2021-06-30 Commissie Omgeving vastgesteld

Commissie OMGEVING Verslag Datum: Locatie: Aanwezig: Voorzitter: Secretaris: (plv.) Commissieleden:

Collegeleden:

30 juni 2021 Raadzaal

O.R. Thelissen mr. G.L. Pijnenburg J.J.E.L. van Creij, E.R.F. Esser, mw. ing. E.E.M. Eigenhuijsen, J.J.M. Gersjes, L.A.J. van Griensven, L.G. van Herpen, W.B.G. Hoeben, mr. F. Kabbouti, P.E. Kagie, G.A.J. van Rooij, B.F.C. Roovers (later aangesloten), drs. S.R.M. van Slageren, G.J.I.J. Smeets MBA, G.M.M. Verbruggen, W.A.M. Vugs, mw. J.P.M. Welten-van Doremalen, mw. ir. I.J.J. van Zwambagt M.J.J. van der Geld MSc, mr. J.W.F. Hoskam, U. Kâhya

Afwezig:

mw. A. Hernández, J.T.M. van Hoek, ing. W.P. van Koert, mw. E. Kummeling, P.W.M. Schellings

Verslaglegging:

mw. P.J. van Hoorn

De voorzitter heropent de vergadering. De heer Roovers komt iets later. 12.

Bespreeknotitie 's-Hertogenbosch digitaal bereikbaar De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vindt dat providers die in verband met 5G een zendmast willen bijplaatsen eerst moeten aantonen dat 5G niet gevaarlijk is. In goed geïsoleerde huizen is verbinding vaak niet mogelijk. Zenders voor het 5G-netwerk zijn vaak kleinere zendmasten dan die voor 4G waardoor de impact op de omgeving minder is, maar ze moeten niet in de buurt staan van bijvoorbeeld scholen of kinderdagverblijven. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat 5G al is uitgerold en hij maakt zich meer zorgen over het uitrollen van small cells die zorgen voor een hogere frequentie. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) is het daarmee eens en daarom moet de provider die deze small cells aan de masten bevestigt, aantonen dat deze niet gevaarlijk zijn. De huidige gezondheidsnormen stammen uit 1998 en daar moet naar gekeken worden omdat de technieken uit 1998 niet meer representatief zijn. De heer Vugs (SP) vraagt waarom vergunningen voor bijvoorbeeld antennes op daken van huizen van woningbouwverenigingen of hoogspanningsmasten van TenneT niet worden verlengd. Misschien is dit uit gezondheidsoverwegingen en hij zou die reden willen meewegen in de overwegingen met betrekking tot het plaatsen van nieuwe masten.

De heer Van Rooij (PvdA) stelt voor dat het college eerst een toelichting geeft om te voorkomen dat er allerlei vragen worden gesteld. De voorzitter zegt dat dit meestal niet gebeurt bij een discussienotitie die door het college wordt aangeleverd. Hij inventariseert of er behoefte is aan een toelichting vooraf en hij concludeert dat dit het geval is. Wethouder Hoskam merkt op dat er over een aantal jaren een probleem ontstaat in verband met een steeds grotere behoefte aan digitale bereikbaarheid. Iedereen heeft een mobiele telefoon en wil binnenshuis bereikbaar zijn. Op een aantal locaties vervallen zelf masten, deels omdat de gemeente bijvoorbeeld zendmasten ondergronds brengt en er gestreefd wordt naar sharing waarbij alle providers op één zendmast zitten en daarvoor is hoogte nodig. De vraag is ingegeven door de signalen van de raad die aan de ene kant vraagt om optimale bereikbaarheid van gebiedsdelen en dat is wettelijk verplicht omdat het rijk de 4G- en 5G-zendfrequenties heeft geveild en 98% van het gemeentelijk gebied bereikbaar moet zijn. Aan de andere kant 1

bestaan er zorgen om het plaatsen van zendmasten. De vraag is of de raad hoge en minder zendmasten of lage en meer zendmasten wil. De gemeente gaat nieuw beleid op dit gebied ontwikkelen. De heer Gersjes (Bosch Belang) vraagt een toelichting op de toonaangevende datastad in relatie tot de uitrol van 5G. Wethouder Hoskam zegt dat het te ontwikkelen innovatiedistrict ook bereikbaar moet zijn omdat ook technologische ontwikkelingen, veiligheidsbeheersing en de optimalisatie van verkeersstromen en bezoekersstromen allemaal afhankelijk van de digitale bereikbaarheid. De heer Vugs (SP) vraagt zich af waarom er hoge masten moeten komen, hij denkt dat er ook drie masten naast elkaar kunnen worden geplaatst. Hij ziet deze masten liever niet in een bebouwd gebied, maar liever aan de randen waar ze een beetje verdekt opgesteld staan, bijvoorbeeld in kerktorens. Er moeten zeker geen zendmasten komen op plekken zoals kinderdagverblijven omdat nog steeds niet duidelijk is of deze masten invloed hebben op de gezondheid. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt wat de heer Vugs vindt van zijn idee om de providers een onderzoek te laten doen naar gezondheidsrisico's voordat ze een zendmast mogen plaatsen. De heer Vugs (SP) gelooft niet in onderzoeken van degene die deze masten zelf plaatst, hij denkt meer aan een onafhankelijk onderzoek.

De heer Van Slageren (GroenLinks) is het ermee eens dat er digitale bereikbaarheid moet zijn en die noodzaak wordt met de ontwikkeling van allerlei toepassingen alleen maar groter en dat brengt ook met zich mee dat de gemeente moet meegaan met de technologische ontwikkelingen, bijvoorbeeld van 4G naar 5G. Hij wil de onderzoeken naar de gezondheidseffecten nauwkeurig volgen en als er reden is om in te grijpen moet dat ook gebeuren. Hij gaat ervan uit dat de apparatuur die wordt geplaatst is goedgekeurd door de bevoegde instanties. Er bestaan ook zorgen over het gebruik van bijvoorbeeld Chinese apparatuur en over in hoeverre allerlei data bij de Amerikaanse NSA terechtkomen. Het is goed om dit helder naar de inwoners van Den Bosch te communiceren. Mevrouw Welten (VVD) vraagt of de heer Van Slageren niets wil uitrollen. De heer Van Slageren (GroenLinks) vindt dit geen reden om te stoppen, maar hij wil wel goed kijken naar wat er wordt uitgerold en hierover een duidelijk verhaal naar de inwoners van Den Bosch communiceren. Hij stelt voor om voor zover dat mogelijk is de zendmasten ver weg en onzichtbaar te plaatsen, bijvoorbeeld op plekken die al hoog zijn en eventueel afgedekt in het groen. Als er small cells komen, moet het niet gaan lijken op de antennes die vroeger op de daken stonden.

Mevrouw Van Zwambagt (CDA) vindt digitale bereikbaarheid erg belangrijk en het CDA is van mening dat moet worden gekeken hoe de nota Antennebeleid wat meer ruimte kan bieden zodat Den Bosch de toonaangevende datastad kan blijven. Ze wil voor 98% dekking gaan en nog liever 100% waarbij ze het buitengebied nadrukkelijk wil betrekken omdat dit nogal eens het ondergeschoven kindje is. De hulpdiensten moeten sowieso altijd bereikbaar zijn, maar dat is met 4G ook al het geval, en Den Bosch als datastad moet beschikken over een optimaal netwerk en vooroplopen, zodat het voor bedrijven en gezinnen aantrekkelijk is om zich hier te vestigen. Dat netwerk is ook belangrijk voor onder andere het monitoren van bedrijven op afstand, datacommunicatie, sensoren, virtual reality, precisielandbouw, zorg op afstand en veiligheid. Digitalisering wordt steeds belangrijker en daarom is het van belang om hiermee aan de slag te gaan. Ze wil de landelijke eisen op het gebied van elektromagnetische straling blijven volgen, maar ze vindt het lastig om op voorhand al ruimtelijke criteria mee te geven, dat laat ze liever aan de deskundigen over. Het is belangrijk dat de bereikbaarheid goed is, maar de masten moeten wel ruimtelijk ingepast worden en waar dat kan gecamoufleerd staan.

Het moet in ieder geval zorgvuldig gebeuren zonder dat er verrommeling ontstaat en de masten kunnen eventueel op de daken van hoge gebouwen komen, maar bepaalde gevoelige objecten moeten daarvan worden uitgesloten. Bereikbaarheid is van essentieel belang voor het buitengebied omdat 2

in een aantal gebieden nog geen glasvezel ligt en de bewoners wel graag een goede stabiele verbinding willen. Daarnaast is er een glasvezelnetwerk nodig om eventueel small cells te kunnen plaatsen. De heer Van Rooij (PvdA) sluit zich aan bij de woorden van de heer Van Slageren. De PvdA vindt het van belang dat de masten niet bij scholen, kinderdagverblijven, verzorgingshuizen en verpleeghuizen worden geplaatst. De heer Van Slageren (GroenLinks) onderschrijft de woorden van de heer Van Rooij. Hij wil geen masten op gevoelige locaties plaatsen. De heer Gersjes (Bosch Belang) vindt het van belang om met betrekking tot 5G de landelijke eisen van de overheid en de richtlijnen van de VNG te volgen. 5G is hard nodig vanwege de economische en maatschappelijke trends die vragen om slimmer en duurzamer te werken, het ondersteunt de combinatie van data en connectiviteit. Er kan bijvoorbeeld vanuit het ziekenhuis worden meegekeken in een ambulance. 5G is niet meer weg te denken in verband met slimme technieken in de zorg, maar ook op andere gebieden zoals het platteland, de procesindustrie en de maakindustrie. Het is erg belangrijk dat masten worden geplaatst op plekken waar de inwoners ermee akkoord gaan en niet bij bijvoorbeeld kinderdagverblijven.

De heer Hoeben (De Bossche Groenen) geeft aan dat voor een optimale uitrol van 5G veel masten nodig zijn en dat daarom overal antennes moeten worden geplaatst. De heer Gersjes (Bosch Belang) geeft aan dat voor 5G om de 250 meter een mast moet worden geplaatst, ook op bijvoorbeeld monumenten, maar daarbij moet geen schade aan de gebouwen ontstaan en als dit wel gebeurt moet die worden hersteld. De heer Vugs (SP) vraagt of de heer Gersjes niet alleen denkt aan de zorg voor gebouwen, maar ook aan de zorg voor mensen, de gezondheidsrisico's. De heer Gersjes (Bosch Belang) vindt de gezondheidsaspecten erg belangrijk. Daar worden allerlei onderzoeken naar gedaan waaruit moet blijken of 5G risico's voor de gezondheid met zich meebrengt. Hij wil zo snel mogelijk 5G mogelijk maken omdat dit een kans voor de economie is, maar aan de andere kant kan alles efficiënter en effectiever en waardoor er wel banen verloren gaan. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) concludeert dat de heer Gersjes overal masten wil plaatsen terwijl de gezondheidsgevolgen nog niet bekend zijn. Hij vraagt of dit klopt. De heer Gersjes (Bosch Belang) ontkent dit. De tijd achterhaalt alles. Het is wel een risico als de gezondheidsaspecten nog niet duidelijk zijn als 5G wordt uitgerold, maar het is niet tegen te houden.

De heer Hoeben (De Bossche Groenen) maakt zich zorgen over de groeiende groep mensen die zegt last te hebben van radiogolven en met de hogere frequenties krijgen steeds meer mensen daar last van. Er moeten meer masten komen, ook in de binnenstad en in het buitengebied en hoe hoger de frequentie hoe minder ver deze draagt. Daarom komen er in binnenstedelijk gebied small cells aan gevels en lantaarnpalen, maar hij heeft er moeite mee als er een small cell onder iemands slaapkamerraam zit om een straat van dekking te voorzien. Het is bekend dat röntgenstralen niet gezond zijn maar met de frequenties die worden uitgerold gaan we richting een golflengte die dit benaderd. Er was enige tijd geleden terecht een discussie over een mast bij stadsboerderij Eyghentijds, maar met de komst van 5G kan het bijna niet anders dan masten op dit soort plekken te zetten. Het wordt voor de providers steeds moeilijker om zendmasten te kunnen plaatsen omdat veel mensen geen antenne op hun dak willen, dat kan vaak allen op huurflats omdat de pandeigenaar deze extra inkomsten wel wil. Hij is zich ervan bewust dat er iets moet gebeuren en dat er verplichtingen zijn, maar hij wil wel op de rem gaan staan en eens kijken wat er gebeurt. NL-Alert wordt in de notitie genoemd, maar dat werkt ook op 3G en die dekking is overal.

Hij wil een keer wat breder over dit onderwerp spreken, eventueel met een presentatie van de opsteller van de notitie, ook over aan welke eisen moet worden voldaan.

3

De heer Smeets (Rosmalens Belang) ziet een aantal vragen waarop eigenlijk geen 'nee' kan worden gezegd. Bijvoorbeeld niet kiezen voor 5G is geen optie omdat de samenleving wordt gedragen door ICT. Als het in Den Bosch bij 4G blijft, wordt een grote stap teruggezet en dat is niet acceptabel als datastad. Er bestaan ook zorgen over de risico's van de hogere dichtheid van de masten, maar de Randstad loopt qua uitrol van 5G voor en Den Bosch heeft geen koppositie en er wordt onderzoek gedaan naar de veiligheidsrisico's. Hij wil de implementatie van 5G voorbereiden, de veiligheidsaspecten in de gaten houden en small cells goed en gecamoufleerd wegwerken, zodat ze zo min mogelijk opvallen. Verder moet de raad goed geïnformeerd blijven. De heer Van Griensven (PVV) steunt de uitrol van 5G waarbij het belangrijk is dat de omgeving hierin wordt meegenomen en dat de gezondheid niet in gevaar komt. Er kunnen alvast masten worden geplaatst op plekken waar geen gevaar voor de volksgezondheid bestaat en als het onderzoek is afgerond kunnen meer masten worden geplaatst.

De heer Verbruggen (D66) mist het benoemen van kwetsbare groepen zoals kinderdagverblijven en hij geeft mee dat het van groot belang is om bij de plaatsing en het in werking hebben van zendmasten rekening te houden met kwetsbare groepen, een goede ruimtelijke inpassing en natuur- en cultuurhistorische waarden op de betreffende locaties. De heer Smeets (Rosmalens Belang) zegt dat men aan de ene kant dekking wil, maar aan de andere kant ook kwetsbare groepen ontzien en hij denkt dat er niet aan is te ontkomen om ook masten te plaatsen bij scholen en zorginstellingen die ook op ICT draaien. Hij vraagt hoe de heer Verbruggen die balans ziet. De heer Verbruggen (D66) heeft niet de technische kennis, maar hij wil dat hier in ieder geval extra aandacht voor is, zodat de gezondheid is gewaarborgd. Hij denkt aan plekken op het tracé van de hoogspanningsleidingen die onder de grond wordt gebracht. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) denkt dat scholen een glasvezelnetwerk hebben en dat 5G daar niet noodzakelijk is. De heer Smeets (Rosmalens Belang) zegt dat de gemiddelde student 4G en 5G gebruikt. Mevrouw Welten (VVD) vindt deze discussienotitie niet overzichtelijk omdat appels met peren worden vergeleken. Voor het melden van noodsituaties is 3G voldoende en ook voor het zijn van een toonaangevende datastad is 5G niet nodig.

De VVD is voor nieuwe ontwikkelingen, maar wil voorzichtig zijn en wat dit betreft in de pas met de landelijke ontwikkeling lopen, dat heeft ook te maken met regels en veiligheid. De uitrol van 5G heeft ook financiële consequenties, die zijn nu moeilijk in te schatten maar ze vraagt toch om aan te geven wat de kosten zijn als de uitrol van 5G wel wordt bevorderd. De nota Antennebeleid wordt niet altijd op de juiste wijze toegepast, insprekers hebben hun zorgen geuit over het plaatsen van zendmasten en ze wil de masten niet plaatsen op plekken waar kwetsbare mensen zoals kinderen zijn. Ze wil de masten integreren in bestaande of nog te bouwen bouw zoals de Gamma of het appartementencomplex Kloosterhof. Isolatie van woningen blijkt grote invloed te hebben op de ontvangst in woningen en ze vraagt de wethouder hoe daarmee wordt omgegaan. De heer Gersjes (Bosch Belang) hoorde mevrouw Welten zeggen dat ze 5G wil loskoppelen van datastad 's-Hertogenbosch, maar er is veel geld in de JADS gestopt en hij denkt niet dat de datastad zonder 5G kan. Mevrouw Welten (VVD) is niet tegen 5G, maar ze vindt de koppeling tussen toonaangevende datastad en 5G vreemd. De bekabeling in de grond en de extra sensoren hebben wel invloed op het willen zijn van een toonaangevende datastad.

De heer Gersjes (Bosch Belang) zegt dat het zijn van een datastad en de JADS een direct verband met 5G hebben in verband met modernisering, verduurzaming en onderzoek. Als er iets op 5G-gebied wegvalt, worden bepaalde toekomstige ontwikkelingen onmogelijk. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) denkt dat de dataoverdracht heel goed door het glas4

vezelnetwerk kan en dat daarvoor geen 5G nodig is. De heer Gersjes (Bosch Belang) zegt dat 5G veel sneller is dan 4G en dat ook zijn kleinkind van elf dat aangeeft. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) neemt aan dat het kleinkind van de heer Gersjes op zijn thuisnetwerk en niet op 4G of 5G is aangesloten. De voorzitter wil het niet hebben over hoe de kleinkinderen van mijnheer Gersjes thuis data gebruiken. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) wil pragmatisch en kritisch meegaan in 5G. Hij wil de datastad en de JADS hier niet bij betrekken. Mevrouw Welten (VVD) vraagt waar de heer Kagie pragmatisch in meegaat. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) gaat pragmatisch mee met dit voorstel, maar hij is wel kritisch op het gezondheidsaspect. Wethouder Hoskam geeft aan dat het gaat om het bouwen van infrastructuur en dat de datastad en de kleinkinderen van de heer Gersjes zowel glasvezel als de mobiele infrastructuur gebruiken. De hulpdiensten zijn nu nog bereikbaar, maar als de contracten aflopen is die zekerheid er niet meer en daarom is deze notitie gemaakt, dan is er nieuw beleid nodig. Hij zegt de heer Hoeben toe dat de providers worden uitgenodigd om te komen uitleggen hoe het met de dekking zit als de ontwikkelingen verder zijn.

5G komt eraan en hij voelt aan de ene kant grote steun voor het verder doorgaan met deze lijn, maar aan de andere kant deelt hij de zorgen en de apparatuur die wordt geïnstalleerd zal aan alle wettelijke eisen voldoen en er lopen al gezondheidsonderzoeken. Iedereen wil bereikbaar zijn, maar masten kunnen niet overal in worden geplaatst en het is een puzzel om dit voor elkaar te krijgen. Het gaat om een infrastructurele voorziening die niet noodzakelijk is voor de economische en sociale ontwikkeling van de stad, maar ook voor de toekomst en dat heeft consequenties die in kaart worden gebracht. Hij is blij dat de commissie deze stap met het college wil zetten en hij komt hierop terug als het nieuwe Antennebeleid wordt besproken. Tweede termijn Mevrouw Van Zwambagt (CDA) vraagt of er nog glasvezel wordt aangelegd waar dat er nog niet ligt en of dat noodzakelijk is. Wethouder Hoskam geeft aan dat digitale connectiviteit bestaat uit een vast netwerk en een mobiel netwerk en dat het vaste netwerk uiteindelijk overal wordt aangelegd. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt wanneer de wethouder met een definitief voorstel komt. Wethouder Hoskam antwoordt dat dit in de volgende periode zal zijn. 13.

Bespreeknotitie Zonnevelden 100 hectare De voorzitter vraagt in te gaan op de procedure en niet op de losse initiatieven. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) heeft op 29 juni jl. voorgesteld om deze bespreeknotitie vanwege een aantal ingekomen stukken later te behandelen. Wethouder Van der Geld gaat vanavond niet in op individuele initiatieven, ook omdat er een aanbesteding loopt. De raad heeft gevraagd de RES in te vullen met de Duurzame Polder minus 100 hectare en op basis van de kaders in de visie Energielandschap is een uitvraag gedaan waaruit 53 hectare is gekomen. Nu liggen er drie scenario's voor en het college vraagt de commissie een uitspraak te doen over met welk scenario het college verder moet gaan. Het college heeft de initiatieven die uit de uitvraag zijn gekomen gedeeld om de commissie een idee te geven van de impact van 53 hectare zon.

5

De voorzitter concludeert dat deze notitie vanavond wordt besproken. De heer Van Rooij (PvdA) is het eens met de heer Van Creij omdat veel stukken niet in iBabs stonden, maar hij in iBabs bij de collegevergadering wel allerlei stukken vond over de beoordeling van bij het college ingediende initiatieven. Hij vindt het zorgwekkend dat er geen 100 hectare uit de uitvraag is uitgekomen en dat bij veel initiatieven staat dat de maatvoering te groot is, hij vraagt zich af of daar criteria voor waren. Hij is verbaasd dat de wethouder niet op individuele initiatieven wil ingaan en hij is teleurgesteld over het feit dat de 100 hectare niet is gehaald. Hij vraagt zich af of die 100 hectare met wat creativiteit een eventueel een uitspraak van de raad wel was gehaald. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) zit met hetzelfde dilemma, hij wil weten waarom initiatieven wel of niet zijn afgevallen. Hij vindt dat de aanvragen die er wel zijn daadwerkelijk op het netwerk moeten worden aangesloten en dat het er niet om gaat om subsidie binnen te halen. Als de kaders te beklemmend zijn waardoor er geen 100 hectare is, moet de wethouder naar de gemeenteraad komen om te kijken hoe die 100 hectare welke kan worden gehaald. De heer Verbruggen (D66) vraagt of de heer Van Creij de vertraging die daarbij optreedt accepteert.

De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vindt dat er beter een pas op de plaats kan worden gemaakt als er door aanpassingen van de kaders wel 100 hectare wordt gehaald. De Brabanthallen willen 12.000 tot 15.000 m2 aan panelen leggen, dat leest hij niet in de stukken, maar dat kan wel worden meegenomen. De heer Verbruggen (D66) vraagt of de heer Van Creij ook heeft gevraagd of die initiatiefnemer aan deze uitvraag heeft meegedaan. De voorzitter geeft aan dat het nu niet over particuliere initiatieven gaat. Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) ziet veel positieve bouwstenen in deze bespreeknotitie en de onderliggende documenten, maar het bouwwerk dat ervan gemaakt is, verdient nog veel aandacht. Er is veel animo voor zon op land, ook omdat in de visie Energielandschap vroegtijdig duidelijke kaders zijn aangegeven en de initiatiefnemers wisten dat er interesse is. Ze begrijpt dat de 47 initiatieven die beoordeeld moesten worden meer stof tot nadenken heeft opgeleverd dan werd verwacht. Ze heeft uitgerekend dat er nu 247 hectare zon op land en 83 hectare zon op water is aangeboden. Dat is samen 391 hectare, daarvan zou gemakkelijk 100 hectare geselecteerd moeten kunnen worden en dat betekent dat de oproep die de raad heeft gedaan bijna een resultaatsverplichting in plaats van een inspanningsverplichting zou kunnen zijn.

De raad stelt de kaders vast en ze wil het ook niet over individuele gevallen hebben, maar wel over de kaders want als die tot 53 hectare hebben geleid, is de vraag of de kaders juist zijn en of ze juist worden geteerd. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) leest ook dat er genoeg animo is en hij stelt voor om de initiatiefnemers te helpen door bijvoorbeeld industrieterreinen te overkluizen waar ook initiatiefnemers hun laaghangende fruit kwijt kunnen. Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) kan zich voorstellen dat dit een volgende stap is. 2030 is de eerste stip op de horizon en daarna kunnen dit soort innovatieve ideeën aan de orde komen. Ze verwacht de 100 hectare met de huidige initiatieven te kunnen invullen en wat de heer Hoeben aangeeft, ziet ze als een plus voor daarna. De VVD juicht het initiatief voor 2,5 hectare op de geluidsschermen langs de A59 toe en het viel haar tegen dat ze in de online-MIRT-bijeenkomst hoorde dat de energieopwekking momenteel geen onderwerp is bij de verbreding van de A2 en de geluidsschermen die worden verplaatst en verhoogd. Ze hoopt dat het initiatief bij de A59 een blauwdruk wordt, waardoor dit alsnog gaat landen en dat wat in de motie Route du Soleil staat niet alleen een inspanningsverplichting, maar ook een resultaatverplichting wordt, waardoor het daadwerkelijk landt op de geluidsschermen die Den Bosch volop heeft.

Qua locatie was prioriteit 2 de snelweg, maar allerlei initiatieven langs snelwegen landen niet en dat lijkt te zijn omdat de beoordeling alleen op ruimtelijkeordeningsaspecten is gedaan en ze vraagt waar bij de beoordeling van plannen de integraliteit is en waar het verdergaat dan alleen de impact 6

op en het laadvermogen van het landschap. De VVD is ongelukkig met zon op land omdat dit veel impact op het landschap heeft, in de visie Energielandschap staat ook dat moet worden voorkomen dat dit zich als een niesbui over de gemeente verspreidt en met dit soort kleine initiatieven die niet groter dan 10 hectare zijn, ontstaat juist volop verspreiding. Ze is verbaasd dat de gemeente meerdere initiatieven op één grondlocatie toelaat en ze kan zich niet voorstellen dat dit klopt. Ze ziet nergens in de plannen lokaal eigenaarschap als een plus in de beoordeling en dat soort positieve zaken verwacht ze wel in een integrale beoordeling. Als de kaders tot dit magere resultaat leiden, wil ze het over de kaders hebben, maar ze wil eerst weten of de kaders op de juiste manier zijn toegepast. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) zegt dat in de reactie van het college op de motie Route du Soleil is aangegeven dat de gemeente hier niet over gaat. Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) vindt het positief dat er 2,5 hectare op de geluidsschermen langs de A59 kan landen. De MIRT A2 is in 2031 gereed, de regionale opgaven al een paar jaar eerder en ze denkt in hetzelfde tempo te kunnen optrekken. Ze hoopt dat de 2,5 hectare snel op de A59 landt, zodat de partners in de MIRT A2 ervan overtuigd kunnen worden dat dit ten behoeve van iedereen is.

De heer Smeets (Rosmalens Belang) is het met de vorige sprekers eens dat de 100 hectare netjes ingevuld moet worden en hij denkt dat daar alle kans toe is. Hij vindt het verrassend en in zekere zin ook teleurstellend dat van de 300 hectare maar 53 hectare als kansrijk wordt gezien. Het gaat hierbij om relatief kleine projecten waardoor versplintering ontstaat, terwijl het uitgangspunt in onder andere de Duurzame Polder clustering is. Het verbaast hem dat projecten van 30 hectare langs de snelweg niet worden opgepakt, die zijn massaal en ze hebben impact, maar dat heeft ieder project. Ook hij vraagt zich af of de kaders goed zijn toegepast en als het kader in de Energievisie niet passend is, moet dat opgerekt worden. Hij wil geen afscheid nemen van de nu geselecteerde 53 hectare, maar het bij de tweede tranche wel slimmer aanpakken. De heer Gersjes (Bosch Belang) wil graag de 100 hectare bereiken omdat dit windmolens scheelt. Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) neemt aan dat de heer Gersjes ook naar deze plannen kijkt met het oog op de opgave voor na 2030 en ze vraagt of hij hier echt zo eendimensionaal naar kijkt. De heer Gersjes (Bosch Belang) kijkt naar de plannen, het voorstel en de discussie. Als 100 hectare niet wordt gehaald, wil hij overwegen om gemeentelijke gronden in te zetten.

Dat zal een lange procedure zijn, maar het is in ieder geval een optie en misschien komt daar wel meer dan alleen de 100 hectare uit. Er bestaan problemen met de capaciteit van het netwerk en hij wil van de wethouder weten wat op dit moment de stand van zaken is met betrekking tot de capaciteit en of er ontwikkelingen zijn op dat gebied. De voorzitter merkt op dat het nu niet gaat over de visie Energiestrategie na 2030, maar over de 100 hectare en wat er moet gebeuren om de resterende hectares vol te krijgen. De heer Verbruggen (D66) conformeert zich aan de nog geen jaar geleden vastgestelde visie Energielandschap en de RES 1.0 en D66 gaat daarbij uit van het resultaat van de uitvraag. Die valt tegen en hij verwacht dat er bij een herhaling van de uitvraag niet meer haalbare initiatieven worden opgehaald. Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) heeft begrepen dat de initiatiefnemers na de beoordeling geen vragen meer konden stellen en ze vraagt of de heer Verbruggen in de voorstellen geen mogelijkheden ziet om door een betere dialoog met de initiatiefnemers een aantal plannen alsnog te laten landen. De heer Verbruggen (D66) laat dit graag aan de wethouder over. D66 verwacht meer kansen voor zonne-energieprojecten op gemeentegronden langs de snelwegen, maar door ontwikkelingen zoals de MIRT A2 en andere ruimteclaims verwacht D66 dat dit vooral impact heeft op de opgave na 2030. 7

De heer Van Griensven (PVV) is tegen alle vormen van gesubsidieerde zonnepanelen en hij is voor scenario 3, helemaal geen zonnepanelen. In het Solarmagazine stond de afgelopen week dat alle door grote hagelstenen getroffen zonnepanelen kapot waren gegaan, dat betekent dat er zink, lood en cadmium in de grond komt en hij vraagt zich af wie de sanering van die grond betaalt en hoe dit überhaupt uit het water kan worden gehaald. Holland Solar, de branchevereniging van zonnepanelen, heeft afgelopen week een rapport gemaakt waarin staat dat in het Chinese Ching Yang door dwangarbeid polysilicon wordt gewonnen voor meer dan 70% van alle voorraad die wereldwijd nodig is en hij vraagt zich af of Den Bosch daaraan moet willen meewerken. De heer Van Slageren (GroenLinks) is teleurgesteld over het resultaat. Het is niet alleen jammer dat de 100 hectare niet gehaald lijkt te worden, maar het maakt ook deel uit van de invulling van de RES-opgave en zo'n begin is niet bemoedigend omdat er nog veel uitvragen moeten komen om de hele RES-opgave te halen. Als die uitvragen ook moeizaam verlopen, is er een groot probleem. Hij neemt aan dat de criteria goed zijn toegepast, maar misschien zijn er wel hobbels die vereffend kunnen worden, waardoor er ruimer kan worden toegekend zonder dat alles op de kop moet. Als dat niet het geval is, moeten de kaders opnieuw worden bekeken.

Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) heeft de gedragscode Zon op land, die de energiesector samen met Greenpeace, Natuurmonumenten en de Vogelbescherming heeft opgesteld, gezien. Dat is een positieve ontwikkeling en ze vraagt hoe de heer Van Slageren aankijkt tegen het kader dat daarin wordt meegegeven. De heer Van Slageren (GroenLinks) kent die kaders niet uit zijn hoofd, maar hij vindt het de moeite waard om daarnaar te kijken. Hij weet wel dat er een aantal initiatieven was dat met relatief weinig impact kon worden toegepast, maar dat niet binnen de visie Energielandschap paste. Hij wil daarom toch nog eens goed naar de kaders kijken. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) is ook teleurgesteld en hij complimenteert mevrouw Eigenhuijsen omdat ze het zo goed heeft verwoord. De Bossche Groenen ziet de oplossing meer in kijken naar lokaal eigenaarschap of in faciliteiten zoals het met een lichte constructie overkluizen van het parkeerterrein van de Brabanthallen om daar zonnepanelen op te kunnen plaatsen. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) zegt dat de Brabanthallen 12.000 tot 15.000 m² wil plaatsen.

De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zijn bedrijf staat ongeveer onder de windmolen van de Bossche containerterminal en dat dak is niet interessant, maar met de daken van de aangrenzende panden en parkeerterreinen erbij wel en dat is al 3 hectare waar een initiatief een plek kan krijgen, dat is echter wel duurder dan zonnepanelen op kale landbouwgrond. Hij voelt meer voor scenario 1, nog eens kijken of 100 hectare kan worden gehaald en niet in een aparte tranche, maar wat meer de helpende hand uitsteken. Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) zegt dat scenario 1 is het bij deze 53 hectare houden. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) dacht dat optie 2 het pakken van de huidige 53 hectare was en dan opnieuw een uitvraag doen. Hij wil proberen om tot 100 hectare te komen omdat het zonde is om te beginnen op landbouwgrond terwijl er genoeg ruimte is op de bebouwde omgeving. Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) zegt dat het voorliggende voorstel over zonnevelden en niet over zon op dak gaat, maar ze hoort de heer Hoeben nu zeggen dat hij een mix van beide wil, een tweede ronde, maar dan met een ander vraag. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) ziet hectares zon als hectares zon. Hij vindt dat naar de zonneladder moet worden gekeken en dat zo veel mogelijk op de versteende omgeving moet worden begonnen.

8

De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) dacht dat 53 hectare een grap was. Wethouder Van der Wiel in Boxtel begint met zon op daken van bedrijven en ziet kans om in clusters zonnepanelen te plaatsen op 40% van de daken op Bedrijventerrein Ladonk en hij is ervan overtuigd dat er op deze manier meer dan 100 hectare aan zon kan komen. Hij wil doorgaan, de kansen die zich voordoen pakken en fors uitpakken op bedrijventreinen in plaats van met versnipperde stukjes zonnepanelen. Ten slotte vraagt hij of aan de Brabanthallen is gevraagd om hieraan mee te doen en als dit niet zo is, moet dit alsnog gebeuren. Mevrouw Van Zwambagt (CDA) vindt het onduidelijk waarom voor bepaalde initiatieven is gekozen. Zon is onder bepaalde voorwaarden toepasbaar, bijvoorbeeld met zonnepanelen op daken, water, incourante stukken grond en slechte landbouwgrond of langs snelwegen en spoorwegen, en ze weet niet of is gekeken naar de kwaliteit van de grond waarop zonnepanelen terechtkomen en dat is een gemiste kans. Het is nu versnipperd en ook het CDA ziet liever clustering. Ze ziet geen heldere argumenten waarom tot deze 53 hectare is gekomen. Het is een ingewikkelde discussie omdat ruimte schaars is en er geen sprake moet zijn van verrommeling. Het is jammer dat er geen zonnepanelen bij de A59 kunnen komen en dat van de 83 initiatieven op het water er maar één is toegelaten.

Het is belangrijk om duidelijkheid aan de initiatiefnemers te geven over waarom bepaalde keuzes gemaakt zijn. Wethouder Van der Geld begrijpt dat veel commissieleden teleurgesteld zijn in het resultaat van de uitvraag. Er is ingezet op 100 hectare op basis van de ruimtelijke kaders in de visie Energielandschap en als de raad nog eens goed naar die kaders wil kijken dan kan dat, maar die kaders zijn niet voor niets vastgesteld. Ook de keuze voor versnippering of clustering ligt besloten in de kaders in de visie Energielandschap, kleine initiatieven kunnen worden ingepast en er is zeker iets voor clustering te zeggen, ook gezien de aansluitkosten, maar dat heeft vele malen meer impact op het landschap en is veel lastiger of zelfs niet in te passen. Die vraagstukken zijn in de visie Energielandschap beantwoord. Als de raad de kaders wil versoepelen, heeft dat impact op het landschap en het leidt ook tot weerstand. Als hij voor 100 hectare moet gaan, betekent dit ook dubbele impact ten opzichte van de uitvraag die nu is gedaan. Het doel van de discussienotitie is het schetsen van de consequentie van de uitvraag, de impact van 53 hectare zon. In antwoord op de vraag van Bosch Belang over de capaciteit van het netwerk antwoordt hij dat er inderdaad sprake is van netschaarste en dat daarover momenteel met Enexis en het rijk wordt gesproken.

Naast weerstand en procedures is netschaarste de grootste bottleneck in de energietransitie. Er is op basis van de voorgelegde kaders een uitvraag van 100 hectare gedaan en als de meerderheid van de raad wil doorgaan tot 100 hectare hoort daar een versoepeling bij omdat nog een keer dezelfde uitvraag op basis van dezelfde kaders doen waarschijnlijk niet leidt tot heel veel meer hectares. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) kan zich herinneren dat is gezegd dat de gebouwde omgeving zou gaan veranderen, maar die is niet erg veranderd alleen de ommelanden veranderen en hij vraagt wat de wethouder ervan vindt om meer te doen met de gebouwde omgeving om op dit moment aan 100 hectare te komen. Wethouder Van der Geld geeft aan dat zon op dak exponentieel groeit, maar dat dit op korte termijn afremt vanwege netschaarste. De raad heeft het amendement 'Wind te gast' aangenomen waarvan de 100 hectare zon op land onderdeel uitmaakte en dit staat ook in de visie Energielandschap. De discussie over zon op dak of zon op land is al vaak gevoerd en hij wil die discussie niet nogmaals voeren. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) vindt 10 hectare zon op bedrijventerreinen of 10 hectare zon op weilanden uitwisselbaar omdat het gaat om de slag wat betreft energieopwekking. De heer Verbruggen (D66) vraagt wat het vertragende effect op de Duurzame Polder is als de kaders worden versoepeld.

Wethouder Van der Geld zegt dat dit geen vertraging voor het project Duurzame Polder oplevert omdat de uitvraag naar de 100 hectare zon buiten deze polder plaatsvindt. Hij proeft dat de 53 hectare sowieso kan en dat voor de andere hectares de kaders moeten worden versoepeld, maar daar gaat wel even tijd overheen. Hij kan het tijdpad daarvoor nu echter nog niet overzien. 9

Hij heeft al vaker gezegd dat de invloed van de gemeente op zon op dak beperkt is, de gemeente kan het alleen stimuleren en aanjagen en hij herkent zich niet in de stelligheid waarmee de heer Kagie zegt dat er nooit met de Brabanthallen over zon is gesproken. Dat is wel het geval is, maar ook daar speelt het vraagstuk van netschaarste en de financiering. Er is veel contact met bedrijven, ook als het gaat om zo'n op dak. Deze discussie is al geregeld voelt. Tweede termijn De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vindt dat netwerkschaarste geen reden voor de initiatiefnemers mag zijn om niet aangesloten te worden en wel subsidiegeld op te strijken. Hij vraagt of de wethouder het daarmee eens is. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) zegt dat netwerkschaarste landelijk speelt. Hij merkt dat de wethouder geen discussie wil, maar zon op dak bij Heineken of de Brabanthallen moet worden meegenomen in de brede opgave. Er zijn kansen en de partners, die ook een belang hebben om erin mee te gaan, moeten van deze slag worden overtuigd. Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) weet dat zon op land impact heeft. Er wordt gesteld dat voor klein wordt gegaan omdat dit in tegenstelling tot groot inpasbaar is, maar de raad weet niet wat groot is. Alles is nu kleiner dan 10 hectare en in alle omliggende gemeenten worden andere keuzes gemaakt.

Ze heeft de indruk dat het hier gaat om het zuiver toepassen van de voorliggende leidraad en ze bespeurt zorgen hierover bij de partijen. Als dit niet zorgvuldig genoeg gebeurt, ontstaat vertraging in de spin-off van de uitkomst. Ze heeft de indruk dat de wethouder opteert voor een scenario 4 dat er nog niet bij staat en dat wellicht moet worden toegevoegd. De heer Van Rooij (PvdA) sluit zich op dit punt aan bij het betoog van mevrouw Eigenhuijsen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) leest vrij weinig over lokaal eigenaarschap, daar kan de gemeente bij helpen en daar wil hij iets meer over horen. Het maakt hem niet uit of er zonnepanelen bij de A2 komen of op bedrijventerreinen, het gaat om de hectares die hij het liefst boven bebouwde of versteende omgevingen ziet. Ten slotte verwijst hij nogmaals naar de zonneladder. Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) zegt dat deze discussie al bij het onderwerp RES is gevoerd en dat daarin al een percentage zon op dak worden aangehouden. De VVD is hier ook groot voorstander van, maar het is een parallel spoor en ze vindt het jammer dat de heer Hoeven nu twee zaken aan elkaar knoopt. Als de gemeente op één paard wedt, bestaat het risico dat de opgave voor 2030 niet wordt gehaald. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) wedt juist op meerdere paarden.

Alleen het laaghangende fruit te plukken, de gemakkelijke meters waarmee de inwoners de meeste moeite hebben, duurt langer vanwege allerlei procedures dan als met vereende krachten en een coöperatieve denkwijze industrieterreinen en andere bebouwde omgevingen worden gebruikt. De Telecomwet uit 1998 is aangepast om small cells te kunnen toestaan en dit belang voor het 5Gnetwerk wordt wel gezien, maar op dit onderwerp is niet eens de bereidheid om op industrieterreinen aan de gang te gaan. Ook de huidige aanpak met het proberen om zonnepanelen op goede landbouwgronden te leggen kost veel tijd en dan vindt men het gek dat omwonenden gaan klagen. Niemand doet moeilijk over het volleggen van een heel industrieterrein, sterker nog hij kijkt liever op een parkeerterrein tegen een zonnedak aan dan dat hij windmolens ziet. De voorzitter geeft aan dat de heer Hoeben over zijn twee minuten heen is en hij vraagt om nu af te ronden. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) zegt dat alles kan als de bereidheid er maar is. Er kunnen ook aanpassingen worden doorgevoerd in verband met het 5G-netwerk en dat moet op dit onderwerp ook gebeuren. De heer Gersjes (Bosch Belang) hoorde maar een globaal antwoord van de wethouder op zijn vraag over de stand van zaken met betrekking tot de netwerkcapaciteit en de uitbreiding daarvan en hij wil weten wat er in twee jaar tijd is gerealiseerd.

10

Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) vraagt welke uitbreiding de heer Gersjes bedoelt. De heer Gersjes (Bosch Belang) bedoelt de uitbreiding van de netcapaciteit. Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) heeft begrepen dat het netwerk in het oosten en het zuiden van de gemeente Den Bosch wel toereikend is. De heer Gersjes (Bosch Belang) wil dit graag van de wethouder horen. Wethouder Van der Geld is het eens met de opmerking van gewoon ge-DREVEN over de netschaarste en de subsidie en hij hoort het graag als de heer Van Creij een casus kent waarin iemand een zonneveld aanlegt zonder dat hij een aansluiting hoeft te maken omdat dit een goede lobby richting het rijk verdient. De gemeente gaat hier niet over, het rijk verstrekt de SDE-subsidie en bepaalt ook de voorwaarden. De raad heeft in zijn aandeelhoudersrol onlangs budget aan Enexis beschikbaar gesteld om de netschaarste aan te pakken. De gemeente Den Bosch is aandeelhouder van Enexis en stuurt in die rol op de inhoudelijke kansen om ervoor te zorgen dat Enexis vaart maakt en innoveert, bijvoorbeeld op het gebied van opslag. Netbeheerders moeten kantelen van het aanleggen van grootschalige infrastructuur zoals een kolencentrale naar decentrale energieopwekking, waarbij ook teruglevering vanuit huizen aan de orde is en er moet worden gestuurd op strategische vraagstukken.

De heer Gersjes (Bosch Belang) vraagt of de wethouder kan inschatten wanneer er resultaat is van de investering van € 330 miljoen in Enexis. Wethouder Van der Geld zou willen dat hij hier antwoord op kon geven, maar dat kan hij niet. De gemeente dringt er bij Enexis op aan om tot resultaten te komen, maar hij begrijpt ook wel dat dit taaie materie is. Hij nuanceert de opmerking dat hij voor een scenario 4 zou voelen. Als de raad scenario 4 voorstelt en aanneemt, voert het college die motie loyaal uit, maar hij zet daar wel kanttekeningen bij, namelijk dat het versoepelen van het kader impact heeft op het landschap en hij hoopt dat de raad samen met hem optreedt wat betreft de realisatie van 100 hectare. Hij zet daar wel vraagtekens bij omdat dit een grote opgave is die nogal wat vereist. Hij werpt het verre van zich dat hij geen zon op dak zou willen. In het duurzaamheidsjaarverslag staat hoe snel dit gaat. De raad heeft hem als opdracht meegegeven om 100 hectare zon op land te realiseren en dat is een andere opdracht dan het realiseren van zon op dak. Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) vraagt of het klopt dat bedrijven niet zo zeer een inspanning van de gemeente voor de realisatie van zon op dak nodig hebben. Wethouder Van der Geld beaamt dit. Hij heeft deze week gesproken met bedrijven op De Rietvelden en De Herven en die vinden zon op dak financieel aantrekkelijk.

Daar is zon op dak mogelijk tenzij de constructie niet deugt en het kan ook te maken hebben met de verhouding huurder-verhuurder, hij kan niet een holding in Amerika of Japan bellen om te vragen of ze zon op dak gaan aanleggen. Om dat soort holdings te laten verduurzamen, moet gewerkt worden met duurzaamheidslabels. De voorzitter schorst de vergadering. Schorsing 14.

Bespreeknotitie Mobiliteit en verkeer in de binnenstad De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vindt dat beslispunt E, de fasering, niet de hoogste prioriteit heeft omdat hij liever zorgvuldig is dan dat er haast wordt gemaakt en dit kan een volgend college behandelen. De gemeente Den Bosch heeft een autoluwe binnenstad, de schil daaromheen is voor runshoppen en de Hinthamerstraat en de Vughterstraat moeten per auto bereikbaar zijn en daar moet kort parkeren mogelijk zijn. Mevrouw Van Zwambagt (CDA) zegt dat het steeds drukker in de historische binnenstad wordt en dat daarom slimmer met de beschikbare ruimte moet worden omgegaan. Het doel is een aantrekkelijke, toegankelijke, veilige en bereikbare binnenstad voor jong en oud, bezoekers, toeristen, voetgangers, fietsers et cetera. Er zijn twee scenario's, namelijk scenario A met ver11

schillende zoneringen gekoppeld aan inprikkers en scenario B met selectieve toegang. Er moet ook naar een aantal praktische zaken worden gekeken, bijvoorbeeld of iemand voor een verbouwing met klusmateriaal de binnenstad in kan. Het is belangrijk dat met vervoerders, ondernemers en belangenorganisaties wordt gewerkt aan een plan om het vracht- en bestelverkeer in de binnenstad te verminderen, waarbij wel de ruimte behouden blijft die nodig is en er ook uitzonderingen mogelijk zijn. De motie Hinthamerstraat is niet uitgevoerd zoals die is bedoeld, waardoor een waterbedeffect is ontstaan, het CDA had dit willen voorkomen door de Schilderstraat, het Nachtegaalslaantje en de Choorstraat af te sluiten en stelt voor te kijken naar een andere en betere mobiliteit in de stad om de motie Hinthamerstraat daadwerkelijk gefaseerd uit te voeren, maar wel snel, zodat het ontstane waterbedeffect ook weer oplost. De voorgestelde scenario's kunnen prima als pilot uitgewerkt worden en de voorkeur van het CDA gaat uit naar scenario B. Ze wil een pilot doen in het gebied ten zuiden van de Parade tussen de Hinthamerstraat, de Zuid-Willemsvaart en de Hekellaan en hierbij ook kijken naar de middellange termijn zoals in de motie Hinthamerstraat wordt voorgesteld. Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) vraagt of mevrouw Van Zwambagt vraagt om terug te gaan naar de intentie van de motie.

Mevrouw Van Zwambagt (CDA) beaamt dit. De heer Kagie (Leefbaar 's-Hertogenbosch) ziet een discussienotitie met beelden van hoe met het verkeer in de binnenstad wordt omgegaan en hij hoorde mevrouw Van Zwambagt over een pilot spreken, maar hij vindt dat het gaat om principes met betrekking tot selectieve afsluiting et cetera van de hele binnenstad. Mevrouw Van Zwambagt (CDA) is het daarmee eens, maar ze kan zich voorstellen dat niet alle voorstellen in een keer kunnen worden uitgevoerd. Niet alles kan in een keer worden aangepakt en ze wil beginnen met het uitvoeren van de motie Hinthamerstraat als pilot en daarin kunnen ook zaken worden meegenomen die in deze discussienotitie worden gesteld. Ze wijst op de uitwerking van de middellange termijn zoals die in de motie wordt voorgesteld met een deels autoluw gebied, toegang tot parkeergarages, een voetgangersvriendelijke inrichting en selectieve toegangssystemen. Het CDA wil nadenken over plekken waar de bewoners wel, maar toeristen niet met de auto kunnen komen om onnodige overlast van verkeer en parkeren te voorkomen.

Iedere toerist moet zo snel mogelijk naar een goed bereikbare parkeergarage of een transferium kunnen komen en omdat nu al 20% van de auto's elektrisch is en er na 2030 geen nieuwe auto's meer worden verkocht die op fossiele brandstoffen rijden, moeten er voldoende oplaadmogelijkheden in de parkeergarages en transferia zijn, maar ook voldoende deelmobiliteit, bijvoorbeeld in de vorm van deelfietsen. Het doel is om minder verkeer in de binnenstad te krijgen en in overleg met de ondernemers moet worden nagedacht over creatieve manieren om de boodschappen efficiënt bij een transferium te krijgen, ze denkt hierbij aan bakfietsen of tuktuks. Er moeten niet allemaal koeriers in bestelbusjes door de binnenstad rijden en Weener XL kan een rol spelen bij het vervoer van die pakjes. Niet alleen de transferia, maar ook bussen moeten op de ring blijven, vanaf daar kunnen mensen overstappen op kleinere duurzame OVbussen en daarvoor kan aan de zuidzijde van binnenstad, aan de Kanaalboulevard, een vervoershub worden ingericht waar mensen kunnen overstappen op de elektrische busjes van De Blauwe Engelen. Fietsstraten moeten zo weinig mogelijk het gemotoriseerde vervoer kruisen, mensen die slecht ter been kunnen golfkarretjes gebruiken en mensen die in een invalidenauto rijden, moeten via een app gemakkelijke een vrije invalidenparkeerplaats kunnen vinden.

Ten slotte geeft ze aan dat goed moet worden nagedacht over de ontsluiting van het station, zowel aan de kant van de stad als aan de kant van het Paleiskwartier en dat er aan de achterkant van het station een grotere fietsenstalling moet komen. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) hoorde mevrouw Van Zwambagt zeggen dat ze de Hinthamerstraat autoluw of zelfs autovrij wil maken en hij vraagt of ze daarover met de betrokken winkeliers heeft gesproken omdat die willen dat daar auto's kunnen komen. Hij hoorde haar ook zeggen dat er meer laadpalen in de parkeergarages moeten komen en hij vraagt of ze weet dat de brandweer eventuele autobranden daar niet kan blussen. Mevrouw Van Zwambagt (CDA) vindt het laatste een technische vraag. Dat speelt in alle parkeergarages in het land en ze gaat ervan uit dat hier technische oplossingen voor komen. Wat 12

betreft het autoluw maken van de Hinthamerstraat merkt ze op dat het CDA voor scenario 2 met selectieve toegang is en dat er wel naar de parkeermogelijkheden moet worden gekeken. De heer Verbruggen (D66) vindt de binnenstad nu aantrekkelijk voor bewoners, mensen die er werken en voor bezoekers, maar de leefbaarheid en de veiligheid op straat staan wel onder druk. De ambitie is een duurzame, aantrekkelijke en leefbare en dus schone en veilige binnenstad voor bewoners en bezoekers, maar er zijn verschillende visies over de uitwerking daarvan en daarom is het goed dat deze discussie gevoerd wordt. Zoals bij veel ruimtelijke vraagstukken spelen hier diverse belangen en de vraag is van wie de buitenruimte is. Er zijn door de jaren heen bepaalde claims ontstaan zoals parkeren op straat en ook zijn de inzichten over de bereikbaarheid veranderd, ooit liep de rijksweg dwars door de binnenstad en kon overal geparkeerd worden. D66 vindt dat geleidelijk de situatie moet ontstaan dat er op straat meer kan dan alleen parkeren en van A naar B gaan en hij denkt daarbij aan meer ruimte op straat om te verblijven door meer groen en betere plekken voor fietsparkeren toe te voegen.

Daarmee wordt de buitenruimte aantrekkelijk, zijn de gebouwen beter te bewonderen, is er meer ruimte voor bijvoorbeeld een bankje of een terras en wordt iets gedaan tegen hittestress en de hinder van het lukraak parkeren van fietsen. Met een nieuwe inrichting en beleving van de straten ontstaan ook kansen die nu nog niet duidelijk zijn. Op den duur zullen er geen auto's meer in de binnenstad worden geparkeerd en D66 wil de parkeergarages in de binnenstad aan de bewoners beschikbaar stellen, dat is een variant van scenario B. Bezoekers kunnen parkeren aan de rand van de Brede Binnenstad zoals in de Parkeergarage St.-Jan en in goed werkende transferia. Den Bosch moet ook goed bereikbaar zijn per openbaar vervoer en per fiets, maar hij wil alleen bussen op de Binnenstadsring omdat ze te groot zijn voor de historische binnenstad en de loopafstand van de ring naar de binnenstad niet zo groot is. Mogelijk kunnen kleinere shuttlebusjes worden ingezet om de binnenstad te doorkruisen. Er kan het best op de toegankelijkheid van de stad worden gestuurd met een combinatie van een slim en selectief toegangssysteem en fysieke blokkades. Dan wordt het bijvoorbeeld mogelijk om op afspraak wat verder de binnenstad in te komen om bijvoorbeeld specifieke goederen en diensten af te leveren.

D66 is voor het doorontwikkelen van slimme en schone bevoorrading en het in samenwerking met de ondernemers aanscherpen van venstertijden. D66 wil een geleidelijke uitrol en beginnen met het versneld realiseren van de Binnenstadsring en enkele voorbeeldprojecten zoals de groene en veilige onderwijscampus en de Hinthamerstraat. Het veranderen van busroutes en het invoeren van een selectief toegangssysteem zijn logische vervolgstappen om uiteindelijk de parkeerplaatsen te verplaatsen van de straat naar de Wolvenhoek en de Sint Josephgarage te verplaatsen. Het vergroenen van de straten kan parallel hieraan geleidelijk gebeuren. De heer Gersjes (Bosch Belang) vraagt hoe de heer Verbruggen aankijkt tegen het parkeren door bewoners in de binnenstad. De heer Verbruggen (D66) wil dat de bewoners in de parkeergarages in de binnenstad parkeren. De heer Gersjes (Bosch Belang) vraagt of D66 het vrachtverkeer uit de stad wil weren. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) vraagt of de bewoners tegen kostprijs in de parkeergarages moeten kunnen parkeren. De heer Verbruggen (D66) zegt dat er voor dat parkeren betaald moet worden net zoals dat nu voor een vergunning het geval is. D66 is niet tegen vrachtverkeer omdat er goederen geleverd moeten worden, maar hij wil daar wel een slimme en schone oplossing voor.

De heer Gersjes (Bosch Belang) vraagt hoe de heer Verbruggen de ondernemers denkt te kunnen bevoorraden als er geen vrachtverkeer meer in de stad mag komen. De heer Verbruggen (D66) zegt dat ondernemers samen tot oplossingen kunnen komen. In de Korte Putstraat bleken de ondernemers allemaal bij dezelfde leverancier te bestellen en door gezamenlijk te bestellen hoefde er maar één keer een vrachtwagen te komen. Voor het afleveren van pakketjes kunnen ook dergelijke oplossingen worden bedacht, waarbij er geen pakketjes meer aan de deur worden geleverd, maar op bepaalde afleverpunten.

13

De heer Roovers (SP) kan zich voor een heel groot deel vinden in de bijdragen van de heer Verbruggen en mevrouw Van Zwambagt. Hij herinnert zich dat een ondernemer uit de Hinthahamerpromenade insprak over de schade aan de gebouwen door het verkeer, de stad is niet gebouwd voor de huidige hoeveelheid verkeer en vrachtverkeer en daarom wil de SP de autoluwe zone in de binnenstad op termijn uitbreiden, te beginnen met de drie grote straten in de drie hoeken, de Hinthamerstraat, de Vughterstraat en de Orthenstraat. Hij hoort de heer Van Creij al vragen hoe het dan zit met het parkeren voor de deur van de winkeliers en dat doet hem denken aan de discussie die destijds werd gevoerd over het afsluiten van de Postelstraat. Toen trok de ondernemersvereniging aan de bel, heeft de SP navraag in dat gebied gedaan en bleken de ondernemers daar genuanceerder over te denken. Sommige ondernemers zaten liever op de Hinthamerpromenade of in de Kerkstraat omdat dit voor het winkelend publiek aantrekkelijker is en hij is daarom niet bang dat ondernemers minder klandizie krijgen door het verder autoluw maken van de binnenstad. De heer Van Creij (gewoon ge-DREVEN) zegt dat een aantal ondernemers van de Hinthamerpromenade en de Markt naar de toegangswegen zijn gegaan omdat die per auto bereikbaar zijn en dat de SP hen hiermee nog verder uit de binnenstad laat gaan.

De heer Roovers (SP) geeft aan dat hij die angst niet van de ondernemers hoort. Hij heeft in een hamburgertent in het autogedeelte van de Vughterstraat gewerkt en zijn baas was er echt van overtuigd dat hij veel klandizie miste omdat zijn winkel buiten het wandelgebied van de binnenstad lag. Wat het parkeren betreft, sluit hij zich aan bij de woorden van de heer Verbruggen, bewoners moeten in de binnenstedelijke garages parkeren en de bezoekers in de Parkeergarage St.-Jan, maar er moeten wel uitzonderingen gelden voor bestemmingsverkeer en gehandicapten. Verder kan de Kiss & Ride bij de Parade blijven als uitzondering op de regel dat de Brede Binnenstad autoluw wordt. De heer Gersjes (Bosch Belang) vindt het positief dat er veel 30km-zones komen maar daar wordt nog veel te hard gereden en hij stelt voor een campagne te starten met affiches en een enkele flitspaal om de mensen ervan bewust te maken dat ze in een 30km-zone rijden. Bosch Belang wil van de hele ring rond Den Bosch een 30km-zone maken. Het is belangrijk dat mensen vanuit de transferia met een elektrische bus de stad in kunnen en dat ze ook kunnen in- en uitstappen op de plekken waar de eerste ondernemers zitten. Bijvoorbeeld een winkelier in de Hinthamerstraat mist nu alle passagiers van de bus die daarlangs rijdt omdat die een heel eind verderop stopt. Bosch Belang wil ook het vrachtverkeer uit de stad hebben.

Pakketjes kunnen dan bij hubs worden gedeponeerd, vandaaruit kan bijvoorbeeld De Blauwe Engelen met een karretje de pakketjes verder de stad in brengen en pakketjes van PostNL kunnen ook buiten het centrum worden opgehaald. Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) heeft de indruk dat de heer Gersjes spreekt over het handhaven van snelheden, maar dat hij niet meegaat in het verminderen van het verkeer. De heer Gersjes (Bosch Belang) ontkent dit, hij wil alles richting de stad met het openbaar vervoer doen. De heer Hoeben (De Bossche Groenen) vraagt of het klopt dat de heer Gersjes de bewoners van de binnenstad hun pakketjes bij een afhaalpunt buiten de stad wil laten ophalen. De heer Gersjes (Bosch Belang) zegt dat het wel op loopafstand moet zijn, iemand kan best 100 of 200 meter lopen om een pakketje op te halen. Het gaat om grote ontwikkelingen en er zijn veel verbeteringen richting knooppunt Sluis 0, het Willemsplein, het Heetmanplein en de Citadel, maar er mag nog wel richting Orthen en naar de Diezebrug worden gekeken. Er is ooit een motie aangenomen om in bepaalde gebieden 50 km/uur te handhaven en hij denkt over een motie om in alle gebieden rond de stad 30 km/uur in te voeren. De heer Esser (PVV) vindt de binnenstad af en toe een scheurparadijs en daarop moet meer worden gehandhaafd.

Hij woont in de binnenstad en zijn auto voldoet waarschijnlijk niet aan de milieueisen, maar hij wil geen geld aan een nieuwe auto besteden en wel met zijn auto tot aan zijn voordeur kunnen rijden.

14

De heer Gersjes (Bosch Belang) vraagt of de heer Esser op persoonlijke titel of namens de PVV spreekt. De heer Esser (PVV) spreekt ook namens de PVV. Mensen moeten niet op kosten worden gejaagd en de binnenstad moet ook geen reservaat met Tesla's worden. Hij hoorde dat er vanaf 2030 alleen nog elektrische auto's worden gemaakt, maar in 2029 kunnen nog wel benzine- en dieselauto's worden verkocht, die auto's gaan dan nog wel dertig jaar mee en moeten ook een plek hebben. De heer Van Slageren (GroenLinks) vindt dat goed moet worden nagedacht over hoe de binnenstad een prettige plek blijft met ruimte voor het winkelend publiek, voldoende groen en bewoners. Ooit leek het erop dat er geen mensen meer in de binnensteden zouden wonen en dat die na sluitingstijd van de winkels uitgestorven zouden zijn, maar gelukkig wonen er wel mensen in de binnenstad en dat komt de leefbaarheid ten goede. Er zijn veel belangen en GroenLinks wil het radicale uitgangspunt hanteren Geen toegang tot de binnenstad tenzij dat per se noodzakelijk is. Hij wil het verkeer buiten de Binnenstadsring houden en voor de bevoorrading van winkels met afhaalpunten werken. Iemand kan best 200 meter lopen om een pakketje op te halen en als dat niet kan omdat het bijvoorbeeld om een bankstel gaat dan kunnen kleine elektrische pendelbusjes worden ingezet die op beperkte tijden rijden.

Dit betekent dat daarvoor aan de rand van de binnenstad voorzieningen moeten zijn zoals transferia zodat bezoekers die met de auto komen hun auto daar kwijt kunnen. Zij moeten dan ook op een goede en passende manier naar de binnenstad kunnen en hij denkt daarbij aan kleine pendelbusjes, deelfietsen of bakfietsen en rolkoffers voor mensen die veel boodschappen hebben. Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) hoort een doemscenario met allerlei noodverbanden om de bezoekers en de goederen in de binnenstad te krijgen. Hiermee worden wel drempels opgeworpen en ze vraagt welke impact dat heeft op de leefbaarheid van de stad en het ondernemersklimaat. De heer Van Slageren (GroenLinks) vindt dit geen doemscenario maar een wenkend perspectief, hij ziet juist een hele mooie leefbare groene binnenstad voor zich. Het zijn ook geen noodverbanden, maar het is een manier van denken waarin de binnenstad leefbaar blijft door het verkeer te weren. Ondernemers hebben waarschijnlijk juist baat bij een plek waar mensen rustig kunnen winkelen zonder steeds goed te moeten uitkijken als ze de straat oversteken. Hij wil de parkeergarages in de binnenstad voor de bewoners reserveren en aan de randen van de binnenstad voorzieningen voor bezoekers treffen met shuttlebusjes waarmee mensen gemakkelijk de binnenstad kunnen bereiken.

Er moet ook goed worden nagedacht over goede openbaarvervoerverbindingen verder de gemeente in omdat de stad Den Bosch ook een centrumfunctie heeft en iemand uit bijvoorbeeld Nuland niet met de auto naar de binnenstad moet komen. Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) zegt dat het openbaar vervoer op dit moment niet goed is, ze kan vanavond al niet meer met het openbaar vervoer in Vinkel komen. De heer Roovers (SP) vraagt of mevrouw Eigenhuijsen bereid is om als gemeente bij de provincie te lobbyen om het openbaar vervoer weer in eigen hand te nemen, zodat de buslijn naar Vinkel niet op grond van financiële argumenten wordt wegbezuinigd. Mevrouw Eigenhuijsen (VVD) weet dat het in stand houden van de OV-lijnen erg kostbaar is en dat de mensen buiten de stad zelfstandig zijn qua wagenpark, maar vanuit de stadsgedachte wordt te gemakkelijk gedacht dat alles wandelend of fietsend te bereiken is. De heer Van Slageren (GroenLinks) zegt dat het een het ander niet uitsluit. Als het uitgangspunt is dat het autoverkeer uit de binnenstad blijft, hoort daar een goede OV-verbinding bij maar hij kan daar nu niet zomaar een heel scenario voor uitrollen. Hij wil in de gebieden naast de oude binnenstad een restrictief beleid om te voorkomen dat daar erg veel wordt geparkeerd en dat betekent dat er goede voorzieningen moeten zijn, zodat autovervoer niet nodig is.