaakt met handreikingen op het gebied van de maatvoering van de woningbouw waarbij recht wordt gedaan aan de kracht van het park. Als er nu drie torens worden gebouwd, staan die er wel de komende 100 jaar, terwijl de afgelopen twee jaar het belang van parken duidelijk werd. Parken zijn nu veel belangrijker dan vijf tot zes jaar geleden en hij wil daarom de alternatieven aan de rand van het park en verder van het water onderzoeken en ook het Essostation verwijderen. De heer Hommersom (D66) zegt dat het ontwikkelen van plannen altijd lang duurt. D66 wil die verantwoordelijkheid niet nemen en hij vraagt hoelang de heer Kagie woningzoekenden in Den Bosch wil laten wachten. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat zowel de projectontwikkelaar en de wethouder als het burgerinitiatief veel werk hebben verzet en dat dit de komende maanden tegen elkaar moet worden afgewogen. De heer Hommersom (D66) vraagt waarom er nu geen afweging kan worden gemaakt.

6

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt dat de raadsinformatiebrief veel vragen oproept, zo wil de projectontwikkelaar drie torens ontwikkelen en staat op pagina 6 of 7 dat een van de torens van de woningbouwcorporatie wordt. Leefbaar 's-Hertogenbosch zal deze raadsinformatiebrief hoe dan ook voor januari of februari 2022 agenderen en er komt ook nog een voorontwerpbestemmingsplan, dat maakt dat er tijd is om het burgerinitiatief naast het plan van de wethouder te leggen. Mevrouw Van Zwambagt (CDA) bedankt de initiatiefnemers van het burgerinitiatief voor de ruim uitgewerkte notitie en ze begrijpt de zorgen. Het CDA heeft uitgebreid met de initiatiefnemers gesproken over hun voortschrijdend inzicht wat betreft behoud van het terrein Brabantbad en minder woningen, maar het CDA wil gezien het tekort aan woningen niet zomaar wegkijken als er inbreidingslocaties beschikbaar zijn en vindt de woningbouw naar een andere locatie schuiven geen reële oplossing. Met het toevoegen van woningen is, ook als er hoger wordt gebouwd, opwaardering van het park mogelijk. Het CDA zoekt ook naar groene inpassingen, is blij dat er een werkgroep Omgeving Brabantbad is en heeft er vertrouwen in dat deze werkgroep komt met een mooie landschappelijke inpassing met groene componenten afgewisseld met vermaakelementen.

De indieners van het burgerinitiatief willen graag kleinschalige horecavoorzieningen en die kunnen in de plint van de gebouwen worden gerealiseerd, maar het is wel belangrijk dat dit niet te veel drukte in dit gebied oproept. Het CDA zou ook graag zien dat het Essostation wordt verplaatst, maar uit navraag blijkt dat niet zomaar mogelijk te zijn en ze hoopt dat het Essostation in de toekomst wel meeweegt qua invulling in de omgeving. Het CDA ziet graag een gewijzigd bestemmingsplan dat aansluit op de hedendaagse ontwikkelingen en mogelijkheden waarbij onder andere woningbouw, groen en accommodaties in de plinten complementair zijn. Het CDA steunt het burgerinitiatief niet, maar neemt hun aanbevelingen wel mee. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) wil kijken wat er mogelijk is op de plek van het tankstation. Mevrouw Van Zwambagt (CDA) zegt dat daar wel degelijk naar gekeken is. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt waar mevrouw Van Zwambagt tegenaan gelopen is. Mevrouw Van Zwambagt (CDA) heeft het nagevraagd en er is tegen haar gezegd dat het Essostation niet zomaar kan worden verplaatst. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) concludeert hieruit dat mevrouw Van Zwambagt ook de inhoudelijke argumentatie niet kent en ze wil hier samen naar kijken.

Mevrouw Van Zwambagt (CDA) weet dat het weghalen van het Essostation geen invloed heeft op het verplaatsen van de woontorens. Reactie college Wethouder Geers bedankt commissieleden, maar vooral de leden van het burgerinitiatief. Hij is het niet altijd inhoudelijk met hen eens, maar hij heeft wel waardering voor hun constructieve houding. Er is veel werk in het burgerinitiatief gestoken, het is belangrijk dat daar respectvol mee wordt omgegaan en dat er een goede afweging plaatsvindt. Het is goed om onderzoek te doen, maar het college heeft al veel werk verzet. Er is nog geen besluit genomen omdat de raad nog een afweging moet maken over het burgerinitiatief en het college informeert de raad over de stand van zaken om dit goed te kunnen doen. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) denkt dat het mogelijk is dat het college door deze discussie anders over de volgende stap gaat denken, maar door nu al te communiceren dat het college doorgaat met dit bestemmingsplan, zegt het eigenlijk dat het debat van vanavond niets aan de mening van de wethouder verandert. Wethouder Geers interpreteert het niet zo dat er een ontwerpbestemmingsplan is gepubliceerd en dat het college doorgaat. De raad is geïnformeerd over de stand van zaken en over het werk dat is verricht voor het ontwikkelen van het bouwplan en die neemt de eindbeslissing. Als de 7

raad het burgerinitiatief dermate belangrijk vindt dat het dit plan met de drie torens afwijst, gaat het college daarmee aan de slag. Het plan is in 2010 met veel weerstand tot stand gekomen en nu is sprake van voortschrijdend inzicht, veel mensen zoeken een woning, er is de wens om groen en klimaatbestendig te bouwen en er is ook ruimte nodig om te leven. Dat zijn de uitgangspunten van dit plan met de drie torens waarmee meer ruimte voor het park wordt gecreëerd. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt de wethouder om op de inhoud van het burgerinitiatief te reageren. Wethouder Geers ziet dat het burgerinitiatief uitgaat van een aantal fases waarbij woningen op een andere locatie worden gebouwd. De komende jaren zijn echter alle bouwlocaties nodig om de behoefte op woningmarkt te kunnen invullen. De heer Dingemans (gewoon-geDREVEN) hoorde de wethouder zeggen dat hij blij met het burgerinitiatief is en de constructieve gesprekken toejuicht, maar hij begreep bij I&O dat de wethouder drie gesprekken heeft gevoerd waarbij hij steeds vooraf aangaf dat er alleen is te praten over details en niet over de hoogte van de torens en dat vindt hij niet constructief. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) heeft technisch nagevraagd of alle locaties nodig zijn en er blijken los van deze locatie voldoende bouwlocaties te zijn voor 10.000 woningen.

Ze vraagt of deze informatie niet klopt. Wethouder Geers geeft aan dat de opgave 10.500 woningen tot 2030 is en dat er daarna nog een opgave is. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vraagt de wethouder om de locaties voor de 10.500 woningen in beeld te brengen. Wethouder Geers zegt dat de raad de afweging moet maken. Er zijn na 2030 meer woningen nodig en daarom moet nu worden ingezet op de bestaande bouwlocaties waaronder deze, die hij anders wil inzetten, zodat er meer groen overblijft. Wethouder Geers is de gesprekken gestart vanuit de optiek dat hij geen heel nieuw plan gaat bedenken, maar wel graag alternatieven hoort om te kijken of die in dit plan mogelijk zijn. Er zijn vijf varianten onderzocht waaronder het verplaatsen van de torens richting de Van Grobbendoncklaan en er is geconstateerd dat de alternatieven niet tot een oplossing en een verbetering van het plan leiden. De conclusie is dat het college en de Stichting IJzeren Vrouw andere uitgangspunten hebben wat betreft de ontwikkeling van deze locatie. De heer Hommersom (D66) vraagt een inschatting van de tijd die het kost om nieuwe alternatieven te onderzoeken en of dit gevolgen heeft voor de planning van de woningbouw.

Wethouder Geers heeft geen glazen bol en hij weet niet hoelang een dergelijk project duurt, maar hij weet wel dat er al vijf jaar aan dit plan wordt gewerkt en dat het heel normaal is dat een woningbouwontwikkeling vijf tot zeven jaar duurt. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt naar de procesgang in de komende maanden. Wethouder Geers zegt dat dit sterk afhankelijk is van wat de raad op 7 december a.s. besluit. De voorzitter schorst de vergadering. Schorsing De voorzitter heropent de vergadering. Mevrouw Van der Feltz bedankt commissieleden voor alle complimenten. Ze weet dat er in 2010 eerst tegenstand was, maar dat het plan uiteindelijk vanwege de crisis niet is uitgevoerd. 8

Ze is het er niet mee eens dat met een alternatief vijf jaar terug in de tijd wordt gegaan omdat er al veel studies zijn gedaan, onder andere over de invloed van bouwen in het park, en er dan geen nieuw bestemmingsplan hoeft te worden gemaakt. Binnen het huidige bestemmingsplan kunnen evenveel woningen worden gebouwd als nu in de torens zijn gepland. Ze wil vooral op een andere manier en verder van het water af bouwen. In het burgerinitiatief staat een minimale afstand van 50 meter van het water genoemd omdat een rondje plas lopen alleen ontspannend is als niet het gevoel bestaat in iemands achtertuin te lopen. De afstand tot het water is nu geen 25 meter zoals door sommige mensen beweerd wordt, maar hooguit 20 meter en daarnaast is er ruimte voor een terras tussen de torens en het water van maximaal 10 meter omdat daar zon en een mooi uitzicht is en dat betekent dat er nog maar 10 meter overblijft. Als de beplanting en de breedte van het pad van beide ongeveer 3 meter ook wordt meegenomen, blijft er bijna geen ruimte meer over en loopt iemand gewoon langs een muur. De bebouwing in de rest van het park blijft op meer dan 50 meter van het water en het zou evenwichtig zijn als dat overal het geval is.

Er werd gezegd dat de footprint bij het huidige plan kleiner is, maar dat betekent niet dat er meer plek voor recreatie is omdat het door wind en schaduw achter de torens niet prettig toeven is. Er is gezegd dat de Badlocatie nu kaal is en dat de woningen voor aankleding zorgen, maar dat is het goedpraten van een al bestaand plan. De Badlocatie is kaal omdat daar 25 jaar lang niets aan gedaan is omdat er een plan lag dat niet is uitgevoerd. Ook met de herinrichting van het park tussen 2009 en 2012 zijn elders in het park prachtige dingen gedaan, niet op deze locatie omdat er werd gewacht tot daar iets zou komen. De omwonenden willen het park mooier maken, maar het is zeker niet nodig om het levendiger te maken omdat het park de afgelopen jaren al steeds meer wordt gebruikt door mensen die in steeds kleinere woningen wonen en die zeker in coronatijd de behoefte hebben om buiten te zijn. De vraag wordt wie wiens indringer wordt en of flatbewoners gaan klagen over het geluid van recreanten omdat het geluid te horen is alsof dit in de woning plaatsvindt. Ze vraagt de commissie daarom na te denken over een andere invulling van het park, verder van het water af. De heer Boom geeft aan dat drie jaar zonder participatie aan het plan is gewerkt en het er nu ineens heel snel doorheen moet.

De eerste drie jaar zijn niet verloren en er hoeft niet weer vijf jaar te worden uitgetrokken om nieuwe plannen te maken, maar om een goede beslissing te kunnen nemen over het burgerinitiatief en daarna over eventuele plannen van de wethouder moet nog wel onderzoek naar het gebruik van het park worden gedaan. Uit de windstudie blijkt dat het vanwege het windklimaat niet prettig is om tussen de torens te lopen, laat staan te verblijven. Ook het doorzicht is niet goed onderzocht, daar wordt in verschillende onderzoeken anders naar gekeken. De architect toont plaatjes met een vrij maaiveld, maar in een windonderzoek is onderzocht hoe de beplanting aan de plas moet zijn om het windklimaat enigszins te verbeteren en vervolgens heeft de architect ook plannen gemaakt voor heuveltjes bovenop een parkeerdek dat al op 1,5 meter zit. Er zijn onderzoeken nodig om een beslissing te kunnen nemen en hij stelt voor dat deze onderzoeken samen met het burgerinitiatief worden gedaan. Daaruit kan blijken dat woningbouw nodig is, maar dat kan ook binnen het bestaande bestemmingsplan. Tweede termijn De heer Dingemans (gewoon-geDREVEN) hoorde de wethouder zeggen dat hij wel met de groep heeft gesproken, maar dat zijn standpunt al vaststond. Hij vertaalt dit als volgt: er komt een grote reclamezuil voor zijn raam en hij mag alleen nog beslissen over de kleur voet. Dat is geen participatie.

Het verbaast hem dat de wethouder zegt geen glazen bol te hebben maar wel weet dat er na 2030 veel meer woningen nodig zijn en dat iedere vierkante meter telt. In het huidige bestemmingsplan gaat het over 120 woningen en in het nieuwe bestemmingsplan over 170 tot 180 en dat scheelt maar 70 woningen waarbij het park veel leefbaarder blijft. Hij wil kijken wat er binnen het huidige bestemmingsplan kan. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) hoorde de bewoners zeggen waarom het wel goed is om onderzoek te doen, namelijk omdat veel zaken niet in beeld zijn. Dit kan leiden tot betere besluitvorming. Ze vindt het stuitend dat de raad regelmatig over burgerparticipatie spreekt en dat D66 en de PvdA het initiatief namen om te spreken over waarom het zo belangrijk is dat de bewoners de agenda van de raad bepalen, dat veronderstelt ook dat de raad haar eigen agenda wat meer loslaat en de inwoners van de stad meer invloed laat hebben. Ze vindt dat de afweging samen met de bewoners moet worden gemaakt, dat is ook de redenering van de Omgevingswet die vraagt om besluiten te nemen in dialoog met de bewoners. Ze vindt het 9

alleszins redelijk om de bewoners te volgen en te kijken naar hoe het beter en anders kan waardoor iedereen uiteindelijk misschien wat meer tevreden is. Als de raad dit plan doorzet, zal vele jaren vertraging ontstaan door alle bezwaren vanuit de buurt die tot de hoogste bestuursrechter zullen worden uitgevochten. De heer Hommersom (D66) vindt dat als burgers iets mogen agenderen dat niet betekent dat dan ook een bepaald besluit wordt genomen. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vraagt of de heer Hommersom ook vindt dat de raad alvast moet handelen in lijn van de Omgevingswet. De heer Dingemans (gewoon-geDREVEN) vraagt of de heer Hommersom het ook vreemd vindt dat het college nu al aangeeft waar het naartoe wil zonder naar de omwonenden te hebben geluisterd. De heer Hommersom (D66) vindt het belangrijk dat wordt gesproken over zaken die in de samenleving leven en dat burgers initiatieven kunnen agenderen en dat is vanavond gebeurd zonder vooraf in de coalitie een standpunt in te nemen. Dit initiatief is zorgvuldig bestudeerd en beoordeeld en er is een andere afweging gemaakt, maar dat betekent niet dat het ene onderzoek minderwaardig is aan het andere onderzoek. Hij gaat ervan uit dat iedereen zich goed heeft laten informeren en zelf de afweging kan maken, maar dat verschillende mensen andere prioriteiten stellen.

Zo hoort het ook, de raad moet prioriteiten stellen en dat kan betekenen dat hij wel blij is dat iets geagendeerd wordt, maar niet meegaat met het initiatief. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat de raad in het licht van de Omgevingswet meer ruimte aan de burgers zou moeten geven en ze vraagt waarom D66 zich niet meer laat leiden door wat burgers willen. De heer Dingemans (gewoon-geDREVEN) suggereerde niet dat de heer Hommersom handjeklap deed, hij zei alleen dat het plan al dichtgetimmerd was voordat het goed en wel kon worden besproken. Er zou moeten worden gekeken naar de genoemde zaken die nog niet onderzocht zijn om volledige informatie te hebben waarmee een goed besluit kan worden genomen. De heer Hommersom (D66) denkt dat de raad in lijn met de Omgevingswet handelt omdat wordt gestreefd naar een resultaat dat ook door de burgers wordt gedragen, maar de uiteindelijke besluitvorming ligt bij de raad. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) vraagt of de heer Hommersom bereid is de varianten uit het burgerinitiatief te onderzoeken. De heer Hommersom (D66) zegt dat in de politiek iedereen een eigen interpretatie heeft. D66 ziet een voorstel om een ander plan te ontwikkelen en hij is bang dat dit jaren gaat duren. Hij denkt dat er een zorgvuldige afweging is gemaakt en dat het college een opdracht van de raad heeft uitgevoerd.

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) bedankt wethouder en de initiatiefnemers voor hun reactie. Dit initiatiefvoorstel is een handreiking om samen kritisch te kijken naar de maatvoering van de bebouwing en de afstand tot het water en de vraag aan de raad is of die handreiking wordt aangenomen. De heer Roovers (SP) vindt het opvallend dat sommige partijen de plannen van de projectontwikkelaar en het college als redelijk vaststaand presenteren, terwijl deze plannen van het huidige bestemmingsplan afwijken en hij wijst erop dat de raad nog niets over een afwijking heeft besloten. Hij vindt dat de raad het voorstel van de omwonenden buitengewoon serieus moet nemen. De heer Van Griensven (PVV) vindt het belangrijk dat met de bouw van 10.000 woningen de natuur in de stad wordt beschermd omdat de nieuwe bewoners ook willen recreëren en daarvoor geen natuurgebieden moeten worden opgeofferd. 10

De heer Gersjes (Bosch Belang) vraagt of al onderzoek naar de veiligheid en de verplaatsing van het Essostation is gedaan en of het bij veiligheid om fysieke of sociale veiligheid gaat. Wethouder Geers geeft aan dat is onderzocht of het mogelijk is om de torens dichterbij de Van Grobbendoncklaan te plaatsen en dat blijkt consequenties voor het gebied te hebben. Er is ook een windonderzoek uitgevoerd waaruit blijkt dat de locatie al behoorlijk windbelast is, er is geleerd van de ontwikkeling van de Amazones waardoor het klimaat in het park bij voorbaat al beter wordt dan het nu volgens dat onderzoek zou zijn. Participatie betekent dat meningen en ideeën worden opgehaald en dat de verschillende belangen tegen elkaar worden afgewogen. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) zegt dat een omgevingsdialoog veronderstelt dat er enige ruimte is om aanpassingen te doen en ze vraagt waar die ruimte zat. Wethouder Geers zegt dat naar de alternatieven van de inwoners is gekeken en dat daaruit bleek dat deze alternatieven het plan niet beter maken. De heer Gersjes (Bosch Belang) concludeert dat alleen windonderzoek en een onderzoek naar de afstand tot de Van Grobbendoncklaan is gedaan en dat er nog onderzoeken volgen naar de veiligheid en mogelijke verplaatsing van het Essostation.

Wethouder Geers zegt dat de raad de huidige stand van zaken heeft ontvangen waarin meerdere onderzoeken zoals schaduwonderzoeken en een windonderzoek zijn opgenomen. Ook de alternatieven zijn onderzocht en daarbij is ook gekeken naar de mogelijkheden van het Essostation. Er is al veel onderzocht en er is al veel aan de raad meegegeven, als er nog specifieke vragen zijn dan kunnen die in een eventueel vervolgtraject worden meegenomen. De heer Van Essen bedankt de commissie voor het serieus omgaan met het burgerinitiatief. Hij heeft het proces van 2002 tot 2010 meegemaakt en de omwonenden waren niet blij dat er in het park moest worden gebouwd, maar ze hebben zich daarbij neergelegd. Hij vindt dat nu een historische vergissing wordt begaan. In bijlage 2 staan schetsen van hoe het park er in de toekomst zou uitzien en hij toont een van de plaatjes met daarop het water, mensen en de toren. Hij denkt dat de raad dat niet wil. De heer Gersjes (Bosch Belang) is voor het voorstel. De heer Roovers (SP) steunt het voorstel. De heer Van Slageren (GroenLinks) komt niet met moties of amendementen. De heer Van Griensven (PVV) neemt het terug in de fractie. De heer Dingemans (gewoon-geDREVEN) neemt het terug in de fractie. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) komt met een amendement over scherpstelling van het burgerinitiatief. Hij merkt op dat vandaag en op 7 december a.s.

niet het torenplan van Heijmans aan de orde is, maar dat daar in de maanden daarna nog nader over wordt gesproken. De heer Van Rooij (PvdA) neemt het terug in de fractie. Mevrouw Hendrickx (De Bossche Groenen) is voor het voorstel van de omwonenden. Mevrouw Hernández (50PLUS) neemt het terug in de fractie. De heer Smeets (Rosmalens Belang) komt niet met moties of amendementen. De heer Hommersom (D66) komt ook niet met moties of amendementen. Mevrouw Welten (VVD) komt ook niet met moties of amendementen. 11

Mevrouw Van Zwambagt (CDA) neemt het terug in de fractie. Dit onderwerp gaat als bespreekstuk naar de raad. 6.

Transitievisie Warmte 1.0 's-Hertogenbosch De heer Van Rooij (PvdA) hoopt dat er snel een versie 2.0 komt en stevig wordt ingezet op het binnenhalen van financiële middelen. Verder wil hij inzetten op het binnenhalen en faciliteren van snel te realiseren doelen. Hij wil zo spoedig mogelijk kijken of de honderden woningen in De Haren en in het complex Metropolis alsnog van het gas af kunnen, hij denkt dat daar met aquathermie mogelijkheden voor zijn. De heer Smeets (Rosmalens Belang) weet dat de kosten hiervan € 130.000 per woning zijn en dat het om honderden woningen gaat. Hij vraagt hoe de heer Van Rooij de financiering ziet. De heer Van Rooij (PvdA) hoort graag hoe de wethouder het laaghangend fruit denkt binnen te halen en de PvdA dient zo nodig hiervoor een motie over De Haren in. In de transitievisie staat dat het college kijkt naar de mogelijkheden van De Groote Wielenplas en het proefcomplex bij de Dommel, maar in een in 2019 raadsbreed aangenomen motie wordt gevraagd om samen met de waterschappen onderzoek te doen naar de toepassing van aquathermie vanuit de zes Bossche stadsplassen en de PvdA wil dat dit onderzoek in de volle breedte wordt uitgevoerd. De PvdA wil inzetten op het in 2040 aardgasvrij zijn van alle woningen en wil daarbij ook tussendoelen stellen.

Er is een doelgerichte transitievisie nodig waarmee het college middelen kan binnenhalen en hij hoort graag hoe de wethouder dit denkt te realiseren. De heer Smeets (Rosmalens Belang) heeft gevraagd naar de financiering omdat honderdmaal € 130.000 al € 13 miljoen is, hij vraagt wie dat moet betalen. De heer Van Rooij (PvdA) zegt dat in de motie om een onderzoek wordt gevraagd. Financiën is een van de punten en er moet worden gekeken naar de extra kosten. Er komt een renovatie met forse verduurzaming van de woningen met onder andere zonnepanelen. Het gaat om het laatste stukje, het kost bijvoorbeeld € 750 per woning om over te gaan op inductiekoken en de vraag is welk bedrag daarbij komt voor het aardgasvrij maken. De motie vraagt om daar onderzoek naar te doen. De heer Peters (D66) vindt het goed dat er een Transitievisie Warmte 1.0 is waarin is vastgelegd hoe en waar 's-Hertogenbosch start met de immense opgave om binnen dertig jaar aardgasvrij te zijn. D66 ziet deze visie als een mooi begin met de kennis en de rijksmiddelen die nu voorhanden zijn. Met dit document kan de gemeente samen met inwoners, bedrijven en instellingen verder om startbuurt 't Zand en de zeven onderzoeksbuurten van het aardgas af te halen, maar de beschikbare rijksmiddelen zijn bij lange na niet genoeg.

D66 staat achter de aangewezen buurten en wil van start met de 1.0 variant, maar het is wel van groot belang dat met hoge urgentie stappen naar een Warmtevisie 2.0 worden gezet en dat er een vervolg komt waarin de onderzoeksbuurten worden omgezet naar echte aardgasvrije wijken met handelingsperspectief voor iedereen, concrete klimaatmaatregelen en een stevige gemeentelijke regierol. Daarbij horen extra financiële middelen van het rijk om die maatregelen te kunnen uitvoeren en ook vanuit de gemeente om de regierol serieus ter hand te nemen. Twee weken geleden is een sluitende begroting vastgesteld, dat geld is nu niet voorhanden en wat D66 betreft ligt de visie 2.0 er in 2022 met de benodigde middelen vanuit het rijk en de gemeente. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt waarvoor D66 financiële middelen van het rijk wil, of dat bijvoorbeeld is voor het aanleggen van warmtenetten en of het rijk die dan helemaal moet betalen. De heer Peters (D66) wil in eerste instantie rijksmiddelen om de zeven onderzoeksbuurten daadwerkelijk aardgasvrij te maken en om te onderzoeken hoe gemeentebreed alle woningen en bedrijven aardgasvrij kunnen worden gemaakt.

12

De heer Hoeben (De Bossche Groenen) merkt op dat er € 5,2 miljoen is en ook een aanvraag van € 7,2 miljoen voor Hintham. Hij vraagt wat daarvoor wordt aangeschaft, of daar een warmtenet moet komen en of het realistisch is dat dit voor € 7,2 miljoen kan en dat 't Zand voor € 5,2 miljoen een warmtenet heeft en de woningen een subsidie krijgen om van het gas af te gaan. Hij wil weten hoe D66 rekent. De heer Peters (D66) zegt dat de onderzoeksbuurten hiervoor zijn. De heer Van Rooij (PvdA) vraagt hoe de heer Peters aankijkt tegen pogingen om middelen binnen te halen om het laaghangende fruit, het aardgasvrij maken van De Haren en Metropolis, zo spoedig mogelijk te realiseren. De heer Peters (D66) neemt aan dat er in de onderzoeksbuurten ook een integrale afweging wordt gemaakt en dat dit soort onderzoeken wordt meegenomen. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat de Vereniging van Eigenaren van Metropolis in 2017 unaniem heeft besloten van het gas af te gaan, maar dat er nog geen enkel teken is dat er stappen kunnen worden gezet. Hij vraagt hoe D66 aankijkt tegen de manier waarop met mensen met dergelijke ambities wordt omgegaan. De heer Peters (D66) vindt het mooi dat deze ambities er zijn en dat mensen daarmee aan de slag gaan, maar hij denkt dat de gemeente daar geen voortrekkersrol in moet nemen en dat die een afweging voor de hele gemeente moet maken.

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vraagt hoe D66 de rol van de buurten en de regierol van de gemeente ziet. De heer Peters (D66) denkt aan een stevige gemeentelijke regierol in de onderzoeksbuurten die worden omgezet in echt aardgasvrije wijken, waarbij het gaat om het volledige plaatje en niet alleen om enkele wijken. De heer Van Rooij (PvdA) bedoelde niet de onderzoeksbuurten, maar twee buurten die gewoon klaar zijn om van het gas af te gaan, die alleen wachten op regie en positieve berichten van de gemeente. Wat hem betreft is dit het laaghangende fruit en hij hoopt dat D66 ook dit soort initiatieven omarmt. De heer Peters (D66) wil daarom in 2022 een Warmtevisie 2.0. De heer Van Slageren (GroenLinks) merkt op dat nog veel werk moet worden verzet om met de Transitievisie Warmte en de RES op termijn tot een CO2-uitstootvrije gemeente te komen. Onder andere uit het onlangs gepubliceerde IPCC-rapport blijkt hoe belangrijk dat is, maar ook het Planbureau voor de Leefomgeving luidt regelmatig de noodklok dat op deze manier de doelstelling voor 2050 niet wordt gehaald. Die urgentie komt echter niet altijd naar voren in de voorliggende visie en hij noemt in dat verband de grafiek in hoofdstuk 4 waarop de lijn eerst voortkabbelt en dan ineens in een rechte lijn omhooggaat in een wanhopige poging om de doelstelling te halen.

Zowel in de visie als in het raadsvoorstel wordt herhaaldelijk melding gemaakt van gebrek aan middelen en capaciteit, meestal gevolgd door een oproep dat er extra geld van het rijk nodig is. De vraag is in hoeverre dit zo nadrukkelijk leidend moet zijn in de initiatieven en of dit niet betekent dat de inzet en het enthousiasme van de bewoners wordt afgeremd als zij steeds nul op het rekest krijgen omdat er niet genoeg financiële middelen zijn. Uit allerlei onderzoeken blijkt dat er een behoorlijk draagvlak is om maatregelen te nemen en dat mensen met voldoende financiële middelen best bereid zijn om zelf het nodige te investeren. Dat draagvlak en enthousiasme kan veel beter benut worden, maar dan moet er een duidelijkere ambitie zijn. De heer Gersjes (Bosch Belang) hoort de heer Van Slageren over draagvlak spreken, maar hij ziet nergens een definitie van draagvlak en hoe dat tot stand komt en hij vraagt hoe GroenLinks tot die conclusie komt.

13

De heer Van Slageren (GroenLinks) ziet in de stad veel zonnepanelen op de daken en veel mensen hebben een warmtepomp of zijn van plan die aan te schaffen. Dat betekent dat mensen best bereid zijn om zelf te investeren en initiatieven te nemen. Dat geeft ook aan dat er in ieder geval draagvlak is voor klimaatmaatregelen, ook zonder dat daar heel veel geld tegenover wordt gesteld. De inwoners moeten niet worden ontmoedigd in hun initiatieven; als tegen buurten die actie willen ondernemen wordt gezegd dat dit niet kan, bestaat de kans dat hiermee een slecht signaal wordt afgegeven en mensen die eigenlijk heel graag willen worden ontmoedigd. Uit het stuk spreekt dat acties heel erg zijn afgestemd op de beschikbare middelen en dat vertaalt hij als een vrij laag ambitieniveau, terwijl ook kan worden geanticipeerd omdat er geld van het rijk komt als er een nieuwe regering is. Verder mag in de visie zwaarder worden aangezet dat veel maatregelen een positief effect hebben, als bijvoorbeeld al wordt geïsoleerd, drukt dat onmiddellijk de energierekening en zeker met de huidige gasprijzen tikt dat al snel behoorlijk aan. De gemeente Den Bosch heeft energiecoaches, onlangs is afgesproken om energiefixers in te zetten en er is een energieloket, deze activiteiten moeten ook een plek in de visie krijgen.

Zeker in buurten waar nu al initiatieven zijn, is al veel kennis aanwezig en de gemeente hoeft het niet allemaal zelf te doen. Een begeleidende rol van de gemeente is iets anders dan controleren en beheersen met de bijbehorende negatieve uitstraling. Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) las in het stuk over een regisserende rol en wat dat betreft begrijpt ze de discussie over fte's. Ze vraagt of de heer Van Slageren meer kansen ziet in faciliteren waar mogelijk. De heer Van Slageren (GroenLinks) vindt het goed dat de gemeente het voortouw neemt en in zeker mate toezicht houdt. Als daar beperkte mogelijkheden voor zijn, maar er wel veel initiatieven zijn, kan ook een tandje lager worden geschakeld, waarbij er wel betrokkenheid blijft, maar ook meer ruimte voor initiatieven van bewoners zelf. Hij ziet graag een visie 2.0 met meer concrete doelen, hij wil ieder jaar concrete acties ondernemen en al eerder dan over vijf jaar evalueren. De heer Roovers (SP) spreekt zijn dank uit richting de wethouder en de ambtelijke organisatie die veel werk in het voorliggende voorstel hebben gestoken. Het klimaatprobleem is het meest urgente probleem waar de mensheid momenteel mee te maken heeft en de energietransitie en de warmtetransitie zijn operaties die qua schaal vergelijkbaar zijn met de aanleg van de drinkwatervoorziening en het elektriciteitsnet in de vorige eeuw.

Hij vraagt zich af of daar ooit iets van terecht was gekomen als die operaties op dezelfde manier waren ingestoken als op dit moment de warmtetransitie. Daarvoor is regie nodig en die mist hij in dit stuk, maar dat neemt hij niet alleen de wethouder kwalijk, dat komt ook door de manier waarop het rijk deze operatie heeft ingestoken. Het is jammer dat er niet veel in dit stuk staat, er staat bijvoorbeeld dat huizenbezitters alvast kunnen anticiperen op de operaties die nog worden uitgevoerd door elektrisch te gaan koken en aan warmtebesparing te doen en dat verdere plannen nog worden uitgewerkt. Over de corporatiewoningen wordt gezegd 'wij voeren het duurzaamheidsakkoord uit', maar daarin staat ook niet erg veel concreets en van bedrijven wordt verwacht dat zij een bijdrage aan de warmtetransitie leveren. Het is dan ook niet vreemd dat de gemeente in 2035 al 15% op de doelstellingen achterloopt en ook niet dat verschillende partijen nu al uitkijken naar de visie 2.0. Hij geeft de wethouder mee een grootschalig isolatieprogramma voor met name sociale huurwoningen op te zetten en dat te financieren met de aanleg van collectief geplaatste zonnepanelen. Dat is de regie die de samenleving van de gemeente nodig heeft, een meer centralistische insteek, omdat de warmtetransitie anders niet zal slagen.

De heer Van Koert (CDA) ziet een voorstel dat de weg moet wijzen naar een aardgasvrije gebouwde omgeving in 2050. Er wordt gesteld dat deze visie een eerste stap is om dit te realiseren. In eerste instantie gaat het over wat er tot 2030-2035 gebeurt en daarna zou moeten worden opgeschaald. Dit voorstel gaat uit van het oppakken van 't Zand als startbuurt en daar worden vervolgens zeven onderzoeksbuurten aan gekoppeld. Dit tempo is bepaald op basis van de huidige beschikbare middelen, geld en fte en er is te weinig om het einddoel in 2050 te halen. Daarom moet bij de rijksoverheid, Europa en wellicht in andere potjes worden gezocht naar extra middelen om het tempo te kunnen opvoeren. Een ander belangrijk punt is het betrekken van de bewoners en andere geïnteresseerden die willen meedenken over de te zetten stappen. Ook het CDA kijkt uit naar een visie 2.0 die uitgaat van haalbare en betaalbare ambities en die concrete doelstellingen bevat waarmee Den Bosch in 2050 aardgasvrij is. 14

De heer Smeets (Rosmalens Belang) ziet in de voorliggende Warmtevisie een qua omvang en technische complexiteit monsterlijke opgave richting 2050. Dat is al over 28 jaar en dat betekent dat er gemiddeld 2500 woningen per jaar van het gas af moeten. Het Economisch Instituut voor de Bouw raamt daarvoor € 40.000 per woning en dat betekent met 77.000 woningen € 2,9 miljard in 28 jaar en meer dan € 100 miljoen per jaar om dit vlot te trekken. Iedere gemeente wil geld van het rijk en hij vraagt zich af of het rijk alles gaat betalen. Hij is benieuwd naar de Warmtevisie 2.0 waarin bijvoorbeeld de benodigde capaciteit en de kennis aan de orde moet komen. Er is ambtelijke capaciteit nodig, maar ook aan de politieke kant vraagt het een uitzonderlijke organisatie, ieder project zal ter besluitvorming langs de raad moeten komen en misschien moet er een wethouder Transitievisie komen. Het is goed dat de eerste stap wordt gezet, de visie geeft de eerste contouren, maar er moet een verdere uitwerking komen en een horizon van vijf jaar is veel te ver weg. Hij vindt de motie over De Haren positief, maar de koppeling met aquathermie is onduidelijk omdat dit wel in de aanhef, maar niet in het dictum staat. Daarnaast is de vraag wie de rekening van minimaal € 13 miljoen betaalt.

De heer Hoeben (De Bossche Groenen) sluit zich aan bij het betoog van de heer Roovers en hij is blij met de woorden van de heer Smeets, maar het rijk zal niet de hele rekening betalen. Er moet sturing zijn omdat bewoners van wijken die geschikt zijn voor de aanleg van een warmtenet niet in een warmtepomp zullen investeren. De proefbuurten willen stappen zetten, maar worden geremd doordat de gemeente geen besluiten neemt vanwege te weinig ambtelijke capaciteit. De wethouder wil wel sneller en de vraag is hoe de raad hem daarbij kan helpen, er is in ieder geval een Warmtevisie 2.0 nodig om een versnelling teweeg te brengen. De benodigde € 2 miljard tot € 4 miljard komt niet alleen van de rijksoverheid, maar bestaat ook uit gebouweigenaren en infrastructurele bedrijven. Woningeigenaren moeten nu ook wel eens een verwarmingsketel vervangen en die investering wordt dus nu ook al gedaan. Mevrouw Hernández (50PLUS) hoop dat er snel een Warmtevisie 2.0 met kaders en een financiële onderbouwing komt op grond waarvan keuzes kunnen worden gemaakt. De op 8 december 2020 aangenomen motie over geothermie zit niet bij de stukken, terwijl is afgesproken dat deze in de Transitievisie Warmte zou worden meegenomen en ze vraagt om deze motie alsnog aan dit voorstel toe te voegen en hem mee te nemen in de Transitievisie Warmte 2.0.

De proefbuurten zijn erg enthousiast begonnen, maar weten op dit moment niet waar ze aan toe zijn. Zij voelen zich geremd en dat moet niet leiden tot een tekort aan participatie en daarom vraagt ze om deze mensen duidelijkheid te geven. Het uitvoeringsplan moet in 2022 klaar zijn, dan moeten de buurten aan de slag kunnen en daarvoor hebben ze ook middelen nodig. Als de gemeente niet genoeg fte heeft om dit goed te regelen, moet een specialist worden ingeschakeld om de gemeente hierbij te ondersteunen. Niet iedereen kan deze transitie maken omdat veel bewoners daar het geld niet voor hebben en daarom heeft ze in de vorige raadsvergadering een motie over de verzilverlening ingebracht. Er moeten middelen voor alle groepen in de maatschappij beschikbaar komen om deze transitie waar te kunnen maken en anders moeten mensen niet worden gedwongen om iets te doen wat ze niet kunnen betalen. De heer Dingemans (gewoon-geDREVEN) denk dat er ook na een visie “2300” weinig verandert omdat het een centenkwestie blijft. Er zitten veel haken en ogen aan de warmtetransitie, er zijn bijvoorbeeld veel klachten over warmtepompen. Het gaat er niet zozeer om om aardgasvrij te worden, maar om CO2-reductie en het klimaatprobleem is groter dan alleen in Den Bosch.

Nederland kan wel het braafste jongetje van de klas willen zijn en veel investeringen doen, maar als bijvoorbeeld China kolencentrales blijft bouwen zet dit geen zoden aan de dijk. De heer Roovers (SP) vraagt wat de heer Dingemans bedoelt met 'het braafste jongetje van de klas' terwijl Nederland achteraanloopt qua reductie van de CO2-uitstoot. De heer Dingemans (gewoon-geDREVEN) weet dat in China nog steeds kolencentrales opent en dat de stoffen die hierdoor in de lucht terechtkomen zich niet laten tegenhouden. Hij wil voorkomen dat Nederland veel doet en gigantische kosten maakt en dat een druppel op de gloeiende plaat blijkt te zijn. Er wordt gedacht dat het verlagen van de stooklijn en isolatie genoeg is, maar zo wordt het klimaatdoel zelfs in 2080 niet gehaald.

15

Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) vraagt wat de heer Dingemans wel wil doen. De heer Dingemans (gewoon-geDREVEN) ziet geen oplossing binnen de gemeenteraad, er moeten internationaal goede afspraken worden gemaakt en hij noemt als voorbeeld dat de Europese Gemeenschap heeft besloten geen tropisch hardhout meer af te nemen dat na 2020 is gekapt. De heer Van Slageren (GroenLinks) is het ermee eens dat het een internationaal probleem is, maar hij wil weten wat de gemeente wel kan doen. De heer Smeets (Rosmalens Belang) wil ook van de heer Dingemans weten wat de gemeente zou moeten doen. De heer Roovers (SP) merkt op dat het klimaatakkoord een uitwerking van internationaal gemaakte afspraken is en dat die ook in Den Bosch moeten worden uitgevoerd. Hij is ook benieuwd naar hoe de heer Dingemans denkt aan de internationale afspraken te kunnen voldoen. De heer Dingemans (gewoon-geDREVEN) zegt dat de afspraken kunnen worden gehaald als de internationale afspraken worden nagekomen en alle nationale overheden daar geld voor beschikbaar stellen. Hij ziet geen oplossing zolang de landen internationaal niet op één lijn zitten. Hij vindt het nutteloos om hier over een energietransitie te spreken, terwijl het probleem op een heel ander niveau moet worden aangepakt. De heer Van Slageren (GroenLinks) vraagt of de heer Dingemans voorstelt om niets te doen.