Presentatie 01062023 Pilot Sociaal Domein

Waardenvol keuzeruimte benutten Bijeenkomst gemeenteraad Breda 1 juni 2023

Tim Robbe Advocaat en Adviseur Verbonden aan Vrije Universiteit Amsterdam, Universiteit Leiden en Nyenrode

Ik combineer politieke, beleidsmatige en juridische advisering zodat bestuurders, beleidsmakers, inkopers en juristen niet alleen weten wat juridisch mogelijk is, maar ook wat slim is en hoe dat het beste (niet) te doen… Mede-eigenaar Victor Advocaten & Victor Adviseurs

0642585502 robbe@victoradvocaten.nl https://www.linkedin.com/in/timrobbe/

90% gemeenten waarvan 90% sociaal domein Advies- en procespraktijk

Twee organisaties, één missie: advocaten die adviseren en adviseurs die kunnen procederen.

Interim & projecten Advies & onderzoek Onderwijs

“We leveren advieswerk, managen projecten van voor tot eind, doen onderzoek en ja met Victor Advocaten aan onze zijde trekken we ook een toga aan indien nodig”

Procederen Adviseren Onderwijs

Kolommen op een weg Kaderstellende wetgeving

Politieke besluitvorming

Elementen

Jeugdwet

Gelijkheid Efficiëntie Welzijn Vrijheid Veiligheid

Afbakening Toegang Bekostiging “Governance” Controle

Controle

Wat is jeugdhulp? Wat?

Voor wie en hoe?

Door wie en hoe?

Opdracht

Waarom?

Wie gebruikt jeugdhulp en hoe kunnen zij dat gebruiken?

Wie levert jeugdhulp en hoe kunnen zij dat leveren?

Wat doen we, doen we het goed en doen we de goede dingen?

Kolom 1: Kaderstellende wet (1)

Kolom 1: Kaderstellende wet (2)

Kolom 2: Politiek

Veiligheid

Redelijkheid (Gelijkheid)

Vrijheid

Efficiëntie

Welzijn

De politiek bepaalt de waarden die aan de maatschappij worden toebedeeld. Beleid is het omzetten van deze politieke waarden naar normen. De normen zijn weer (verder) te operationaliseren in de uitvoering. Vrijwel alle politieke besluitvorming waarin waarden omgezet zijn naar normen, zijn terug te voeren op vijf ‘kernwaarden’. Bron: Policy Paradox, the Art of Political Decision Making (Stone, 2012)

Kolom 2: Politiek: Gelijkheid Wat betekent het? Deze waarde ziet op een redelijke verdeling. De raad beantwoordt de vraag: wie krijgt wat en hoe?

Inwoners (vraag) • •

•

Wie moet de gemeente helpen? Wie niet? Wat moet de gemeente deze inwoners bieden? Wat is het minimum? Wat is het maximum? Maakt het ‘wat’ deel uit van iets groters? Is de individuele waarde van het ‘wat’ van belang om het ‘wat’ vast te stellen? Hoe komt de inwoner in aanmerking voor het wat? Welke procedure gebruik je? Wie stelt vast of een inwoner in aanmerking komt voor het ‘wat’?

Aanbieders (aanbod) •

•

•

Wie moeten een overeenkomst krijgen? Wie niet? Welke aanbieders zijn dat? En hoeveel? Wat moeten deze aanbieders leveren? Wat is de aard en grootte van de opdracht? Minimale kosten? Maximale kosten? Maakt de opdracht deel uit van iets groters? Telt de waarde die aanbieders zelf geven aan de opdracht mee? Hoe vergeef je de overeenkomsten/subsidies aan? Loting? Mededinging? Stemmen?

Kolom 2: Politiek: Efficiëntie Wat betekent het? Deze waarde ziet op het beantwoorden van de vraag: welke ratio tussen input en output/outcome/impact is acceptabel?

Beleidsproblematiek (Huidig vs Gewenst)

Input Mensen & Middelen

Throughput Werkprocessen

Kwaliteit van de uitvoering

Concrete doelstellingen / opgave

Output

Outcome

Impact

Producten

Effect doelgroep

Effect maatschappij

Diensten

Kwaliteit van de uitkomsten

Kolom 2: Politiek: Welzijn Wat betekent het? Deze waarde ziet op het beantwoorden van de vraag: wat zijn basisbehoeften, wat zijn wensen en wie moet daarvoor zorgen?

Inwoners (vraag) • • •

•

Wat zijn basisbehoeften voor welke inwoners of doelgroepen? Wie is verantwoordelijk voor die basisbehoeften? De gemeente, derden, de inwoners zelf? Wanneer is geen sprake meer van een basisbehoefte, maar van een wens? Wie is verantwoordelijk voor het vervullen van die wens? De gemeente, derden, de inwoners zelf?

Aanbieders (aanbod) •

•

Welke aanbieders moet de gemeente bestaanszekerheid bieden en waarom? Is voor deze aanbieders een overeenkomst of subsidie een basisbehoefte? Voor welke aanbieders is het wenselijk dat zij bestaanszekerheid krijgen geboden? Moet de gemeente dat dan bieden in de vorm van een subsidie of overeenkomst?

Kolom 2: Politiek: Vrijheid Wat betekent het? Hoever reikt de vrijheid van de één, voor deze onacceptabele schade oplevert? En in hoeverre moet de gemeente bepaalde vrijheden faciliteren?

Inwoners (vraag) •

•

• •

Welke keuzevrijheid wil je inwoners geven bij het vormgeven van ondersteuning, hulp en zorg? En in welke mate? Waar en wanneer leidt vrijheid voor inwoners tot onacceptabele schade voor andere inwoners, de gemeente, aanbieders, et cetera? Hoe mag de gemeente de vrijheid van inwoners begrenzen, gezien die schade? In hoeverre moet de gemeente vrijheden ook faciliteren?

Aanbieders (aanbod) •

• •

•

Hoeveel en wat voor vrijheid wil de raad aan welke aanbieders geven om dienstverlening te leveren aan inwoners? Betekent vrijheid dat alle mogelijke aanbieders mogen leveren? Wanneer leidt vrijheid tot onacceptabele schade aan inwoners, de gemeente, andere aanbieders, et cetera? Hoe en tot hoever wil de raad aanbieders beperken om die schade te voorkomen?

Kolom 2: Politiek: Veiligheid Wat betekent het? Deze waarde ziet op het beantwoorden van de vraag: welke risico’s zijn relevant en hoe mititgeren we die?

Inwoners (vraag) • • •

•

Welke risico’s zijn belangrijk voor inwoners in het sociaal domein? Hoe kan de raad de schade die met deze risico’s gepaard gaat, voorkomen? Hoe kan de raad de schade die inwoners ervaren bij bepaalde gebeurtenissen mitigeren? Hoe kan de raad inwoners verder ondersteunen die uiteindelijk werkelijk schade ondervinden bij risico’s?

Aanbieders (aanbod) • • •

•

Welke risico’s zijn belangrijk voor aanbieders in het sociaal domein? Hoe kan de raad de schade die met deze risico’s gepaard gaat, voorkomen? Hoe kan de raad de schade die aanbieders ervaren bij bepaalde gebeurtenissen mitigeren? Hoe kan de raad aanbieders verder ondersteunen die uiteindelijk werkelijk schade ondervinden bij risico’s?

Politiek is een strijd om ideeën! Raadsleden kunnen op elk onderdeel van mening verschillen. Wat de één gelijk vindt, vindt de ander niet gelijk. Wat de één efficiënt vindt, vindt de ander niet efficiënt. Ook als op individuele waarden een compromis is bereikt, kunnen ook tussen de waarden onderling nog dilemma’s spelen! Politiek is niet een strijd om gelijk krijgen, maar een strijd om ideeën.

Kolom 3: Elementen: Wat is jeugdhulp?

Memorie van Toelichting Jeugdwet, p. 100 e.v. > absolute minimum is hetgeen is gedecentraliseerd uit de AWBZ, Zvw en Wjz in 2015 (Link Memorie van Toelichting: https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-33983-3.html) Zie daarnaast bijvoorbeeld: ECLI:NL:CRVB:2018:3454 (dyslexie, link) ECLI:NL:CRVB:2021:823 (gebruikelijke hulp Wmo, link) ECLI:NL:CRVB:2021:1327 (inkomenstoets niet mogelijk, link, link) ECLI:NL:CRVB:2022:221(hulphond Wmo, link)

Kolom 3: Elementen: Wat is jeugdhulp?

Kolom 3: Elementen: Wat is jeugdhulp? Binnen de gegeven kaders: Wettelijke minimum aanbieden? Of meer? Of vrij laten (ruimte professional)? Welke producten? Evidence based? Practice based? Doorlooptijd? Intensiteit? Kwalitatieve eisen aan producten? Aan aanbieders van producten? Hardheidsclausule? Voorbeelden: Verordening gemeente Leiden Verordening gemeente Papendrecht

Kolom 3: Elementen: Voor wie? Voor wie? Doelgroepen? Welke? En/of voor welke producten? Uitbreiden ten opzichte van wettelijke minimum? Of juist niet? Let op: ECLI:NL:CRVB:2021:1327 (inkomenstoets niet mogelijk, link: https://uitspraken.rechtspraak.nl/#!/details?id=ECLI:NL:CRVB:2021:1327)

Organisatie toegang

Keuzevrijheid

Met of zonder wijkteams?

Negatieve keuzevrijheid: vrij zijn te kiezen zoals de cliënt wil. De vrijheid mag slechts aan banden worden gelegd in zoverre dat noodzakelijk is om anderen geen schade te doen (consumentisme)

Zelf doen, onafhankelijke derde, samen met aanbieders of alleen aanbieders? (CPB, 2021, Link: https://www.cpb.nl/sites/default/files/omnidownload/CPB -Notitie-Jeugdhulpgebruik-en-de-inzet-van-actievewijkteams.pdf) Generalisten of specialisten? (Voor jeugd: ECLI:NL:CRVB:2017:1477 (deskundigheid vereist, link: https://uitspraken.rechtspraak.nl/#!/details?id=ECLI:NL: CRVB:2017:1477)) Gelijke behandeling of ongelijke behandeling naar mate ongelijkheid?

Positieve keuzevrijheid: wat de cliënt wil kan hij ook werkelijk in vrijheid en zelfstandigheid nastreven. Het is de cliënt in staat stellen om het leven zoveel als kan zelf vorm te geven (burgerschap)

Kolom 3: Elementen: Door wie? Door wie? Welke aanbieders? Aan welke kwaliteit moeten deze voldoen?

Inhoud

Vorm

Koppeling verordening waarin staat wat jeugdhulp is met zogenaamde kernbedingen in overeenkomsten/subsidies (inspanning/resultaat, prijs, kwaliteit). Controle?

Subsidie (4:21 lid 1 Algemene wet bestuursrecht): geen commerciële transactie, geen winst, geen levering van diensten of producten aan het college van B&W, geen afdwingbaarheid

Risico’s bij aanbieden (en proces naar selectie van aanbieders) omzetten naar randvoorwaarden. Welke risico’s en welke maatregelen (in proces en in uitvoering)?

Overeenkomst (bij diensten, 7:400 Burgerlijk Wetboek): commerciële transactie, winst is mogelijk, levering van diensten of producten aan het college van B&W mogelijk, afdwingbaar

Bekostiging is een randvoorwaarde. Maar ook andere voorwaarden kunnen belangrijk zijn: i) verantwoording, ii) facturatie, iii) innovatie, iv) hoofd- en onderaannemerschap, etc.

Kolom 3: Elementen: Door wie? Processen om te komen tot aanbieders Nr.

Proces

Kenmerken

1.

Enkelvoudig

Direct sluiten van overeenkomst of verlenen van subsidie (vb. begrotingssubsidie).

2.

Vergelijkende toets / Aanbesteding op kwaliteit

Toetsen van aanbiedingen of aanvragen op vooraf gestelde kwaliteitscriteria. De aanbieder of aanvrager met de hoogste score(s) krijgen een overeenkomst of subsidie.

3.

(Omgekeerde) veiling / Aanbesteding laagste prijs

Aanbieders of aanvragers met hoogste of de laagste prijs (afhankelijk van de veiling) krijgen een overeenkomst of subsidie.

4.

Loting

Het ‘lot’ bepaalt wie de overeenkomst of subsidie krijgt.

5.

Op volgorde van binnenkomst

Tot aan een plafond krijgen aanbieders of aanvragers op volgorde van binnenkomst een overeenkomst of subsidie.

6.

Evenredig

Binnen een plafond krijgt iedere aanbieder of aanvrager een evenredig deel van de overeenkomsten of subsidies (dus mogelijk niet wat zij hebben aangeboden of gevraagd).

7.

Open

Aanbieders of aanvragers krijgen een overeenkomst of subsidie zoals aangeboden of aangevraagd (vb. open house).

2+3

Aanbesteding BPKV

Toetsen van aanbiedingen of aanvragen op zowel vooraf gestelde kwaliteitscriteria als prijsstelling.

Kolom 4: Controle Controle inpassen in huidige werkwijze

Vastgestelde afgewogen waarden > doelen

“Doen we de dingen goed?”

College /Ambt

Raad

“Doen we de goede dingen?”

College /Ambt

“Wat doen we?”

Kolom 4: Controle Controle inpassen in huidige werkwijze Onderscheid maken in 1) incidenten en 2) structurele vraagstukken.

Incidentele kwestie

Het gaat niet goed bij familie de Vries op de Steenstraat.

Vragen om correctief handelen én onderzoek of sprake is van structureel probleem. Rapportage vragen.

Structurele kwestie

Het gaat niet goed bij alle families vergelijkbaar met de familie de Vries op de Steenstraat.

Komt dit: - Door verkeerde doelen? Dan doelen aanpassen. (Doen we de goede dingen?) - Door verkeerde aanpak? Dan aanpak aanpassen. (Doen we de dingen goed?)

Toepassen: manier 1 Manier 1: van beeld via data-analyse naar uitwerking Raadsleden beschrijven vanuit eigen ideologische standpunten hoe jeugdzorg binnen de gemeente eruit zou moeten zien, waarbij zij de genoemde waarden uitwerken. Zij werken deze waarden uit voor de hierna in kolom 3 genoemde elementen. Uit de beschrijvingen komen dilemma’s naar voren waarover de raad dan debatteert. Consensus over een oplossing voor een dilemma is niet nodig. Wel moet de raad uiteindelijk een besluit nemen over de dilemma’s. Na besluitvorming staat dan het beeld vast dat de raad heeft hoe de jeugdzorg in de gemeente er idealiter uit moet zien en waarom (dat blijkt namelijk uit de waardenafwegingen en de besluiten op de dilemma’s). Vervolgens verzamelt het college/ambtelijk apparaat data/narratieven en analyseert deze data/narratieven om vast te stellen waar de werkelijke situatie afwijkt van het beeld van de raad. Als geen afwijkingen bestaan tussen werkelijke situatie en beeld, dan doet het college/ambtelijk apparaat voorstellen om de huidige situatie te behouden binnen het door de raad geschetste beeld. Als wel afwijkingen bestaan tussen werkelijke situatie en beeld, dan doet het college/ambtelijk apparaat voorstellen voor oplossingen binnen het door de raad geschetste beeld.

Als duidelijk is dat voorstellen binnen het door de raad geschetste beeld passen (iets wat de raad zelf beslist), dan volgt uitwerking in beleidsplan, verordening en andere instrumenten. Als onduidelijk is of voorstellen van het college/ambtelijk apparaat binnen het door de raad geschetste beeld passen (iets wat de raad zelf beslist), dan dient de raad te beslissen of en hoe het college/ambtelijk apparaat de voorstellen aanpast zodat deze wel passen. Daarna vindt uitwerking plaats . In de uitvoering toetsing of signalen incidenteel of structureel problematisch zijn ten opzicht van de uitwerking en het beeld.

Toepassen: manier 2 Manier 2: van data-analyse naar beeld naar uitwerking Het college/ambtelijk apparaat verzamelt data/narratieven en schetst daarmee op de in kolom 3 genoemde elementen hoe jeugdzorg binnen de gemeente er op dit moment uitziet. Deze analyse is zuiver feitelijk van aard. Raadsleden beoordelen vanuit eigen ideologische standpunten deze feitelijke analyse, waarbij zij de genoemde waarden uitwerken. Zij werken deze waarden net als de feitelijke analyse uit voor de in kolom 3 genoemde elementen. Uit de beoordelingen komen dilemma’s naar voren waarover de raad dan debatteert. Consensus over een oplossing voor een dilemma is niet nodig. Wel moet de raad uiteindelijk een besluit nemen over de dilemma’s. Na besluitvorming staat dan het beeld vast dat de raad heeft bij wat moet veranderen aan de jeugdzorg in de gemeente en waarom (dat blijkt namelijk uit de waardenafwegingen en de besluiten op de dilemma’s). Vervolgens doet het college/ambtelijk apparaat voorstellen voor oplossingen binnen het door de raad geschetste beeld. Als duidelijk is dat voorstellen binnen het door de raad geschetste beeld passen (iets wat de raad zelf beslist), dan volgt uitwerking in beleidsplan, verordening en andere instrumenten.

Als onduidelijk is of voorstellen van het college/ambtelijk apparaat binnen het door de raad geschetste beeld passen (iets wat de raad zelf beslist), dan dient de raad te beslissen of en hoe het college/ambtelijk apparaat de voorstellen aanpast zodat deze wel passen. Daarna vindt uitwerking plaats. In de uitvoering toetsing of signalen incidenteel of structureel problematisch zijn ten opzicht van de uitwerking en het beeld.

When your values are clear to you, making decisions becomes easier. - Roy E. Disney

Victor Advocaten & Adviseurs mr. drs. Tim H.G. Robbe 0642585502 robbe@victoradvocaten.nl