1. Duurzaamheidsjaarverslag 2020
Tekst van het document
Duurzaamheidsjaarverslag ’s-Hertogenbosch 2020 OP WEG NAAR EEN AANTREKKELIJKE, LEEFBARE EN DUURZAME GEMEENTE
Voorwoord Nog 30 jaar te gaan voordat het 2050 is. ’s-Hertogenbosch wil dan een duurzame gemeente zijn. Een plek waar we duurzaam wonen en werken: zonder negatieve invloed op het klimaat. Daar werken we in haalbare stappen naartoe. Zodat we samen met inwoners, initiatiefnemers, ondernemers en organisaties die toekomst naar ons toe weten te halen. We werken aan een CO2-neutrale gemeente, duurzame mobiliteit, een gezonde, groene en klimaatbestendige leefomgeving en waardebehoud van grondstoffen. In 2020 hebben we veel verschillende stappen gezet. Daar mogen we trots op zijn.
In dit jaarverslag over 2020 geven we u uitgebreid inzicht
gebouwen zijn voorzien van een groene handdruk.
in wat we hebben gerealiseerd. Ik kan het niet nalaten er
We investeren in en stimuleren duurzame mobiliteit. In
hier toch al verschillende te noemen. Zo hebben we tien
2020 is deelmobiliteit gegroeid met 100 extra deelfietsen
kilometer natuurvriendelijke oevers aangelegd, en is er
en 100 elektrische deelscooters. Het elektrisch rijden
is drie hectare nieuwe natuur bij gekomen. Maar liefst
neemt steeds meer een vlucht: er zijn meer dan 4000
100 geveltuintjes, meer dan 1000 regentonnen en 600
elektrische auto’s in ’s-Hertogenbosch en we hebben bijna
nestkasten voor mezen hebben inmiddels een plek
900 (semi)publieke elektrische laadpunten. We hebben
gekregen in onze duurzame gemeente. Er komen ook
geïnvesteerd in slimme datatoepassingen: slimme
steeds meer groene daken bij. Inmiddels staat de teller
verkeerslichten en sensoren voor gehandicaptenparkeer-
op ongeveer 250. En we hebben meer dan 180 warmte-
plaatsen. In 2020 startten we met Lekker Onderweg, de
koude-opslagsystemen in onze gemeente.
campagne waarmee we duurzame mobiliteit stimuleren.
Het dakoppervlak waar inwoners en bedrijven zonnepanelen
We zijn er nog niet, en we hebben nog veel te doen. Het
opleggen, is sterk toegenomen in de afgelopen vier jaar.
neerslagtekort neemt toe en vraagt om klimaatadaptieve
In 2020 was er forse stijging, en is er ruim 134.000 m2
maatregelen. Maatregelen waardoor water beter vastge-
dakoppervlakte aan zonnepanelen bijgekomen. Eén van
houden kan worden. Dit is nodig als tegenwicht op de
de nodige stappen om energie op te wekken. Naast de
droogte die ons klimaat meer kenmerkt, maar ook om
stappen die we zetten om energie te besparen.
de clusterbuien op te kunnen vangen. Ook de CO2 -uitstoot neemt nog niet af in de mate die we graag zien. Dat vraagt
In 2020 hebben 4000 bewoners van koopwoningen gebruik
extra inzet van ons en zeker ook toewijding vanuit het
gemaakt van adviezen, energiechecks en tegoedbonnen
Rijk om dit mogelijk te maken. Daar vraagt dit college dan
voor kleine energiebesparende maatregelen. Ook voor
ook aandacht voor in Den Haag.
komend jaar hebben we een rijkssubsidie ontvangen, vanuit de Regeling Reductie Energiegebruik Woningen
Overall een jaar met mooie resultaten. Maar laten we
(RREW). Hiermee verwachten we dat in ruim 13.000
ons blijven beseffen dat deze stappen pure noodzaak zijn.
woningen kleine energiebesparende maatregelen
Nodig om in 2050 daadwerkelijk duurzaam en klimaat-
genomen kunnen worden.
neutraal te kunnen leven. Nodig omdat het Klimaatakkoord niet zonder reden is. Dat is u welbekend. Met dit jaarverslag
We werken aan schone lucht. ’s-Hertogenbosch voldoet
willen we u informeren. En net als in de vorige editie
aan de Europese normen voor luchtkwaliteit. We blijven
hopen we u er vooral ook mee te inspireren om u in te
inzetten op het kunnen gaan voldoen aan de luchtkwali-
zetten voor een duurzaam ’s-Hertogenbosch.
teitseisen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Tot en met 2020 heeft de Bossche Energiecoalitie een CO2 - reductie gehaald van 21%. 101 gemeentelijke
2
DU U RZAA MH E IDSJAAR VERSL AG ’S -HERTOGENBOSCH 2020
Wethouder Duurzaamheid, Mike van der Geld
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RSL AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2020
3
Duurzaamheidsjaarverslag 2020
Onze duurzaamheidsambities voor 2050
We zijn op weg naar een duurzame gemeente. In 2019 heeft
’s-Hertogenbosch werkt aan een gezonde, groene en
de gemeenteraad de Visie Duurzaam ’s-Hertogenbosch
klimaatbestendige gemeente. Samen met onze inwoners
vastgesteld. Hierin staan onze duurzame ambities. Dit jaar
en bedrijven maken we grote stappen in de energietransitie,
rapporteren we voor de tweede keer over de voortgang
we zorgen dat grondstoffen hun waarde zoveel mogelijk
in een duurzaamheidsjaarverslag. We beschrijven hoe
behouden binnen onze gemeente en we maken duurzaam
het staat met het behalen van onze ambities en doelen
vervoer toegankelijk voor steeds meer inwoners. Op deze
en wat we dit jaar aan duurzaamheid hebben gedaan in
manier realiseren we een duurzaam ’s-Hertogenbosch in
de gemeente.
2050. We hebben al een flinke versnelling teweeggebracht, maar we zijn er ook zeker nog niet. Onze ambities zijn
Dit jaar hebben wel al meer cijfers over duurzaamheid dan
vastgelegd in de Visie Duurzaam ’s-Hertogenbosch.
dat we in het vorige jaarverslag konden presenteren. Maar we hebben nog niet op alle doelen voldoende meetbare resultaten en soms lopen de cijfers nog achter. Eenvoudig-
1. Inleiding “We hebben al een flinke versnelling teweeggebracht op het gebied van vergroenen, de energietransitie, circulariteit en duurzame mobiliteit, maar er is ook nog veel te doen. In 2020 hebben we veel activiteiten geïnitieerd om deze voortgang te bespoedigen.”
Duurzaamheidsambities 2050
weg omdat we ze eerder nog niet verzamelden, of omdat landelijke cijfers over 2020 nog niet beschikbaar zijn. We kunnen dus nog niet voor elk (sub)thema aangeven hoever
Onze vier duurzaamheidsambities zijn:
we exact zijn met de realisatie onze ambities. Dit gaan
•
Een gezonde, groene en klimaatbestendige leefomgeving
we de komende jaren verder verbeteren door het creëren van meetreeksen, waarmee de voortgang steeds beter
•
Een CO2 -neutrale gemeente
in beeld komt. We creëren als het ware gaandeweg
•
Waardebehoud van grondstoffen
‘duurzame data’ die we kunnen gebruiken voor data-
•
Duurzame mobiliteit
gedreven beleidsvorming en beleidsuitvoering. Dit jaar was anders dan andere jaren. Corona heeft op vele vlakken een enorme impact gehad op onze samenleving.
De Duurzame Ontwikkelingsdoelen
Acties en evenementen rondom duurzaamheid moesten op een andere manier worden vormgegeven. Ook waren mensen veel thuis en zijn ze meer gaan klussen aan
Met onze vier duurzaamheidsambities dragen we bij aan de
hun huis, waardoor meer klimaatadaptieve en energie-
Duurzame Ontwikkelingsdoelen (Sustainable Development
besparende maatregelen werden en worden getroffen.
Goals) van de Verenigde Naties (VN). Vrijwel alle Duurzame
Doordat mensen meer thuis zijn gaan werken is er echter
Ontwikkelingsdoelen raken direct of indirect het beleid
ook meer huishoudelijk afval geproduceerd (verschuiving
van de gemeente. Onze vier duurzaamheidsambities
van bedrijfsmatig naar huishoudelijk). Daarnaast zijn we
sluiten vooral aan op de volgende negen Duurzame
ons anders gaan verplaatsen. Zeker in de eerste maanden
Ontwikkelingsdoelen:
van de coronacrisis was het verminderde verkeer direct zichtbaar. Hier hebben we dan ook rekening mee gehouden bij het rapporteren over de voortgang.
FIGUUR 1. SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS VAN DE VERENIGDE NATIES (VN).
4
DU U RZAA MH E IDSJAAR VERSL AG ’S -HERTOGENBOSCH 2020
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RSL AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2020
5
Kernboodschap
Om een duurzame beweging in gang te zetten, is het
2. Integraliteit en bewustwording “Wij willen duurzaamheid zoveel mogelijk in onze gemeente verankeren. Daarom hebben we dit jaar stappen gemaakt in het creëren van bewustwording en duurzame acties bij inwoners, bedrijven en binnen de ambtelijke organisatie.”
•
We werken integraal, gebiedsgericht
belangrijk dat aandacht voor duurzaamheid vanzelf-
en dicht
sprekend is bij alles wat we doen. Daarom willen we
bij onze inwoners.
duurzaamheid binnen de gemeentelijke organisatie
•
We werken samen.
verankeren en milieubewust gedrag van inwoners,
•
We voeren datagedreven duurzaamheidsbeleid.
bedrijven en bezoekers stimuleren. In de Visie
•
We hanteren de duurzame uitgangspunten en de
Duurzaam ’s-Hertogenbosch hebben we de volgende
modelmatige aanpak van The Natural Step. Dit
uitgangspunten op een rij gezet:
biedt ruimte voor vernieuwing en innovatie.
Integraal, gebiedsgericht en dicht bij onze inwoners
Samenwerken aan duurzaamheid
We realiseren in ’s-Hertogenbosch woningen, bedrijven,
Op het gebied van stedelijke ontwikkeling is de gemeente
wl, winkels en andere voorzieningen (bijv. wegen). Dit
slechts één van de betrokken partijen. Echt verduurzamen
is een complexe opgave waarbij we zorgvuldig omgaan
lukt alleen als iedereen meedoet, dus we richten ons ook
met de beperkte beschikbare ruimte en we rekening
op externe partijen. We zetten in op communicatie om
houden met aspecten als gezondheid, veiligheid, klimaat-
binnen ’s-Hertogenbosch de houding, kennis en gedrag
bestendigheid en duurzaamheid. Dit vraagt om een
ten aanzien van het thema duurzaamheid te bevorderen.
strategie waarbij onze klimaat- en duurzaamheidsambities
Verder richten we ons in toenemende mate op het
integraal en gebiedsgericht worden meegenomen bij alle
ondersteunen van maatschappelijke initiatieven. Daar
afwegingen.
waar nodig pakken we een actievere rol, om aan te jagen, te verbinden, te initiëren en vooral partner te zijn om
Wat hebben we in 2020 gedaan?
onze gezamenlijke doelen te bereiken. Bovendien kijken
•
Om de ambtelijke organisatie bewust te maken van
we meer over de grenzen van onze gemeente heen en
het belang van duurzaamheid en enthousiasme te
delen we kennis en ervaring met andere gemeentes en
creëren om hiermee aan de slag te gaan zijn er diverse
organisaties.
inspiratie- en kennissessies (digitaal) georganiseerd
•
door interne duurzaamheidsprocesbegeleiders en er
Wat hebben we in 2020 gedaan?
zijn berichten gepubliceerd op het intranet en Reflex.
•
Naast het creëren van bewustwording voor bestaand
met de hele gemeente actiever in gesprek gegaan
personeel, is duurzaamheid ook als thema in de wervingen van nieuw personeel opgenomen. •
6
DU U RZAA MH E IDSJAAR VERSL AG ’S -HERTOGENBOSCH 2020
over duurzaamheid. •
Het Duurzaam loket is verder uitgewerkt. Bij dit loket
Dankzij de ambities in de Visie Duurzaam
kunnen inwoners terecht met vragen over duurzaam-
’s-Hertogenbosch wordt duurzaamheid als vast
heid en hoe zij hier zelf mee aan de slag kunnen.
onderdeel in alle afdelingsplannen meegenomen. •
Door het communicatieplan te actualiseren zijn we
•
Ook dit jaar hebben we de Week van de Duurzaam-
We brengen vier keer per jaar een voortgangsbericht
heid gehouden. Het Duurzaam Weekend Den Bosch
genaamd “Duurzaam ’s-Hertogenbosch” uit, hierin
heeft online plaatsgevonden vanwege de landelijke
doen we een verslaglegging van alle inspirerende
coronamaatregelen. Dit had als voordeel dat het
en duurzame activiteiten binnen de gemeente.
evenement toegankelijk was voor meer mensen.
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RSL AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2020
7
Er waren meerdere wethouder aanwezig en het social
Wat hebben we in 2020 gedaan?
mediabereik van de Week van de Duurzaamheid is
•
meer dan verviervoudigd t.o.v. 2019. •
We hebben een kopgroep ‘duurzame datastad’
Om de juiste stappen richting een duurzame gemeente
gevormd.
te zetten maken we gebruik van het ABCD-model van The Natural Step. Hiermee zijn we een vernieuwende weg
Binnen Cityboost is een aanjager voor duurzaamheid
ingeslagen die op termijn ertoe leidt dat duurzaamheid
aangesteld. Via Cityboost kunnen jongeren hun idee om ’s-Hertogenbosch te ‘boosten’ insturen en kunnen
The Natural Step
onze ‘way of work’ wordt.
ze budget en begeleiding krijgen om het project uit te Wat hebben we in 2020 gedaan?
voeren. Afgelopen jaar zijn vier duurzame initiatieven • •
•
van jongeren ondersteund en van de grond gekomen.
Om concrete stappen richting een duurzaam
We zijn bezig met het creëren van een inspirerende
’s-Hertogenbosch te zetten hebben we de duurzame
in onze organisatie. Inmiddels zijn velen leiding-
duurzame kopgroep.
uitgangspunten van de “The Natural Step” methodiek
gevenden d.m.v. e-learning opgeleid tot ambassadeur
We hebben samen met alle betrokken stakeholders
in onze organisatie verankerd. Deze methodiek helpt
duurzaamheid, om hen bewust te maken van het
een intentieverklaring getekend om tot een effectieve
ons om samen te leren hoe we duurzaam kunnen
belang van duurzaamheid en de rol die zij hebben
samenwerking te komen in de aardgasvrije wijk ’t Zand.
denken en doen. Om zeker te weten dat we voorzien
om het organisatie breed verder te brengen.
Samenwerken doen we niet alleen met inwoners en
in de behoefte van de huidige en toekomstige generatie
partijen in de gemeente, maar ook met partnerorgani-
inwoners van ’s-Hertogenbosch, gebruiken we de
saties. Met de andere B5-gemeenten, Brabantstad en
volgende uitgangspunten:
•
De methodiek van The Natural Step is verankerd
We hebben online workshops van The Natural Step aangeboden.
•
We hebben voor het eerst vier The Natural Stepsessies gehouden met externe actoren.
gemeenten Oss en Meijerijstad wordt volop samengewerkt en kennis gedeeld. Binnen Brabantstad
1.
wordt een gezamenlijke opdracht voor verduurzaming
2. We brengen niet meer en sneller chemische stoffen
We putten de aarde niet uit.
geformuleerd. We nemen bovendien actief deel aan
in het milieu dan de natuur kan verwerken.
de G40-themagroep duurzaamheid. Dit zorgt voor
3. We breken de natuur niet sneller af dan de tijd die
intensivering van kennisdeling.
•
nodig is om te herstellen. 4. We doen geen dingen waardoor we mensen beperken in het vervullen van hun basisbehoeften.
Data gedreven duurzaamheidsbeleid
We werken op een data gedreven manier aan een duurzame gemeente. In 2019 zijn we begonnen met het rapporteren over hoe we ervoor staan en welke voortgang we daadwerkelijk bereiken op het gebied van onze duurzaamheidsambities. We verzamelen en analyseren voor elk duurzaamheidsthema data en monitoren dit langdurig. De gegevens worden ook inzichtelijk gemaakt in de duurzaamheidsmonitor. We maken onder andere gebruik van bestaande landelijke cijfers van het CBS, Rijkswaterstaat, Planbureau voor de leefomgeving (PBL), RIVM en waar mogelijk van lokale data. We gebruiken steeds de meest actuele gegevens die openbaar beschikbaar zijn en die kwalitatief zijn getoetst. Dit jaar hebben we al meer data beschikbaar dan vorig jaar, echter op sommige onderwerpen loopt de beschikbare data nog achter of zijn onvoldoende gegevens
FIGUUR 2. HET ABCD-MODEL VAN THE NATURAL STEP.
beschikbaar. De komende jaren zetten wij ons in om onze monitoring stapsgewijs te verbeteren.
8
DU U RZAA MH E IDSJAAR VERSL AG ’S -HERTOGENBOSCH 2020
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RSL AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2020
9
Kernboodschap
3. Gezonde, groene en klimaatbestendige leefomgeving
We zorgen dat inwoners wonen in een aantrekkelijke,
treffen maatregelen om het comfort van onze inwoners
leefbare en groene gemeente. We bieden een veilige
te blijven garanderen. Natuur is overal aanwezig en
plek voor onze inwoners, ondanks extreme regen-
draagt bij aan gezonde leefomgeving. Inwoners
buien en hete zomers. Door ons robuuste water-
hoeven niet meer de stad uit te gaan om te kunnen
systeem houden we onze voeten droog en zijn we
genieten van een groene omgeving. Afgelopen jaar
bestand tegen droogte. We onderzoeken de gevolgen
hebben we het beleidsplan ‘Groen en Klimaatbestendig
van de hetere zomers, communiceren hierover en
’s-Hertogenbosch’ opgesteld.
Groen en natuurlijk
(belevingswaarde) en de soortenrijkdom (aantal soorten waargenomen in een periode van 10 jaar). In 2020 is hier geen update van geweest. Biodiversiteit wordt
Een groen ’s-Hertogenbosch draagt bij aan een prettig
nog niet als aparte indicator gemonitord.
en gezond, woon-, werk- en leefklimaat. We vinden het belangrijk dat onze inwoners op 10 minuten loopafstand een groene omgeving hebben. Daarnaast draagt groen bij aan de ambitie om in 2050 klimaatbestendig ingericht
“We hebben in 2020 samen met inwoners en partners gewerkt aan: meer groen, klimaatadaptatie, een gezonde bodem, schone lucht en minder geluidshinder in ’s-Hertogenbosch. Hierdoor dragen we bij aan een aantrekkelijke, leefbare en groene gemeente. Nu en in de toekomst.”
te zijn. We hebben groen in en om de stad nodig om water af te voeren en te bufferen, en om hittestress tegen te gaan. We zetten belangrijke stappen met het programma de Groene Delta en het B5-natuurbod. Hiermee bouwen we verder aan de hoogwaardige natuurrijke groenstructuur rondom de stad. Daarnaast zetten we ons samen met de bewoners ook in op verdere vergroening in de stad. Dit doen we onder andere met de aanleg van groene daken, het verbinden van onze natuurgebieden met groen in de stad, de aanleg van geveltuintjes en het planten van bomen.
FIGUUR 3. KAART NATUUR EN LANDSCHAP. BRON: WIJKBALANS TELOS, NOVEMBER 2019.
Wat willen we bereiken?
•
’s-Hertogenbosch is groen en klimaatbesteding in 2050
Het weergeven van het aantal bomen in beheer. In 2020 hadden we 91.917 bomen in beheer. In 2020 zijn 73 solitaire bomen, 5.450 jonge bomen
Hoe monitoren we dat? •
Het in kaart brengen van biodiversiteit. In de
en 2.750 jonge struiken aangeplant. •
Nabijheid groen voor inwoners en aaneensluiting
Wijkbalans die Telos in 2019 voor ’s-Hertogenbosch
van natuur word gemeten. We werken aan een
heeft opgesteld (zie figuur 3), is per wijk en buurt
methode waarmee we dit kunnen monitoren,
een score toegekend voor ‘natuur en landschap’.
zodat we hier in het duurzaamheidsverslag 2021
Deze score is bepaald op basis van het percentage
over kunnen rapporteren.
verharding, de natuurlijkheid van het landschap
10
DU U RZAA MH E IDSJAAR VERSL AG ’S -HERTOGENBOSCH 2020
11
Wat hebben we in 2020 gedaan? •
•
We hebben dit jaar 81 aanvragen voor een groen dak
We hebben een beleidsplan ‘Groen en Klimaatbestendig
toegewezen (zie figuur 4). In het kader ‘groene daken’
’s-Hertogenbosch’ opgesteld met een visie en een
wordt hier verder op ingegaan.
bijbehorend uitvoeringsprogramma. Hierin is o.a. een groennorm opgenomen om te sturen op meer groen, klimaatadaptatie en het bevorderen van biodiversiteit. •
Binnen het programma van de Groene Delta wordt momenteel in Henriettewaard 35 ha nieuwe natuur
•
•
250 200
Boven op de nieuwe natuur binnen het programma van
150
de Groene Delta is 3 ha nieuwe natuur in Sparrenburg
100
en circa 20 ha nieuw bos in voorbereiding.
50
We hebben in samenwerking met het Waterschap 10
0
Noord. Hiermee maken we het gebied aantrekkelijk(er) voor planten en dieren, maar ook voor de bewoners. Voor een informatief filmpje hierover kunt u hier
91
Droge voeten
81 43
25
We willen in 2050 klimaatbestendig zijn. Dit betekent dat 2017
2018
2019
2020
we in staat zijn om wateroverlast, droogte en hitte op te vangen. Hiervoor is het van belang om een robuust en
Aanvragen toegewezen
klimaatbestendig watersysteem te ontwikkelen. In het
Aanvragen toegewezen (cumulatief) FIGUUR 4. AANVRAGEN GROENE DAKEN TOEGEWEZEN PER JAAR. BRON: GEMEENTE ’S-HERTOGENBOSCH.
beleidsplan ‘Groen en klimaatbestendig ’s-Hertogenbosch’ Groene daken
is opgenomen dat het ontwikkelen van zo’n systeem bij
Groene daken bieden veel voordelen zoals het
ruimtelijke ontwikkelingen wordt meegenomen. We werken
corporaties 100 gratis geveltuintjes weggegeven. Voor
opnemen van regenwater, het bevorderen van de
ook samen met bewoners, dit doen we door groene daken
klikken.
•
300
ontwikkeld.
km natuurvriendelijke oever aangelegd in de wijk
•
Aanvragen groene daken toegewezen
We hebben in het voorjaar samen met de woningbouwmeer informatie kunt u hier klikken.
luchtkwaliteit, verbetering van het binnenklimaat
of het gebruik van regentonnen te stimuleren. Zo wordt
We hebben 600 nestkasten
voor wat betreft hitte, biodiversiteit, gezondheid,
het riool niet overbelast met regenwater. Verder zetten
voor mezen beschikbaar
verhogen van de levensduur van een dak en het
we in op een verhoging van het waterbewustzijn onder
gesteld. Wijkraden, natuur-
tegengaan van het hitte-eilandeffect. In 2017 hebben
de inwoners van ’s-Hertogenbosch. Zo houden we onze
groepen en bewoners hebben
we de groene daken subsidieregeling opgericht en in
voeten droog, nu en in de toekomst.
deze in hun wijk opgehangen.
2019 zagen we een sterke terugloop van de hoeveel-
Dit is een duurzame maatregel
heid aanvragen. Daarom hebben we de promotie
Wat willen we bereiken?
om de processierups te
voor de subsidieregeling geïntensiveerd met o.a.
’s-Hertogenbosch is klimaatbestendig in 2050
bestrijden. Daarnaast
sociale mediacampagnes en wijknieuwsberichten.
zetten we ook sluipwespen
In het voorjaar van 2020 hebben we een brief
Hoe monitoren we dat?
en sluipvliegen in voor
gestuurd aan alle woningeigenaren in gemeente
•
natuurlijke bestrijding van
’s-Hertogenbosch met een plat dak (circa 23.000
We hebben deze overlast in beeld gebracht door
de eikenprocessierupsen.
huishoudens). Deze promotieactie heeft veel effect
middel van potentiële accumulatie van stroombanen
gehad en zijn er dit jaar bijna tweemaal zoveel
(m3) en de potentiële accumulatie van water op straat
aanvragen toegewezen (81 in 2020 t.o.v. 43 in 2019,
(in mm). In figuur 5 is een overzicht te zien van deze
zie figuur 4). We verleende € 86.058 aan subsidie.
gegevens in het noordwesten van de gemeente. Een
Dit heeft waarschijnlijk niet alleen te maken met
stadsbreed overzicht hiervan is digitaal beschikbaar
de campagne, want door de coronacrisis zijn veel
in Geoweb. Uit de studies naar wateroverlast zijn een
mensen thuis en gaan ze meer klussen aan hun huis.
twintigtal knelpunten naar voren gekomen. Ernstige
Klik hier voor een informatief filmpje over de groene
knelpunten (zoals bij het Paleis van Justitie en
daken in ’s-Hertogenbosch.
omgeving Heibloem) zijn direct opgelost. Bij de andere
Het vastleggen van overlast bij hevige regenbuien.
knelpunten pakken we dit op wanneer we hier in het openbaar gebied aan de slag gaan.
12
13
•
In figuur 6 is een overzicht te zien van (theoretisch)
de verschillen tussen de jaren enorm zijn en dat er
mogelijke knelpunten bij een relatief hevige neerslag
ondanks dat er in de afgelopen jaren relatief veel
(bui 8) in Vinkel. De afgelopen jaren hebben we twee
neerslag gevallen is, we juist in de zomers eerder met
keer een relatief hevige neerslag situatie gehad,
een watertekort hadden te maken. Het grondwater-
namelijk in 2018 en 2020. In beide gevallen hebben
tekort wordt dus niet volledig aangevuld met de
we redelijk weinig meldingen van overlast gekregen.
neerslag in het voorjaar waardoor in de zomermaanden
Dit valt deels te verklaren door de hevigheid van de
eerder aandachtspunten naar voren komen.
buien en de acceptatie van mensen door de lage •
•
Het in kaart brengen van hittegebieden. We hebben
frequentie waarin overlast voorkomt.
in 2019 een hittekaart (figuur 8) gemaakt waarop de
Het in kaart brengen van neerslag(tekort). We moni-
oppervlaktetemperatuur is weergegeven. Het betreft
toren de gemiddelde neerslag per buurt (mm/5min).
het gemiddelde van de oppervlaktetemperatuur
In figuur 7 is de gemiddelde neerslag in februari 2020
(stralingswarmte) tussen 10-12 uur op 3 hete dagen
te zien. Als we kijken naar de gemiddelde neerslag in
in het voorjaar en zomer van 2019. In 2020 is hier geen
februari over de afgelopen jaren komt naar voren dat
update van geweest. FIGUUR 6. WATEROVERLAST BIJ BUI 8 VINKEL. BRON: WATEROVERLASTLANDSCHAPSKAART, TAUW.
FIGUUR 7. GEMIDDELDE NEERSLAG PER BUURT FEBRUARI 2020. BRON: HYDRONET.
FIGUUR 5. POTENTIËLE ACCUMULATIE STROOMBANEN (M3) EN WATER-OP-STRAAT (MM) NOORDWESTEN ’S-HERTOGENBOSCH. BRON: KLIMAATSCAN GEMEENTE ’S-HERTOGENBOSCH, TAUW.
FIGUUR 8. OPPERVLAKTETEMPERATUUR IN ’S-HERTOGENBOSCH 2019. BRON: SOBOLT.
14
DU U RZAA MH E IDSJAAR VERSL AG ’S -HERTOGENBOSCH 2020
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RSL AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2020
15
Gezonde bodem en ondergrond
Wat hebben we in 2020 gedaan?
waarin we subsidie verlenen op aanschaf van een
•
In het beleidsplan ‘Groen en klimaatbestendig
regenton. We promoten het gebruik van regentonnen
We gaan voor een vitale bodem en ondergrond, met
’s-Hertogenbosch’ is een uitvoeringsprogramma
onder onze inwoners, aangezien hiermee extreme
een goede balans tussen benutten en beschermen.
vastgesteld voor de korte en de lange termijn.
pieken van de afvoer van regenwater worden geredu-
We willen de bodem en ondergrond van ’s-Hertogenbosch
Met dit programma stimuleren we bij nieuwe
ceerd en daarmee wateroverlast wordt verminderd.
gezond en vitaal houden. Een gezonde bodem draagt bij
Hoe monitoren we dat?
ruimtelijke ontwikkelingen en projecten de aanleg
In totaal hebben we sinds 2018 meer dan 1.000
aan een gevarieerde flora en fauna en speelt een belangrijke
•
van groen en natuurinclusief bouwen. We gaan
regentonnen met subsidie verkocht. Afgelopen jaar
rol in het opvangen van de negatieve effecten van klimaat-
ondergrond in kaart. Een belangrijke parameter voor
minder verharding en meer groen en bomen aanleggen
was het resultaat 376 tonnen (zie figuur 9).
verandering. Zo wordt overtollig water sneller afgevoerd
de vitaliteit van de bodem en de ondergrond is het
en houdt de bodem het grondwater langer vast tijdens
gehalte organische stof. Een toename aan organische
droge perioden. We creëren een goede balans tussen
stof in de bodem duidt op een meer vitale bodem.
benutten en beschermen. Bij het gebruik van onze bodem
Op basis van bodemonderzoeksgegevens uit het
voor landbouw, wegen, gebouwen, riolering e.d. proberen
gemeentelijk bodeminformatiesysteem hebben we in
we de kwaliteit van de bodem optimaal te houden. We
2020 een kaart ontwikkeld. De kaart geeft een eerste
stimuleren duurzaam gebruik van de ondergrond voor
indruk van het gehalte organische stof in de bodem.
400
onder andere bodemenergie (WKO-systemen), waterberging/
Uit analyse van de achterliggende data blijkt dat er
200
klimaatadaptatie en ondergrondse infrastructuur.
nog blinde vlekken zijn. Het is wenselijk dat er meer
in de wijken om wateroverlast en hitte op te vangen. We leggen hiervoor een groennorm vast in de verordening bomen, water en groen. •
We hebben het water- en klimaatbewustzijn in ’s-Hertogenbosch met een langlopende communicatiecampagne verder vergroot.
•
We zijn bezig met het aanpakken van knelpunten die ontstaan in het rioolstelsel bij hevige neerslag. Een aantal grotere knelpunten worden aangepakt in combinatie met het vitaliseren van de openbare
•
Aantal regentonnen met subsidie 1400 1200 1000 800 600
0 4-1-2018
10-1-2018
4-1-2019
10-1-2019
4-1-2020
Wat willen we bereiken?
We brengen vitale eigenschappen van bodem en
meetgegevens beschikbaar komen, zodat met een
10-1-2020
groter detailniveau inzicht verkregen wordt in de
ruimte.
Aantal regentonnen met subsidie
aanwezige gehalten organische stof. Er heeft echter
We hebben ieder jaar, sinds 2018, twee actiemaanden
Aantal regentonnen met subsidie (cumulatief)
nog geen verdere doorontwikkeling van deze kaart plaatsgevonden.Het aantal open en gesloten Warmteen Koude-opslagsystemen in ’s-Hertogenbosch groeit. Dat geldt met name voor het aantal gesloten systemen. Open systemen waren tot voor kort minder populair bij ontwikkelaars vanwege knelpunten bij de exploitatie. Inmiddels zijn ze voor een aantal nieuwe ontwikkelingen weer in beeld als mogelijke optie. •
Het aantal open en gesloten Warmte- en Koudeopslagsystemen in ’s-Hertogenbosch blijft groeien, vooral het aantal gesloten systemen (zie figuur 11). In 2020 is het aantal gesloten systemen bijna verdubbeld ten opzichte van 2019. Er zijn 2 grote open systemen bijgekomen.
16
DU U RZAA MH E IDSJAAR VERSL AG ’S -HERTOGENBOSCH 2020
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RSL AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2020
17
Wat hebben we in 2020 gedaan? •
Bodem en ondergrond is als één van de thema’s meegenomen bij een integrale sessie over omgevingseffecten bij het ontwikkelingsplan “Noordoosthoek-Groote Wielen”.
•
Er zijn energieverkenningen uitgevoerd in het gebied “Spoorzone” waarbij toepassing van bodemenergie een belangrijke plaats inneemt. De samenhang met grondwaterverontreiniging en grondwaterbescherming is hierbij relevant.
•
We zijn bezig met het verduurzamen van de uitgifte van landbouwgronden die wij in beheer hebben. We hebben het gebruik van onkruidbestrijder Glyfosaat (Roundup) op onze pachtgronden verboden en worden akkerranden met bloemen-
FIGUUR 10. ORGANISCH STOF IN DE BODEM (CONCEPT). BRON: GEMEENTE ’S-HERTOGENBOSCH, 2020.
mengsels aangelegd. Dit bevordert zowel de boven- als de ondergrondse biodiversiteit.
Aantal WKO-systemen in 's-Hertogenbosch 200
Schone lucht 150 100
Schone lucht is een belangrijke voorwaarde voor de gezondheid van iedere inwoner van ’s-Hertogenbosch.
50
De luchtkwaliteit in de gemeente ’s-Hertogenbosch is, vergeleken met een aantal jaren terug, fors verbeterd.
0 2014
2015
2016 2017 2018 Open Gesloten
FIGUUR 11. GROEI VAN HET AANTAL WKO-SYSTEMEN IN ’S-HERTOGENBOSCH. BRON: GEMEENTE ’S-HERTOGENBOSCH.
2019
2020
We willen blijvend aan de Europese normen voor luchtkwaliteit voldoen. In 2030 willen we de luchtkwaliteit nog verder verbeterd hebben door de strengere luchtkwaliteitseisen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) aan te houden. Wat willen we bereiken? We willen blijvend voldoen aan de Europese normen voor luchtkwaliteit en in 2030 willen we voldoen aan de luchtkwaliteitseisen van de WHO. Hoe monitoren we dat? •
Concentratie fijnstof (PM10)
•
Concentratie zeer fijnstof (PM2,5)
•
Concentratie stikstofdioxide (NO2)
FIGUUR 12. WKO-INSTALLATIES IN ’S-HERTOGENBOSCH IN 2020. BRON: GEMEENTE ’S-HERTOGENBOSCH.
18
DU U RZAA MH E IDSJAAR VERSL AG ’S -HERTOGENBOSCH 2020
19
•
Figuren 13, 14 en 15 laten zien dat we blijvend voldoen aan de Europese normen voor luchtkwaliteit, er zijn namelijk geen rode bolletjes zichtbaar op de kaarten. De Europese norm voor stikstofdioxide is gelijk aan de WHO-advieswaarde, voor fijn stof en zeer fijn stof voldoen we momenteel nog niet overal aan de WHO-advieswaarden.
Wat hebben we in 2020 gedaan? •
Op 13 januari 2020 heeft de gemeente ’s-Hertogenbosch het Schone Lucht Akkoord ondertekend. Het doel van dit akkoord is om samen met andere overheden de luchtkwaliteit in Nederland te verbeteren. Er wordt
FIGUUR 13. DE CONCENTRATIE FIJN STOF (PM10) IN DE GEMEENTE ’S-HERTOGENBOSCH, 2020. BRON: WWW.NSL-MONITORING.NL. DE EUROPESE NORM IS: 40 ΜG/M3 (JAARGEMIDDELDE). DE WHO-ADVIESWAARDE IS: 20 ΜG/M3 (JAARGEMIDDELDE).
gestreefd naar een gezondheidswinst van minimaal 50% ten opzichte van 2016 door de binnenlandse bronnen van vervuiling aan te pakken. Na ondertekening op zijn de voorbereidingen gestart om te komen tot uitvoeringsplannen. •
In 2020 hebben we de Snuffelfiets in onze gemeente geïntroduceerd. Met de Snuffelfiets brengen inwoners al fietsend de luchtkwaliteit op verschillende plaatsen in beeld. Er fietsen momenteel 17 snuffelfietsen rond, die terwijl er gefietst wordt elke 10 seconden fijn stofmetingen doen. De opzet van het project was om elke drie maanden de meetkastjes aan nieuwe deelnemers te geven. Hiervoor was voldoende belangstelling, maar vanwege corona is de wisseling uitgesteld.
FIGUUR 14. DE CONCENTRATIE ZEER FIJN STOF (PM2,5) IN DE GEMEENTE ’S-HERTOGENBOSCH, 2020’. BRON: WWW.NSL-MONITORING.NL. DE EUROPESE NORM IS: 25 ΜG/M3(JAARGEMIDDELDE). DE WHO-ADVIESWAARDE IS: 10 ΜG/M3 (JAARGEMIDDELDE).
•
We hebben in het IOT-stadslab onderzoek gedaan naar de mogelijkheid om met eenvoudige (en goedkope) sensoren zelf betrouwbare meetinstrumenten te maken om actief de luchtkwaliteit te monitoren. Dit was tot op heden nog onsuccesvol.
•
Ook onze inwoners zijn actief bezig met het meten van de luchtkwaliteit. De wijkraden rondom de A59 Oost hebben met wijk en dorpsgelden fijnstofmeters aangeschaft om zelf luchtkwaliteit te meten. Dit bleek complexer te zijn dan bij aanvang werd gedacht, maar geeft de inwoners meer inzicht in het hoe en wat van de metingen en wetgeving.
FIGUUR 15. DE STIKSTOFDIOXIDE CONCENTRATIE (NO2) IN DE GEMEENTE ’S-HERTOGENBOSCH, 2020. BRON: WWW.NSL-MONITORING.NL. DE EUROPESE NORM IS: 40 ΜG/M3. VOOR STIKSTOFDIOXIDE IS DE WHO-ADVIESWAARDE GELIJK AAN DE EUROPESE NORM.
20
DU U RZAA MH E IDSJAAR VERSL AG ’S -HERTOGENBOSCH 2020
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RSL AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2020
21
Beheersbaar geluid
Onze doelstelling vanuit het gemeentelijk geluidsbeleid is het behouden en waar mogelijk verbeteren van een acceptabel geluidsniveau in de leefomgeving van weg- en railverkeer, bedrijvigheid, horeca en evenementen. Ons uitgangspunt is dat het totaal aantal gehinderden niet toeneemt. Hiermee dragen we bij aan een zo goed mogelijke leefomgevingskwaliteit voor de inwoners in ’s-Hertogenbosch. Wat willen we bereiken? Het geluidsniveau van weg- en railverkeer, bedrijvigheid, horeca en evenementen is beheersbaar.
FIGUUR 16. GELUIDSBELASTINGSKAART WEGVERKEER 2016. BRON: GEOPORTAL ’S-HERTOGENBOSCH.
Hoe monitoren we dat? •
Geluidsbelasting industrie, weg- en railverkeer
•
Figuur 16, 17 en 18 laten de geluidsbelasting van achtereenvolgens wegverkeer, railverkeer en industrie in 2016 zien. Elke vijf jaar worden de kaarten ge-update, in 2021 zullen er dus nieuwe gegevens beschikbaar zijn. De gekleurde contouren laten zien waar geluidsniveaus hoger zijn dan 55 dB. Op grond van de Europese richtlijn omgevingslawaai moet bij deze waarde of hoger, het geluid in kaart worden gebracht. Op de kaart is te zien dat de hoogste geluidsniveaus met name voorkomen bij de drukke wegen. Ongeveer 17% van de inwoners van ’s-Hertogenbosch ondervindt (ernstige) hinder van geluid van wegverkeer, railverkeer en industrie.
FIGUUR 17. GELUIDSBELASTINGSKAART RAILVERKEER 2016. BRON: GEOPORTAL ’S-HERTOGENBOSCH.
Wat hebben we in 2020 gedaan? •
We hebben het actieplan geluid uit 2013 geëvalueerd en een nieuw actieplan opgesteld. In 2021 wordt de procedure voor het vaststellen van het actieplan doorlopen.
FIGUUR 18. GELUIDSBELASTINGSKAART INDUSTRIE 2016. BRON: GEOPORTAL ’S-HERTOGENBOSCH.
22
DU U RZAA MH E IDSJAAR VERSL AG ’S -HERTOGENBOSCH 2020
DE GROENE BUURVROUW
23
Kernboodschap
We willen in ’s-Hertogenbosch in 2050 alleen nog
duurzame opwek van energie stimuleren we dat
maar duurzaam opgewekte energie gebruiken.
bedrijven CO2 -neutraal gaan produceren. Op deze
Daarom zetten we in op forse energiebesparingen
manier zorgen we ervoor dat ’s-Hertogenbosch in
en het opwekken van duurzame energie. Naast
2050 CO2 -neutraal is.
Wat willen we bereiken?
4. CO2-neutrale gemeente
In 2050 is ’s-Hertogenbosch CO2 -neutraal. Hoe monitoren we dat? •
Het vastleggen van de CO2 -uitstoot van inwoners, bedrijfsleven en voertuigen (zie figuur 19). In 2019 was de totale CO2 -uitstoot van alle activiteiten in ’s-Hertogenbosch 1.124.321 ton en 900.832 ton exclusief snelwegen (als gemeente hebben we geen invloed
“In 2020 hebben wij gewerkt aan projecten om energie te besparen en duurzaam op te wekken, hiermee komen wij dichter bij ons doel: CO2 -neutraal in 2050. Om te zien hoe ver we nog van dit doel verwijderd zijn monitoren we van CO2 -uitstoot en energiegebruik.”
op de CO2 -uitstoot op snelwegen). In de berekening van de CO2 -uitstoot zijn het afgelopen jaar verbeteringen aangebracht. Wanneer deze nieuwe rekenmethode ook wordt toegepast voor 2018 is de CO2 uitstoot met 1,45% afgenomen van 914.041 ton CO2 in 2018 naar 900.832 ton CO2 in 2019 (excl. snelwegen).
FIGUUR 19. CO 2 -EMISSIES VAN ALLE ACTIVITEITEN IN ’S-HERTOGENBOSCH IN 2019, INCLUSIEF SNELWEGEN (LINKS) EN EXCLUSIEF SNELWEGEN (RECHTS). HIERBIJ IS OOK DE UITSTOOT VAN METHAAN EN LACHGAS DOOR DE LANDBOUW EN DE INDUSTRIE MEEGENOMEN (OMGEREKEND NAAR CO 2 -EQUIVALENTEN). BRON: GEBIEDSGERELATEERDE CARBON FOOTPRINT 2020, ARCADIS.
24
DU U RZAA MH E IDSJAAR VERSL AG ’S -HERTOGENBOSCH 2020
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RSL AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2020
25
•
Het vastleggen van de CO2 -uitstoot van de gemeentelijke
•
Het verloop van de CO2 -uitstoot van de gemeente
Energietransitie
organisatie (zie figuur 20). In 2019 was de CO2 -uitstoot
tot dusver afgezet tegen de klimaatdoelen van Parijs
van de gemeentelijke organisatie uitgaande van 100%
(en de eigen ambitie die daarop is gebaseerd) (zie
groene stroom 4.354 ton en 18.379 ton wanneer er
figuur 21). In figuur 21 is te zien dat de CO2 -uitstoot in
helemaal geen groene stroom zou worden gebruikt.
’s-Hertogenbosch de afgelopen jaren is afgenomen,
eigen ambitie om in 2050 een CO2 - neutrale gemeente te
In werkelijkheid wordt er gebruik gemaakt van een
maar dat we met het ‘business-as-usual’ in 2050 niet
zijn. Dit programma is gericht op energiebesparing en
mengsel van groene en niet-groene stroom, dus
CO2 -neutraal zijn. Met andere woorden: er zijn al stap-
duurzame energieopwekking in woningen, bij bedrijven en
de daadwerkelijke CO2 uitstoot zal ergens tussen
pen in de goede richting gezet, maar we zijn er zeker
in het verkeer. We werken ook stapsgewijs ernaar toe om
deze twee waardes liggen. De CO2 - uitstoot van de
nog niet. De komende jaren zetten we nog meer stap-
een aardgasvrije gemeente te worden. Met dit programma
gemeentelijke organisatie (uitgaande van 100% groene
pen in de goede richting met o.a. de Duurzame Polder
wordt zowel ingezet op technische vernieuwingen als op
stroom) is ten opzichte van 2018 licht afgenomen van
en de RES 1.0 (zie ‘wat hebben we in 2020 gedaan?’)
technieken die inmiddels bewezen effectief zijn. Het is een
4.364 ton CO2 in 2018 naar 4.345 ton CO2 in 2019.
Met het energietransitieprogramma dragen we bij aan onze
gezamenlijke opgave van en voor de bewoners, bedrijven, instellingen van ’s-Hertogenbosch en van de gemeente. De energietransitie wordt dan ook steeds meer zichtbaar en merkbaar. In 2022 wordt een nieuw energietransitieprogramma opgesteld. Wat willen we bereiken? In 2050 is ’s-Hertogenbosch CO2 -neutraal. Hoe monitoren we dat? •
Het in kaart brengen van het totale energiegebruik in TJ. Het totale energiegebruik in TJ in 2019 is licht afgenomen ten opzichte van 2018 (zie figuur 22).
FIGUUR 20. CO 2 -EMISSIE GEMEENTELIJKE ORGANISATIE ’S-HERTOGENBOSCH 2019 PER ACTIVITEIT UITGAANDE VAN 100% GROENE STROOM (LINKS) EN CO 2 -EMISSIE GEMEENTELIJKE ORGANISATIE ’S-HERTOGENBOSCH WANNEER ER GEEN GROENE STROOM ZOU WORDEN GEBRUIKT (RECHTS). BRON: GEMEENTELIJKE ORGANISATIE CARBON FOOTPRINT 2020, ARCADIS.
Energiegebruik in TJ 14.000 12.000
Hernieuwbare warmte en zonnestroom achter de meter
10.000
Landbouw, bosbouw en visserij
8.000
Industrie, energie, afval en water
6.000
Verkeer en vervoer
4.000 2.000
Gebouwde omgeving
0 2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
FIGUUR 22. HET TOTALE (BEKENDE) ENERGIEGEBRUIK IN ’S-HERTOGENBOSCH (IN TJ) INCLUSIEF EEN INSCHATTING VAN DE HOEVEELHEID HERNIEUWBARE WARMTE EN ZONNESTROOM ‘ACHTER DE METER’ EN INCLUSIEF (AUTO)SNELWEGEN. DE CIJFERS OVER 2019 ZIJN DEELS INGESCHAT OP BASIS VAN ONDERLIGGENDE GEGEVENS. BRON: KLIMAATMONITOR RWS.
FIGUUR 21. VERLOOP CO 2 -EMISSIES VAN ALLE ACTIVITEITEN IN ’S-HERTOGENBOSCH, EXCLUSIEF SNELWEGEN. HIERBIJ IS OOK DE UITSTOOT VAN METHAAN EN LACHGAS DOOR DE LANDBOUW EN DE INDUSTRIE MEEGENOMEN (OMGEREKEND NAAR CO 2 -EQUIVALENTEN). BRON: GEBIEDSGERELATEERDE CARBON FOOTPRINT, ARCADIS.
26
DU U RZAA MH E IDSJAAR VERSL AG ’S -HERTOGENBOSCH 2020
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RSL AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2020
27
•
Verhouding warmtegebruik-elektriciteitsgebruik (2018)
35%
65%
Het in kaart brengen van het dakoppervlak dat
Warmte. Hierin laten we zien hoe de warmtetransitie
had als doel om bewoners en ondernemers te
woningen en bedrijven benutten voor zonnepanelen.
vorm zou kunnen worden gegeven in ’s-Hertogenbosch
bewegen om advies en/of subsidie voor energie-
Dit is sterk toegenomen in de afgelopen 4 jaar
en in welke buurten we als eerste kunnen starten.
besparende maatregelen aan te vragen. Deze cam-
(zie figuur 24). In 2020 heeft er een sterke toename
We werken samen met verschillende partijen zoals
pagne is in samenwerking met Brabant Woont Slim.
plaats gevonden en zijn er ruim 134.000 m2 dak-
woningcorporaties, het waterschap en de netbeheerder.
oppervlakte aan zonnepanelen bijgekomen. In
15 december hebben we ook een informatiebijeen-
Energiegebruik (RRE) uitgevoerd:
totaal waren er 6.500 woningen met zonnepanelen
komst georganiseerd voor inwoners. Eind 2021 zal
•
in ’s-Hertogenbosch in 2020.
deze visie gereed zijn.
• Campagne voor promotie loket Brabant Woont
•
elektriciteitsgebruik, incl. zonnestroom 'achter de meter' FIGUUR 23. DE VERHOUDING TUSSEN WARMTEVRAAG EN ELEKTRICITEITSVRAAG (WONINGEN EN BEDRIJVEN) IN 2018. DE CIJFERS OVER 2019 ZIJN NOG NIET COMPLEET. BRON: KLIMAATMONITOR RWS
•
Gerealiseerde zonnepanelen op bedrijven en woningen (cumulatief) 400000
•
oppervlakte (m2)
300000
106.473
•
200000 67.923
19.532 34.665 0 14.874 2016 Bedrijven
38.371 27.113 43.817 18.055 2017 Woningen
126.147
In 2020 is het grootste deel van de Regeling Reductie Webinar: hoe verduurzaam ik mijn huis. Slim en RRE-energiebesparing.
We hebben de wijk ’t Zand voorgesteld als proeftuin
• Bijna 20.000 brieven verstuurd voor tegoed-
voor het Programma Aardgasvrije Wijken, in oktober
warmtegebruik (aardgas en (hern.) warmte)
100000
•
2020 is deze als proeftuin geselecteerd. In het kader
bonnen waarvan ruim 3.000 verzilverd zijn voor
‘Proeftuin ‘t Zand’ wordt hier verder op ingegaan.
kleine energiebesparende maatregelen.
Verder heeft de gemeente ook nog 4 proefbuurten
•
Sinds 2011 werken ruim 50 bedrijven en instellingen
(Hintham, De Buitenpepers, Hintham en Sparrenburg)
al samen in de Bossche Energiecoalitie (BEC). Het
aardgasvrij(-ready) waar we samen de aardgasvrij
energieverbruik van de BEC leden bedraagt ongeveer
opgaven gaan onderzoeken.
en kwart van het verbruik van bedrijven in de gemeente.
We hebben in 2020 de concept Regionale energie-
Tot en met 2020 heeft de BEC een CO2 -reductie behaald
strategie (RES) vastgesteld. Naar aanleiding hiervan
van 21% ten opzichte van 2015. Met de realisatie van
stellen we de RES 1.0 op en starten we met de
windpark De Rietvelden loopt dat in 2021 op tot ruim
uitvoering.
boven de 25%. De Bossche Energiecoalitie gaat over
We communiceren meer over de energietransitie. In
in een nieuw Duurzaam Netwerk voor bedrijven,
het najaar van 2020 is de communicatiecampagne
organisaties en bewoners(groepen).
‘Wanneer zet jij de stap’ gehouden. Deze campagne
•
We hebben vanaf het begin van het toezicht in 2011
83.955
58.886 30.485
51.150
2018
2019
104.416 2020
Onbekend
FIGUUR 24. GEREALISEERDE ZONNEPANELEN OP BEDRIJVEN EN WONINGEN (CUMULATIEF). BRON: GEMEENTE ’S-HERTOGENBOSCH.
Wat hebben we in 2020 gedaan? •
•
In 2020 is de vergunning voor windpark De Rietvelden
We hebben de Visie Energielandschap vastgesteld,
definitief geworden en zal in 2021 de bouw gaan starten.
waarin wordt besloten wanneer de gemeente
Het windpark zal bestaan uit vier windmolens, hiervan
meewerkt aan grootschalige duurzame energie,
zullen drie gebruikt worden om de Heineken brouwerij
zoals zonneweides.
van groene stroom te voorzien. De elektriciteit van de vierde windmolen, die in eigendom is van de leden van coöperatie Bossche Windmolen West, wordt door inwoners van ’s-Hertogenbosch gebruikt. •
De raad heeft op 6 oktober ingestemd met de plannen voor het plaatsen van windmolens en zonnevelden in het Bossche deel van de Duurzame Polder (Rosmalense en Nulandse polder). Verder is ook De verkenning Duurzame Polder is vastgesteld.
•
28
We zijn bezig met het opstellen van de Transitievisie
DU U RZAA MH E IDSJAAR VERSL AG ’S -HERTOGENBOSCH 2020
29
•
•
Landbouw
tot en met 2020 bij 890 bedrijven controles uitgevoerd.
Proeftuin ’t Zand
We hebben in 2020 ook sterk ingezet op handhaving
In oktober 2020 heeft het Ministerie van Binnenlandse
van de informatieplicht. 92% van de bedrijven
Zaken en Koninkrijksrelaties een bijdrage van 5,4 mil-
voldeed hieraan in 2020. Onze aanpak wordt zelfs
joen toegekend voor de proeftuin aardgasvrij ’t Zand.
In de toekomst willen we blijven bijdragen aan een goede,
landelijk als voorbeeld genoemd.
Als proeftuin van het Programma Aardgasvrije Wijken
gezonde en duurzame voedselvoorziening. Dit kan onder
In 2020 is een zonneweide bij de rioolwaterzuivering
draagt ’t Zand niet alleen bij aan het aardgasvrij
andere door biologische en ecologische kringlopen te
Treurenburg gerealiseerd, de jaarlijkse opbrengst
maken van ’s-Hertogenbosch. Door de lessen die hier
sluiten en verspilling terug te dringen. Hierbij komt zo min
hiervan is 3300 MWh.
geleerd worden zorgt het voor een vliegwiel, zodat in
mogelijk afval vrij, is de uitstoot van schadelijke stoffen
Als gemeente zijn we ook bezig met de verduurzaming
heel Nederland op een steeds grotere schaal gemeen-
(methaan, lachgas en CO2) zo klein mogelijk en kunnen
van gemeentelijke panden. We hebben de ambitie
tes van het aardgas af kunnen stappen. ’t Zand is een
grondstoffen optimaal worden benut. Samen met
om bestaande gebouwen een zo groot mogelijke stap
van de 19 proeftuinen in Nederland, die zijn geselec-
waterschappen, kennisinstellingen en ondernemers
richting ‘Bijna Energie Neutraal Gebouw’ (BENG),
teerd uit 71 aanvragen. Een van de redenen waarom
richten we ons op de transitie naar kringlooplandbouw
maar minimaal energielabel B. Daarnaast willen we
’t Zand is gekozen als een proeftuin, is omdat het op
en beperking van uitstoot. Gemeente ’s-Hertogenbosch
daken benutten voor zonne-energie en waar het
gang is gebracht door een bewonersinitiatief. Een
werkt in een regionaal samenwerkingsverband aan
kan gebouwen aardasvrij maken. Er zijn ruim 100
aantal bewoners, bekend onder de naam ’t Ecozand,
een sterke toekomst van de landbouwsector in Noord-
gemeentelijke gebouwen of bouwdelen geselecteerd
heeft samenmet de gemeente, woningcorporaties
oost-Brabant.
voor verduurzaming. De investering wordt gedekt
en andere stakeholders een plan gemaakt om de
door een hogere huur en een lagere energierekening,
woningen in het proeftuingebied stapsgewijs aardgas-
Wat willen we bereiken?
een bijdrage uit de onderhoudsvoorziening en een
vrij te maken. Dit wordt gedaan door een combinatie
In 2050 zijn de kringlopen in de landbouw gesloten
bijdrage voor het onrendabel deel uit het energie-
van zonnewarmte, individuele warmtepompen en
In 2050 is ’s-Hertogenbosch CO2 -neutraal
fonds. De gebouwen worden in clusters uitgewerkt.
een lage temperatuur-warmtenet met als aanvullende
De markt wordt uitgedaagd om samen te werken en
warmtebron de rivier de Dommel.
Hoe monitoren we dat?
zo ver mogelijk te verduurzamen. Eind 2020 zijn de
De uitstoot van de landbouw is meegenomen in het
ruim 100 gebouwen verduurzaamd of in uitvoering.
onderzoek van Arcadis (zie figuur 19). We hebben nog
Met uitzondering van enkele monumenten hebben de
geen afspraken gemaakt over het monitoren van het
gebouwen uit het eerste cluster van 32 gebouwen met
sluiten van de kringlopen in de landbouw.
een slecht energielabel (label C of lager) nu allemaal energielabel A en er zijn bijna 20.000 zonnepanelen geplaatst op geschikte daken. Daarnaast: • Moet de nieuwbouw van gemeentelijke gebouwen voldoen aan de eisen voor BENG en zover mogelijk klimaatneutraal. • Is de inkoop van elektriciteit en het gasverbruik Om een betere indruk te krijgen van het aardgasvrij
vergroend. • Zijn de afgelopen Jaren 10.000 led armaturen
project in ’t Zand kunt u dit filmpje bekijken.
(30 % van het totaal) geplaatst.
30
DU U RZAA MH E IDSJAAR VERSL AG ’S -HERTOGENBOSCH 2020
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RSL AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2020
31
Kernboodschap
5. Waardebehoud van grondstoffen “We hebben ook dit jaar weer stappen gezet op weg naar circulariteit door het waardebehoud van onze grondstoffen en materialen te maximaliseren. Duurzaam ondernemerschap is gestimuleerd, inkoop en hergebruik van onze gemeentelijke organisatie zijn verbeterd en er is gewerkt aan het verminderen van restafval.”
Als gemeente ’s-Hertogenbosch zijn wij op weg
aanbod en vraag elkaar beter. Dit biedt niet alleen
om het waardebehoud van onze grondstoffen en
voordelen op gebied van duurzaamheid, maar de
materialen te maximaliseren. Dit doen wij door
opkomende duurzame economie biedt ook kansen
verspillingen tegen te gaan, bewuste keuzes te
op werkgelegenheidsgroei op alle niveaus. Een
maken over wat we willen gebruiken en zo hoog-
voorbeeld van hoe wij ervoor zorgen dat de
waardig mogelijk te hergebruiken. Als we de
grondstoffen hun waarde behouden is het om-
kwaliteit van de grondstoffen zo hoog mogelijk
zetten van groenafval naar compost via de afval-
houden, stijgt de waarde ervan en ontmoeten
stoffendienst.
Duurzaam ondernemerschap
Wat hebben we in 2020 gedaan? •
We zijn aangesloten bij Cirkelstad, een platform voor koplopers in de circulaire en inclusieve bouwsector. In
De lokale economie van de gemeente ’s-Hertogenbosch
combinatie hiermee hebben wij het bedrijvennetwerk
is sterk. We zetten alles op alles om dat zo te houden en
Circulaire Economie (073 circulair) opgezet. In 2020
verder uit te bouwen. Een sterke economie zorgt voor
zijn binnen dit netwerk, tijdens een vijftal bezoeken
banen op alle niveaus. Waar mogelijk stimuleren, motiveren
aan lokale circulaire bedrijven, mogelijkheden
en ondersteunen we daarom ondernemers. Kansen op werkgelegenheidsgroei op alle niveaus zijn er ook steeds
besproken om afval als grondstof in te zetten. •
Verder zijn wij in 2020 ook aan de slag gegaan met
meer binnen de opkomende duurzame economie. Deze
het afvalscheidingsgedrag in onze eigen organisatie.
ondernemers werken vanuit hun ondernemerschap aan
Ideeën zijn aangedragen door het personeel en hierna
het maximaliseren van waardebehoud van grondstoffen
uitgewerkt en omgezet in concrete actiepunten, bij-
en materialen binnen een economisch model voor hun
voorbeeld dat de afvalstoffendienst dezelfde schei-
onderneming. We bekijken met hen de mogelijkheden in
dingsresultaten moet bereiken als inwoners.
onze gemeente. Een mooi voorbeeld hiervan is de bouw-
•
De vier woningcoöperaties van ’s-Hertogenbosch
sector die bezig is met de ombuiging van reststromen naar
(BrabantWonen, Zayaz, Mooiland en JOOST) hebben
grondstoffen, diverse grote en mkb-ondernemingen in de
samen een databank bouwmaterialen opgezet om
gemeente zijn hierin al actief.
inzicht te geven in de materialenstromen die gebruikt worden voor nieuwbouw, renovatie en onderhoud.
Wat willen we bereiken?
Verder staan in de databank ook de materialen die
•
vrijkomen uit sloop, renovatie en onderhoud. Deze
In 2050 benutten we maximaal de waarde van grondstoffen
Hoe monitoren we dat? •
Monitor wordt ontwikkeld: Om de winst van circulair ondernemen te kunnen kwantificeren, werken we aan een methode hiervoor.
32
DU U RZAA MH E IDSJAAR VERSL AG ’S -HERTOGENBOSCH 2020
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RSL AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2020
33
databank zal bijdragen aan circulariteit. Wat tevens
Van afval tot grondstof
ook een van de vier pijlers uit het Duurzaamheidsakkoord is, waar de vier woning coöperaties samen met de gemeente ’s-Hertogenbosch aan hebben
De afvalstoffendienst verandert gestaag van een inzamelaar
gewerkt.
van afval naar een leverancier van hoogwaardige grondstoffen. We werken aan afvalpreventie door hergebruik
Maatschappelijk Verantwoord Inkopen (MVI)
van producten te stimuleren. Daarnaast recyclen we
De gemeente ’s-Hertogenbosch heeft het landelijk
hoogwaardige grondstoffen als glas en papier. Deze
Manifest “Maatschappelijk Verantwoord Inkopen” (MVI)
grondstoffen worden door onze inwoners goed gescheiden
ondertekend. Met het publiceren van het actieplan MVI
aangeboden en kunnen als hoogwaardige grondstof
in 2019 is de koers voor de komende jaren bepaald.
hergebruikt worden. De uitdaging is om in de komende
Met de implementatie van het actieplan MVI geven we
jaren in samenwerking met producenten steeds meer
de gemeentelijke organisatie houvast bij het uitvoeren
afvalstromen te selecteren die als hoogwaardige grond-
van het maatschappelijke verantwoord inkopen. Verder
stof nogmaals gebruikt kunnen worden. Wanneer afval
moedigen we de markt aan tot het leveren van duurzame
niet hergebruikt kan worden, proberen we het te gebruiken
en innovatieve producten en diensten.
als energiebron (biobrandstof). Waarmee we gaan voor
Soort afval
kg/inw (2020)
kg/inw (2019)
kg/inw (2018)
Fijn restafval
215,7
201,7
207,5
GFT
66,8
59,7
60,2
Glas verpakkingen
22,7
21,7
22,8
Grof afval brongescheiden
105,3
86,8
83,3
Grof restafval
25,8
24,5
23,2
Papier
41,0
35,1
30,0
Plastic/drankkarton verpakkingen
8,8
7,8
6,5
Textiel
5,2
5,2
5,3
Eindtotaal
498,2
442,5
438,8
maximaal waardebehoud. Wat willen we bereiken? •
In 2030 gebruiken we 50% minder primaire grond-
Voor de afvalstoffendienst was 2020 ook een ander jaar
stoffen dan nu
dan anders. Landelijk heeft er heeft een verschuiving plaats gevonden van bedrijfsmatig naar huishoudelijk
Hoe monitoren we dat?
afval. Doordat mensen meer thuis zijn gaan werken is
•
er namelijk meer huishoudelijk afval geproduceerd en
Monitor wordt ontwikkeld
minder bedrijfsmatig afval. Daarnaast zijn meer mensen Wat hebben we in 2020 gedaan?
thuis gaan klussen en opruimen, waardoor er meer
•
Als gemeente geven we met inkoop het goede voor-
grofvuil werd vervoerd. Deze landelijke ontwikkelingen
beeld. In 2020 zijn wij aan de slag gegaan met het
zijn ook zichtbaar in ’s-Hertogenbosch.
TABEL 1. AFVALPRODUCTIE PER INWONER IN 2020, 2019 EN 2018 IN ’S-HERTOGENBOSCH. BRON: GEMEENTE ’S-HERTOGENBOSCH
actualiseren van het moederbestek civiele techniek met eisen van: de Green Deal Duurzaam GWW,
Wat willen we bereiken?
Betonakkoord, Actieplan MVI en Nota Duurzaam.
•
In 2050 is al ons afval grondstof voor de productieketen
In het moederbestek zijn de eisen geformuleerd waar-
•
aan duurzame producten moeten voldoen wat betreft
Hoe monitoren we dat?
het verhogen van de circulariteit en het verlagen van
•
grondstof gebruikt kan worden. De afvalproductie
Ook hebben wij een focus gelegd op het gebruik van
per inwoner is in 2020 sterk toegenomen t.o.v. 2018
herbruikbare materialen in de openbare ruimte. We
en 2019 (zie tabel 1). Voornamelijk fijn restafval, grof
zijn bijvoorbeeld in begin 2020 een proef gestart met
afval brongescheiden en papier zijn sterk toegenomen.
bamboeverkeersborden in de kastelenbuurt en dit
Dit is grotendeels te verklaren door de coronamaat-
leidde tot het besluit om C2C gecertificeerd borden
regelen. Ook de productie van GFT afval per inwoners
om te zetten naar bamboeverkeersborden. Verder
is toegenomen, dit komt niet alleen door de corona-
hebben wij een onderzoek naar hergebruikt geluid reducerend asfalt uitgevoerd en hebben we 15
maatregelen. •
projecten uitgevoerd om bewustwording te vergroten en waarbij geëvalueerd is in hoeverre materiaal hergebruikt is.
34
We meten het percentage afval dat als hoogwaardige
de CO2 -emissie.
Het hergebruikspercentage is in 2020 licht toegenomen ten opzichte van 2019 en 2018 (zie tabel 2).
•
Het scheidingspercentage is overall toegenomen of ongeveer gelijk gebleven (zie tabel 3).
DU U RZAA MH E IDSJAAR VERSL AG ’S -HERTOGENBOSCH 2020
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RSL AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2020
35
Wat hebben we in 2020 gedaan?
Soort afval
2020
2019
2018
•
Afgelopen jaar hebben wij gewerkt aan het verminderen van restafval door middel van een toename
Hergebruikspercentage grof huishoudelijk afval (%)
78%
74%
60%
Hergebruikspercentage fijn huishoudelijk afval (%)
52%
51%
45%
in hergebruik van grondstoffen. Lokale samenwerkingen voor hergebruik werden gestimuleerd, zoals kringloopwinkels, repaircafes, wormenhotels en duurzaamheidspleinen. Verder werd er, in samen-
Hergebruikspercentage totaal (%)
59%
57%
49%
werking met afval be- en verwerkers, gewerkt aan het rapporten van het hergebruik van grondstoffen in
TABEL 2. HERGEBRUIKSPERCENTAGES HUISHOUDELIJK AFVAL (BRON: GEMEENTE ’S-HERTOGENBOSCH).
huishoudelijk afval. Het hergebruik percentage van huishoudelijk afval is toegenomen van 57% in 2019 naar 59%, zoals te zien is in tabel 2. •
Soort afval
Laagbouw* {cijfers 2019} %
Hoogbouw {cijfers 2020} %
Samen met Wecycle zijn er nieuwe werkinstructies opgesteld evenals een communicatieplan richting deelnemende gemeentes voor een opschuiving in de afvalketen van hun milieustraten. Er heeft in juli ook
GFT Papier en karton Hygiënisch papier PBD (verpakkingen) Glas Metalen
40,72 6,56 12,17 15,86 2,88 2,98
41,51 7,34 7,89 15,64 4,58 2,77
•
een proef plaatsgevonden op de milieustraten in
Circulariteitsonderzoek Alba Concepts
Treurenburg, Rosmalen en bij Cure.
In april heeft Alba Concepts een uniek duurzaam pro-
Verder zijn ongeveer de helft van alle restafvalcon-
ject opgeleverd aan de gemeente ’s-Hertogenbosch.
tainers omgebouwd tot vulgraadmeting containers.
Uniek omdat zij als eerste gemeentelijke vastgoed-
Door middel van sensoren die aangebracht zijn in de
eigenaar een concrete vertaling naar circulair
afvalbakken wordt de vulgraad gemeten. Ook kan
gebouwenonderhoud hebben weten te maken met
worden voorspeld wanneer de vuilnisbak vol zit. Zo
een nieuw ontwikkelde aanpak! Op basis van een
kunnen inzamelaars te weten komen wanneer vuilnis-
achttal panden, is een scenario uitwerking gemaakt
bakken opgehaald moeten worden en kunnen zij daar
voor circulair gebouwenonderhoud, een restauratie-
hun routes op afstemmen.
opgave en een nieuwbouwopgave. Op basis van de zogeheten ‘circulairiteitsmeetlatten’ (De Building Circularity Index [BCI]en Milieuprestatie Gebouwen
Textiel
3,88
3,46
[MPG]) is inzichtelijk gemaakt wat de potentiële CO2 -besparing is. In de maximale variant is een
Puin en Keramiek
1,87
1,09
potentiële CO2 -besparing op het onderhoud mogelijk van ruim 4 miljoen kg CO2 tot en met 2040. Op basis
Hout
3,43
0,72
van deze resultaten gaan wij de komende jaren werken aan een verdiepingsslag om de aanpak
Klein Chemisch Afval
0,03
0,13
te integreren in ons vastgoedbeleid en onze onderhoudsplannen. De komende jaren blijven wij informatie
Elektrische Apparaten
0,71
0,46
uitwisselen met de corporaties en andere geïnteresseerden. Ook werken wij met de woningcorporaties
Overig afval
8,93
14,41
actief samen om te komen tot een routekaart circulair bouwen.
TABEL 3. AFVALSCHEIDINGSPERCENTAGES (BRON: GEMEENTE ’S-HERTOGENBOSCH).
* We hebben geen sorteeranalyses op restafval van laagbouw laten uitvoeren in 2020. Voor laagbouw hebben we de gegevens uit 2019.
36
DU U RZAA MH E IDSJAAR VERSL AG ’S -HERTOGENBOSCH 2020
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RSL AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2020
37
Kernboodschap
‘In 2050 is al het vervoer in ’s-Hertogenbosch schoon,
ervoor zorgen dat ’s-Hertogenbosch prima bereik-
toegankelijk en slim’. Onze ambitie is prettig wonen,
baar en leefbaar blijft. In 2020 hebben we flinke stap-
leven en werken in ’s-Hertogenbosch, waarbij bereik-
pen gezet op het gebied van duurzame mobiliteit
baarheid samengaat met comfortabel en veilig vervoer
met veel aandacht voor de fiets, elektrisch vervoer
voor iedereen, dat zo min mogelijk het milieu belast.
en deelvervoer, en vele andere initiatieven. Dit leidde
Samen met inwoners, bedrijven en anderen gaan we
tot zichtbaar en meetbaar resultaat op straat.
2020… anders dan anders
6. Duurzame mobiliteit “We hebben in 2020 samen met onze partners activiteiten georganiseerd over het gehele spectrum van duurzame mobiliteit. Op die manier hebben we een sterke basis gevormd om de komende jaren op voort te bouwen voor een bereikbaar en leefbaar ’s-Hertogenbosch.”
Corona heeft op vele vlakken een enorme impact gehad
vervoer (lopen en fietsen (e-bikes)) en (individueel) deel-
op onze samenleving. De coronamaatregelen waren zo ook
vervoer toe. De uiteindelijk impact voor deelvervoer en
van invloed op de verkeers- en vervoersbewegingen. In de
duurzaamheid is nog onzeker. Enerzijds wordt de overstap
eerste maanden was het verminderde verkeer direct
van eigen auto of fiets naar een deelvorm bemoeilijkt door
zichtbaar en nog steeds is sprake van structureel minder
corona, anderzijds is een verschuiving zichtbaar van
verplaatsingen, zowel op de weg als op het spoor. Dat was
collectief vervoer, zoals bus en trein, naar vormen van
niet anders voor onze gemeente. Hoewel de crisis en
deelmobiliteit.
maatregelen van tijdelijke aard zijn, is de verwachting dat deze structurele verandering voor mobiliteit met zich
Wat willen we bereiken?
meebrengen. Onderzoek en landelijke trends laten zien
•
dat we waarschijnlijk blijvend vaker zullen thuiswerken.
Schoon, slim, veilig en toegankelijke mobiliteit in ’s-Hertogenbosch in 2050.
Dit vermindert het verkeer en komt ten goede aan duurzaamheid. Anderzijds werd ook zichtbaar dat we voorkeur
Hoe monitoren we dat?
geven aan individuele vormen van mobiliteit in plaats van
•
collectief. Zo nam het OV-gebruik af en namen actief
Het meten van de CO2 -uitstoot als gevolg van mobiliteit in ’s-Hertogenbosch, zie figuur 25.
FIGUUR 25. DE CO 2 -UITSTOOT ALS GEVOLG VAN VERVOER IN ’S-HERTOGENBOSCH 2019. BRON: GEBIEDSGERELATEERDE CARBON FOOTPRINT 2019, ARCADIS, 2020.
38
DU U RZAA MH E IDSJAAR VERSL AG ’S -HERTOGENBOSCH 2020
D U U RZAA MH E I D SJAA R VE RSL AG ’S -H E RTOG E N B OSC H 2020
39
•
Het volgen van de ontwikkeling van elektrische
•
personenauto’s en laadinfrastructuur, zie figuur 26.