D22 610411 221118 Omgevingsvisie Borsele analoge versie tbv gemeenteraad 8 december 2022

Omgevingsvisie Borsele Analoge versie

projectnummer 0469222.100 11 november 2022

www.anteagroup.nl

Omgevingsvisie Borsele Analoge versie projectnummer 0469222.100 11 november 2022

Opdrachtgever Gemeente Borsele Postbus 1 4450 AA Heinkenszand

datum 11 november 2022

beschrijving Analoge versie

vrijgave

datum 11 november 2022 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

Inhoud 1.

Toelichting op dit document

4

2.

Algemeen

5

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5

Waarom een omgevingsvisie? Hoe werkt de website Proces en participatie Relatie en samenhang met andere visies en beleid Van visie naar uitvoering

5 6 6 7 8

3.

De kernkwaliteiten van Borsele

9

3.1 3.2 3.3

Het landelijke karakter van Borsele Het economische karakter Het sociale karakter

9 17 19

4.

De opgaven van Borsele

20

4.1 4.2 4.3 4.4

Hoe houden we Borsele een fijne plek om te wonen? Hoe maken we samen Borsele klimaatbestendig en duurzaam? Hoe zetten we Borsele economisch en recreatief op de kaart? Hoe houden we Borsele mooi?

20 21 23 24

5.

De koers van Borsele

26

5.1 5.2 5.3 5.4 5.5

Uitgangspunten voor een veilige, gezonde en duurzame omgeving Hoe houden we Borsele een fijne gemeente om te wonen? Hoe maken we samen Borsele klimaatbestendig en duurzaam? Hoe zetten we Borsele economisch en recreatief op de kaart? Hoe houden we Borsele mooi?

26 26 28 31 33

6.

Ontwikkelperspectief dorpen

35

6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7 6.8 6.9 6.10 6.11 6.12 6.13 6.14 6.15

Baarland Borssele Driewegen Ellewoutsdijk ‘s-Gravenpolder ’s-Heer Abtskerke ‘s-Heerenhoek Heinkenszand Hoedekenskerke Kwadendamme Lewedorp Nieuwdorp Nisse Oudelande Ovezande

35 35 36 37 37 38 38 39 40 40 41 41 42 42 42

datum 11 november 2022 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

1.

Toelichting op dit document Voor u ligt de analoge tekstversie van de concept ontwerp omgevingsvisie Borsele. Vanaf april 2021 is stapsgewijs toegewerkt naar dit document. De fysieke leefomgeving van en in Borsele is in kaart gebracht. De trends, ontwikkelingen en opgaven zijn benoemd en de koers voor de toekomst van Borsele is bepaald. Hierbij zijn inwoners, stakeholders, de ambtelijke organisatie en de gemeenteraad op meerdere momenten geconsulteerd. Op 9 juni 2022 is een aantal keuzes aan de gemeenteraad voorgelegd om de koers van Borsele verder invulling te kunnen geven. Deze koers maakt deel uit van het stuk dat nu voorligt. Tijdens de raadsbijeenkomst op 8 december wordt dit concept ontwerp besproken en vindt op een aantal punten nog nadere consultatie plaats. Deze punten zijn verwoord in een aparte oplegnotitie die bij de stukken aan de gemeenteraad zijn gevoegd. Van analoog naar digitaal (website als eindproduct) De omgevingsvisie zal uiteindelijk worden vormgegeven als website. Dit gebeurt nadat de gemeenteraad heeft ingestemd met de analoge versie. De opbouw van de website is anders dan dit document. In de website is een aantal kopjes opgenomen met algemene/ toelichtende teksten. In hoofdstuk 1 van dit document zijn (voor zover nu mogelijk) deze teksten opgenomen. Hierbij wordt ook aangegeven ingeval de teksten pas in de webversie worden opgenomen.

Dit zijn overigens ondergeschikte tekstpassages. De overige hoofdstukken in dit document zijn wel gelijk aan de structuur/opbouw van de website.

blad 4 van 44

datum 11 november 2022 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

2.

Algemeen

2.1

Waarom een omgevingsvisie? Gemeenten zijn op grond van de Omgevingswet verplicht om voor hun grondgebied één omgevingsvisie vast te stellen. De omgevingsvisie is één van de kerninstrumenten van de omgevingswet. De omgevingsvisie bevat een beschrijving van wat we belangrijk vinden voor onze fysieke leefomgeving. De omgevingsvisie gaat in op ambities, doelen en de samenhang tussen de onderdelen van onze leefomgeving. De aspecten van onze omgeving waar we trots op zijn willen we graag beschermen en verbeteren. Maar we willen ook een antwoord geven op allerlei nieuwe opgaven die op ons afkomen. Zoals op het gebied van klimaat, energie, landbouw, vergrijzing, zorg en mobiliteit. De omgevingsvisie inspireert mensen tot het aandragen van ideeën en enthousiasmeert om ambities op te pakken. Daarbij maakt de omgevingsvisie duidelijk wat de gemeente doet en wat de verantwoordelijkheid van anderen is. De omgevingsvisie van onze gemeente geeft aan wat we belangrijk vinden in de fysieke leefomgeving. De fysieke leefomgeving is alles wat we buiten zien en voelen: bijvoorbeeld hoe onze gemeente eruitziet, wat de kwaliteit is van de lucht en welke bedrijven er zijn. Om vanuit de gemeente richting te geven aan de toekomstige ontwikkeling van onze gemeente stellen we deze omgevingsvisie op. Hierin kijken we tien tot twintig jaar vooruit.

We bieden geen concrete antwoorden, maar geven richting aan wat we de komende decennia willen gaan doen, hoe we inwoners en ondernemers willen helpen bij hun plannen, hoe we de bestaande kernkwaliteiten in stand willen houden en hoe we invulling geven aan nieuwe opgaven. Deze omgevingsvisie biedt daarvoor een koers op hoofdlijnen, die via onder andere het omgevingsplan en programma’s nader uitgewerkt zal worden. Beleidscyclus In de Omgevingswet staat de beleidscyclus centraal. Deze cyclus laat de samenhang tussen de omgevingsvisie en de andere instrumenten van de Omgevingswet zien. Het beschrijft hoe de overheid handelt in de fysieke leefomgeving. De Omgevingswet kent 4 instrumenten waarmee gemeenten kunnen werken: • • • •

Omgevingsvisie: het gemeentelijk beleid; Omgevingsprogramma: de uitwerking/ uitvoering van beleid; Omgevingsplan: de regels voor de fysieke leefomgeving; Omgevingsvergunning: toestemming voor activiteiten (zoals bouwen).

blad 5 van 44

datum 11 november 2022 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

Samen met onze inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties hebben we de kaders die wij belangrijk vinden voor onze fysieke leefomgeving geschetst. De visie vormt daarmee de basis voor de invulling van andere instrumenten die de Omgevingswet ons als gemeente biedt: programma's, het omgevingsplan en omgevingsvergunningen. 2.2

Hoe werkt de website Deze tekst wordt bij het maken van de webversie toegevoegd.

2.3

Proces en participatie Door het organiseren van de volgende participatie-, consultatie- en afstemmingsprocessen hebben we voldaan aan de eisen die de Omgevingswet stelt ten aanzien van het betrekken van burgers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en overheden. Bij de totstandkoming van de omgevingsvisie zijn, naast bewoners en bedrijven, organisaties als de Provincie Zeeland, RUD Zeeland, Veiligheidsregio, GGD en Waterschap Scheldestromen betrokken. Daarnaast geldt dat het ontwerp van deze visie ter inzage wordt gelegd, waarbij eenieder in de gelegenheid wordt gesteld om te reageren. Voorbereiding De Omgevingsvisie is op basis van een uitgebreid en zorgvuldig participatietraject tot stand gekomen. Dit hebben wij op verschillende manieren gedaan: Inwonerspanel In mei en juni 2021 is het inwonerspanel geraadpleegd door het uitvoeren van een enquête. Dit leverde een respons op van 62% (285 personen). De vragen waren gericht op de volgende onderwerpen: • De kwaliteiten van Borsele: trots en verbeterpunten. • Duurzaamheid en klimaat. • Wonen in Borsele. • Leefbaarheid. • Milieu en economie. De bevindingen van de enquête zijn te raadplegen op: https://www.borsele.nl/resultaten-inwonerspanelonderzoek-omgevingsvisie Gesprekken met stakeholders: In juni 2021 zijn met 19 stakeholders afzonderlijke gesprekken gevoerd.

In deze gesprekken zijn allerlei thema’s binnen de fysieke leefomgeving ter sprake gebracht. De vragen en onderwerpen waren gericht op: • De toekomstige (maatschappelijke) opgaven en uitdagingen. • Beleid en opvattingen van de verschillende stakeholders. • Raakvlakken, conflicten en koppelkansen die men zag met andere beleidsthema’s. • Rol, samenwerking en bijdrage die men voor zichzelf in de diverse ruimtelijke opgaven voor ogen had. • Aandachtspunten bij het formuleren van het omgevingsbeleid. Om de gesprekken enige structuur te geven is een interviewleidraad opgesteld. Een overzicht van de stakeholders en de bevindingen van de gesprekken zijn te raadplegen op: (zie bijlage) Publieksbijeenkomsten Op 5 en 11 april 2022 zijn publieksbijeenkomsten gehouden. Op basis van resultaten en analyse van het bestaand beleid, het Borsels grondgebied, de participatie en gesprekken met de gemeenteraad zijn de volgende thema’s besproken: • Hoe ziet Borsele er over twintig jaar uit? • Hoe houden we Borsele mooi en een fijne plek om te wonen? • Wat is er nodig om Borsele duurzaam en klimaatbestendig te maken?

blad 6 van 44

datum 11 november 2022 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

• Hoe zetten we Borsele economisch en recreatief op de kaart? Deze thema’s vormen tevens de rode draad van de omgevingsvisie. De verslagen van de publiekbijeenkomsten zijn te raadplegen op: https://www.borsele.nl/omgevingsvisie Raadssessies Gedurende het visietraject tot nu toe zijn diverse raadsbijeenkomsten gehouden, om de raad de informeren, te consulteren, maar ook om de raad de gelegenheid te geven om richting te geven. Dit laatste heeft tijdens een keuzesessie op 9 juni 2022. plaatsgevonden, waarin de gemeenteraad haar koers heeft bepaald ten aanzien van haar visie op de fysieke leefomgeving, welke koersin deze omgevingsvisie is opgenomen.

Besluitvorming en zienswijzen PM: deze paragraaf wordt na de tervisielegging van de ontwerp omgevingsvisie ingevuld. 2.4

Relatie en samenhang met andere visies en beleid De Omgevingswet gaat ervan uit dat de omgevingsvisie hét integrale visiedocument is voor de fysieke leefomgeving. De omgevingsvisie bevat tenminste de inhoud van het milieubeleidsplan (in Borsele de duurzaamheidsvisie), het verkeers- en vervoerplan en de structuurvisie. In de omgevingsvisie worden de hoofdopgaven beschreven en keuzes gemaakt voor het te voeren integrale beleid op het gebied van de fysieke leefomgeving. In dit stadium zijn er nog meerdere beleidsstukken die een relatie hebben met de omgevingsvisie. De verwachting is dat de komende jaren op lokaal niveau deze beleidsstukken worden ondergebracht in programma’s. Hiervoor wordt nog een zogenaamd beleidshuis ontworpen. De verhouding en samenhang tussen de omgevingsvisie en andere visies en beleidsdocumenten die nu (nog) geldingskracht hebben, zijn opgedeeld in twee categorieën: Gemeentelijk sectoraal beleid: De beleidscomponent van dit beleid is, voor zover mogelijk, opgenomen in deze omgevingsvisie. De sectorale uitvoeringsprogramma’s, voor zover nog actueel, zijn als (beleidsgerichte) programma’s onder deze omgevingsvisie opgenomen. Zo wordt bijvoorbeeld het bestaande archeologiebeleid straks vertaald c.q. omgezet naar een onverplicht programma.

blad 7 van 44

datum 11 november 2022 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

Provinciale, regionale en gemeentelijke integrale visies: De (maatschappelijke) hoofdopgaven van het provinciaal beleid (Zeeuwse omgevingsvisie) zijn in deze omgevingsvisie lokaal vertaald. Dit geldt zowel voor de regionale woonvisie de Bevelanden als voor ander regionaal beleid ten aanzien van recreatie en werken. Hierin worden de bovenlokale en gezamenlijke opgaven opgepakt. Deze omgevingsvisie vervangt de Structuurvisie Borsele 2015-2020 (vastgesteld december 2014). De navolgende figuur (PM) laat zien welk beleid uit deze omgevingsvisie vertaald wordt naar beleidsuitwerkingen en/of maatregelen in diverse gebiedsgerichte of beleidsgerichte programma’s. Hiermee wordt de opbouw van het toekomstige "beleidshuis" inzichtelijk gemaakt. Op deze wijze wordt een integrale beleidsbenadering en werkwijze geborgd. Het "beleidshuis" zal de komende jaren geleidelijk worden ingericht. Deze programma’s maken de inhoud van deze omgevingsvisie concreet voor diverse gebieden in of beleidssectoren van de gemeente.

2.5

Van visie naar uitvoering Deze paragraaf wordt nog toegevoegd. Aangegeven wordt op welke wijze uitvoering wordt gegeven aan de ambities en opgaven in deze visie, welke rol de gemeente hierin heeft en wordt het “beleidshuis” gepresenteerd (zie ook paragraaf 2.4.). Tenslotte wordt ingegaan op het kostenverhaal.

Figuur 1: Gemeente Borsele

blad 8 van 44

datum 11 november 2022 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

3.

De kernkwaliteiten van Borsele De kernkwaliteiten beschrijven hoe wij onze gemeente zien. Wat zijn positieve kwaliteiten? Wat kan beter? Wat gaat goed? Tijdens de inventarisatie van onze kernkwaliteiten hebben we op tien thema’s geïnventariseerd wat er in onze gemeente speelt. Om daar één integrale beschouwing van te maken hebben we de kernkwaliteiten geïntegreerd tot drie thema’s: Het landelijke karakter; Het economische karakter; Het sociale karakter. De indeling is gebaseerd op “de drie P’s”. Het staat voor de drie elementen people (mensen), planet (planeet) en profit (opbrengst, winst). Volgens de theorie moeten deze drie op harmonieuze wijze gecombineerd worden om tot een duurzame ontwikkeling te komen. “De drie P’s” zijn doorvertaald naar op het niveau van Borsele geschikte termen. Deze thema’s zijn landbouw, infrastructuur en mobiliteit, milieu, energie en circulariteit, recreatie en toerisme, gezondheid, wonen en voorzieningen , werk en ondernemen, groene en natuurlijke omgeving, cultuurhistorie en ruimtelijke kwaliteit, bodem, water en ondergrond. Deze aspecten zijn uitgewerkt in een achtergrondrapport “De Staat van Borsele”, dat als bijlage is opgenomen.

3.1

Het landelijke karakter van Borsele

Inleiding De gemeente Borsele heeft een hoge ruimtelijke kwaliteit. Het is een groene gemeente waarin verschillende landschappen voorkomen, van een open poelgebied, heggengebied, kleinschalig polderlandschap tot de grootschalige agrarische gebieden. Het groene buitengebied en de beperkte schaalgrootte van de dorpen draagt bij aan het landelijke karakter van de gemeente Borsele. Voor het landelijke karakter kan het buitengebied van de gemeente grofweg onderverdeeld worden in: De Poel; De kleinschalige nieuwlandpolders; De herverkavelde oudlandpolders; De grootschalige polders; Westerschelde.

Het Borsels landschap De ontstaansgeschiedenis van onze gemeente weerspiegelt zich in de geologische en de landschappelijke opbouw. De opbouw van de oudlandkern De Poel en het oudland rond Hoedekenskerke, Baarland en Ellewoutsdijk zijn reliëfrijke gebieden. De hogere delen vormen van oudsher een systeem van kreekruggen die de lagere delen, de poelgebieden, omsloten. Op de kreekruggen waren de dorpen, de wegen, het bouwland en de boomgaarden geconcentreerd. In de poelen was dan nagenoeg uitsluitend grasland aanwezig. In het buitengebied van Borsele liggen verschillende oudlandgebieden. Een oudlandpolder is een polder waar de invloed van de zee reeds lange tijd is 'uitgeschakeld' door de aanleg van dammen of kleine defensieve zeewerende dijken. Oudlandpolders ontstonden doorgaans vóór de 13e eeuw, en ze werden - als geheel - voorafgegaan door de aanleg van kleinere inpolderingen. Een groot deel van de oudlandgebieden in de gemeente is herverkaveld. Dit is relatief laat gebeurd, vanaf de jaren ‘70 is een transformatie van het landschap te zien (figuur 2). De ruilverkaveling heeft een grote invloed gehad op het groene karakter en de landschappelijke structuur. Belangrijke elementen in de groenstructuur zijn beplante dijken in bijvoorbeeld de Ouwelandpolder.

De gebieden rondom Baarland, Hoedekenskerke en Ellewoutsdijk zijn na de Watersnoodramp samen met andere gebieden herverkaveld. Hierbij zijn kenmerkende singelbeplantingen langs wegen aangelegd.

blad 9 van 44

datum 11 november 2022 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

Figuur 2: Grondgebied van de gemeente Borsele en landschappelijke indeling op hoofdlijnen

Het grootste oudlandgebied in de gemeente is De Poel. Het van oorsprong slecht ontwaterde en extensief gebruikte gebied is door ruilverkaveling sterk van karakter veranderd. Het zeer gesloten karakter, onder andere door de meidoornhagen in het gebied, heeft plaatsgemaakt voor open en rationeel landschap: een landschap dat ingericht is volgens de principes van de landbouwkunde. Kleine natuurgebiedjes zijn bewaard gebleven, zoals het ganzen- en heggenreservaat. Het heggenreservaat is een zeer besloten deel van de gemeente. De gemeente bestaat ook voor een deel uit nieuwland. Nieuwlandpolders die in de gemeente zijn gelegen zijn de Zwakepolders, Stellepolders, Kraaijertpolders, Jacobpolder, Quarlespolder en de Borsselepolder. Door de beperkte beplanting hebben de polders een open karakter. De Borsselepolder heeft bijvoorbeeld een eigen open karakter waar boerderijen van ver zichtbaar zijn. De Zak van Zuid-Beveland heeft haar eigen natuurlijke en cultuurhistorische karakteristiek. Het gebied kent verschillende oud- en nieuwlandgebieden, elk met een eigen karakteristiek. Het gebied heeft een groen en kleinschalig karakter. Het landschap vertelt het verhaal van de strijd tegen het water door kreekrestanten en aanwezige dijk- en polderpatronen.

De landschappelijke waarden van De Zak van Zuid-Beveland vormen de basis voor kleinschalig toerisme en extensief recreatief gebruik als wandelen en fietsen.

blad 10 van 44

datum 11 november 2022 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

Figuur 3: Ontwikkeling van het landschap door de tijd heen (Topotijdreis)

De dorpen van Borsele De meeste dorpen van het oudland zijn dijkdorpen, wegdorpen of kerkringdorpen (en een enkel voorstraatdorp). Bijzonder aan de Borselse dorpen is dat ze nog goed de sfeer en het karakter van de oorspronkelijke dorpen hebben. De meeste dorpen zijn slechts beperkt in omvang gegroeid. Dat maakt de dorpen van Borsele aantrekkelijk. De kernen zijn door hun onaangetaste historische kernen, gaafheid van de bebouwing, de aanwezige groenstructuren (dorpsbossen, boomweiden en losse groenelementen) en de beperkte omvang met recht karaktervolle dorpen. Hierna worden de kwaliteiten van elk dorp toegelicht1.

1

In het eindproduct zijn dit losse doorklikbare items vergezeld door een foto van elke kern. Wat nu een grote lap tekst lijkt, zal in het eindresultaat beperkt zijn.

blad 11 van 44

datum 11 november 2022 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

Figuur3.4: Kaart van alle dorpskernen

Het oudste deel van Baarland ligt op een smalle kreekrug met een gestrekte vorm. Langs deze kreekrug (nu de Slotstraat) liggen van oudsher kenmerkende functies zoals de kerk, het marktveld, de vaete (vroeger een drinkplaats voor het vee) en het slot. Aan weerszijden van de Slotstraat ligt een achterstraat die, zoals gebruikelijk bij dijk- of ringdorpen, nagenoeg onbebouwd is gebleven. Naast de bebouwing langs de Slotstraat, is Baarland gegroeid door lintbebouwing langs de Schansstraat, de Nieuweweg en de Burgemeester Vogelaarstraat. In de oksel van de Schansstraat en de Nieuweweg is planmatige woningbouw gerealiseerd. Baarland is kleinschalig, zowel in omvang als schaal van de bebouwing. De Nieuweweg en Schansstraat/Slotstraat zijn de ruimtelijke hoofddragers van Baarland. De afstand tussen de bebouwing langs de Slotstraat is relatief groot. Door deze afstand is een pleinachtige ruimte ontstaan. Ter plaatse van de kerk en de restanten van het Hof van Baarland ligt het cultuurhistorisch hart van de kern. Langs de Slotstraat is sprake van vrijwel aaneengesloten bebouwingswanden. De lintbebouwing langs de Nieuweweg en Burgemeester Vogelaarstraat heeft een meer open karakter met doorkijken naar het landelijk gebied. De pleinachtige ruimte rondom de Slotstraat is zeer karakteristiek mede door de aanwezigheid van de vaete en de muziektent.

Daarnaast liggen de kerk en de restanten van het Hof van Baarland. Deze elementen liggen in een groene omgeving, die aansluit op het achterliggende agrarische landschap. Langs de Nieuweweg en de Burgemeester Vogelaarstraat zijn doorzichten op het achterliggende open agrarisch landschap aanwezig. Het dorp Borssele heeft een rechthoekig stratenplan. Het stratenplan ligt gedraaid ten opzichte van de structuur van de polder. Dit stratenplan is uniek voor de tijd waarin het dorp is ontstaan (is volledig op de tekentafel ontworpen) en is daarom aangewezen als beschermd dorpsgezicht. In het midden van het dorp ligt het dorpsplein met bomen en perkjes. In het midden van het plein staat de Catharinakerk. De kerk is gebouwd tussen 1846 en 1851. Aan de randen van het groene dorpsplein liggen diverse monumentale woonhuizen. Ook staat er aan de rand van het plein een viskot uit de 19de eeuw. Rondom het dorpsplein lopen de Singels. De Singelstraten hebben een herkenbare uniforme inrichting en beplantingstructuur. De uitbreidingen van Borssele sluiten aan bij de structuur van de polderwegen. Ten noorden van het dorp ligt de Berg van Troje. Op dit terrein is een vluchtheuvel uit de 11de tot 13de eeuw na Christus gelegen. De heuvel is een overblijfsel van een kasteel uit 1234. De begraafplaats aan de Oostsingel is ruim en open opgezet.

blad 12 van 44

datum 11 november 2022 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

De polderwegen buiten de bebouwde kom zijn beplant met populieren. Aan de rand van het dorp liggen de dorpsbossen. Het dorp Driewegen ligt in een cultuurhistorisch waardevol landschap. Het omliggende landschap wordt gekenmerkt door een afwisseling van polders met oud- en nieuwland. De dijken zijn beplant met bomen die een monumentale status hebben. De kern Driewegen heeft een eenvoudige opzet. De oude kern wordt gevormd door de kruising van de van Tilburghstraat en de Smitsweg. Het kruispunt van deze wegen en de Oosthoekweg, die grotendeels verdwenen is, vormden de eerste plek van bebouwing. Nabij het kruispunt ligt een Nederlands Hervormde kerk. Het gebouw stamt uit 1678. Het dorp is gesticht op rijke landbouwgronden en deze geschiedenis is nog steeds merkbaar. In het dorp zijn diverse monumentale boerderijen, zoals ’t Hof Tilburg, Alle Morgen Nieuwe Zorgen en Geertruidshof. Rond de Van Tilburghstraat staat de oudste bewoning van het dorp. De lage, grotendeels aaneengesloten, bebouwing zorgt voor een gesloten straatbeeld. In de bebouwde kom staan bomen, zowel essen als esdoorns. Richting het buitengebied liggen enkele kavels die open zijn. Hierdoor is het mogelijk om naar het achterliggende polderlandschap te kijken. Buiten de bebouwde kom staan er rond de Van Tilburghstraat populieren. Langs de Smitsweg hebben de huizen voortuinen, dit zorgt voor een opener beeld.

Ook hier is er sprake van bomen langs de weg. De monumentale opzet van twee rijen platanen op de overgang naar de Platteweg is hierbij voornamelijk in het oog springend. Ellewoutsdijk is gelegen op een kreekrug. De kern is ontstaan in de vroege middeleeuwen. In het dorp liggen meerdere landgoederen. Deze landgoederen zijn samen met de dijk langs de Westerschelde belangrijke structuurdragers voor het dorp. Het oude dorp is gebouwd op een dorpsterp. De van Hattumstraat, Breestraat, Markt en Zomerstraat vormen samen het oude dorpshart. Op de voormalige markt staan enkele bomen. De Langeviele verbindt het centrum met de polder. Door de aangrenzende groene tuinen heeft de weg een groene uitstraling. Andere groene plekken in het dorp zijn de begraafplaats en het schuttersveld. Ten zuidwesten van Ellewoutsdijk ligt Fort Ellewoutsdijk uit 1837. Het fort is nooit daadwerkelijk als fort gebruikt en is in eigendom van de vereniging tot behoud van Natuurmonumenten. In de nabijheid van het dorp liggen diverse natuurgebieden, de Zuidgors, de Slikken van Everingen en de inlaag van 1887. In deze gebieden komen veel watervogels voor. Het dorp ’s-Gravenpolder bestaat uit een oude dorpskern en meerdere uitbreidingswijken. De oude dorpskern bevindt zich langs de ’s-Gravenstraat en twee zijstraten daarvan. Aan de ’s-Gravenstraat staat de Nederlands Hervormde Kerk.

Het kerkgebouw stamt uit diverse perioden, voornamelijk uit de 14 de tot 16de eeuw. Het historisch dorpshart is voor een deel verwoest tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hierdoor is het dorpscentrum voor een groot deel gewijzigd. De uitbreidingen van ’s-Gravenpolder zijn in diverse stappen gerealiseerd. De bouw direct na de Tweede Wereldoorlog betreft de straten van de Schoolstraat, de Kerkhoekstraat en de Ambachtstraat met drie verbindingstraatjes naar de ’s-Gravenstraat. De bouwstijl in deze straten is sober qua volume en uitstraling. Ook de buitenruimte is eenvoudig van inrichting. Fortrapahoek is een uitbreiding uit de jaren ’60. Het straatbeeld is ruimer dan in de uitbreiding van na de Tweede Wereldoorlog. De wijk heeft een eenvoudige en rustige uitstraling. In de wijk liggen rijtjeshuizen, twee-onder-één-kappers en vrijstaande woningen. De uitbreidingswijk Buitenleven is in de jaren ’70 en ’80 aangelegd. Straatnamen in de buurt zijn gebaseerd op boomsoorten, deze zijn dan ook als hoofdbeplanting aanwezig op de desbetreffende hofjes en wegen. Door de wijk heen liggen groenwallen als verbindende structuren. Weltevrede is een wijk die tussen de jaren ’80 en circa 2005 is gerealiseerd. In de wijk is een geleidelijke ontwikkeling in de bouwstijl waarneembaar. De wijk Oostgaarde heeft een parkachtige uitstraling met een grote waterpartij.

Aan de rand van ’s-Gravenpolder is een begraafplaats gelegen. Buiten de bebouwde kom van ’s-Gravenpolder liggen diverse belangrijke, groene polderdijken. De Koedijk is wisselend beplant met zowel populierenrijen als boom- en struikgroepjes. De Haagdijk is beplant met essen en populieren, terwijl op de Korenhalmdijk alleen gras ingezaaid is. De Lange Mairedijk is beplant met clusters van hagen en bomen. Vanaf de dijken is er wisselend zicht op het dorp en de omliggende dorpen. De Lenshoekdijk is de afsluitarm in de voormalige zeearm de Zwake. De afwisselende beplanting met het zicht op molen ‘de Korenhalm’ en de begraafplaats dragen bij aan de bijzondere uitstraling van deze plek. Op de bedrijventerreinen is er nagenoeg geen groen aanwezig. Het dorp ’s-Heer Abtskerke is gelegen in een waardevol cultuurhistorisch landschap. Polders in oud- en nieuwland wisselen elkaar af. De kern van het dorp wordt gevormd door een kerkring met daarop de Hervormde kerk. De Johannes de Doper kerk stamt uit de 15de eeuw. Voor de kerk bevindt zich een vaete. Dit was vroeger een

blad 13 van 44

datum 11 november 2022 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

drinkplaats voor het vee. Ook de pastorie die aan de kerkring is gelegen is van monumentale waarde. Langs de paden die naar de oude kerkdeuren lopen, zijn lindebomen geplant. De oude wegenstructuur van het dorp wordt gevormd door de Polderweg, de Disselweg en de Kloetingseweg. De wegen hebben laanbeplanting van linde- en essenbomen. In het dorp zijn zowel oude boerderijen, denk aan de monumentale boerderij ‘Plantlust’, als jongere bebouwing aanwezig. Jongere bebouwing bestaat uit tussengeplaatste woningen, maar is ook in de uibreidingswijk Colenshoek te vinden. De begraafplaats van ’s-Heer Abtskerke ligt op een terpachtige verhoging. De kern van ’s-Heerenhoek ligt in de Borsselepolder en de Nieuwe Kraaijertsepolder. Het dorpscentrum bestaat uit de Prins Hendrikstraat, de Pakhuisstraat en de Heerenstraat. De eerste uitbreiding van de kern bestond uit diverse Rooms-Katholieke gebouwen. De Willibrorduskerk staat op deze plek en is een opvolger van een kerk die direct naast de huidige kerk heeft gestaan. Samen met de Markstraat vormt de ruimte rond de kerk de kern van het dorp. Tussen de Molendijk en de kerk ligt een groene ruimte met een paar oude bomen en een vijver. De oude polderdijken zijn belangrijke structuurgevende elementen in de kern. ’s-Heerenhoek is eerst via de dijken uitgebreid om daarna verder de polders in te groeien.

De Molendijk is beplant met eikenbomen in het oostelijk talud. De Borsselsedijk heeft een beplanting van meerdere rijen populieren. De eerste uitbreidingsstraat is een oude polderweg: de Werrilaan. De Burgemeester van Horsighstraat is rond dezelfde tijd uitgebreid. Beide uitbreidingen hebben weinig openbaar groen. Aan de Werrilaan staan enkele bomen in de verharding. De Burgemeester van Horsighstraat heeft geen groene elementen maar ligt dichtbij het dorpsbos en de Cingeldijk. De volgende uitbreiding ligt ten oosten van de toen bestaande kern en loopt tot de Nassauweg. De buurt is opgezet met hofjes. Centraal in de buurt ligt een basisschool, verzorgingstehuis en sportpark. Hierbij ligt een schoolplein dat een groene plek vormt in de wijk. Het openbaar groen in de rest van de wijk bestaat voornamelijk uit enkele bomen en groen in plantenbakken. Ten zuiden van de oude dorpskern ligt tegen het dorpsbos aan de volgende uitbreiding. Het openbaar groen bestaat hier uit enkele bomen en hagen. De laatste uitbreiding De Blikken ligt aan de noordzijde van ’s-Heerenhoek. In de wijk zijn meerdere centraal gelegen groenelementen aanwezig. Particuliere tuinen bepalen het groene karakter van de straten. Het landschap in de nabijheid van Heinkenszand is cultuurhistorisch waardevol. Oud- en nieuwland wisselen elkaar af. Monumentale boombeplantingen staan op de dijken.

Het oude dorpshart bestaat uit de Dorpsstraat/Stationsweg. De Dorpsstraat is lintvormig door de ligging op de dijk tussen de Oosterlandpolder en de Oosterguitepolder. Langs de Dorpsstraat en de Stationsweg liggen monumentale panden, zoals hoeve Landlust, boerderij Slot ter Nisse, St.-Blasiushoeve XVIII’ en hoeve Molenhof. Langs de Dorpsstraat zijn linden en een haag geplant. Langs de Stationsweg staan monumentale linden ter hoogte van hoeve Molenhof. Door de tijd heen heeft de Dorpsstraat een ‘modernere’ uitstraling gekregen door diverse herinrichtingen en de bouw van nieuwe panden. Clara’s pad is een andere belangrijke weg door de kern en verbindt de Dorpsstraat met de N665. De Stenevate heeft dezelfde functie. In het verleden stonden in Heinkenszand een kasteel en een buitenplaats. Op de plek van voormalig ridderhofstede Barbestein staat nu de Rooms-Katholieke kerk Sint-Blasius. De slotgracht op het terrein van de Sint-Blasius verwijst nog terug naar het verleden als ridderhofstede. Op het terrein van voormalig Huys Watervliet zijn huizen gebouwd. Alleen het koetshuis is een herinnering aan het uitgebreide parkbos dat bij het landgoed gelegen was. Het parkbos is nu onderdeel van het terrein van Hoeve Landlust. De kern Heinkenszand is door de tijd heen sterk uitgebreid. De eerste uitbreiding stamt uit de jaren ’50.

De uitbreiding heeft een eenvoudig karakter met spaarzame aanwezigheid van openbaar groen. Uitbreidingswijk Barbestein is gebouwd tussen 1966 en 1971. De wijk heeft een eenvoudige en rustige opzet. In bijna elke straat zijn bomen geplant en hier en daar zijn er plantenvlakken met rozen of sierheesters aanwezig. In het midden van de wijk ligt een park met vijver. De uitbreidingswijk Watervliet is in verschillende fasen vanaf de jaren ’70 ontwikkeld. De Eendvogelstraat vormt een duidelijke lijn in de stedenbouwkundige opzet van Watervliet. De huizen in de wijk staan voornamelijk in woonerven. Door de wijk heen lopen diverse groenstructuren. Tuinen dragen ook bij aan het groen in de wijk. Openbaar groen is afwisselend aanwezig, met lokaal nagenoeg geen groen. Over de Dijk is laatste uitbreidingswijk van de kern. Het groene karakter van de wijk wordt met name bepaald door voortuinen, aanwezige bomen en een parkachtig middengebied. Vanaf de Westerscheldedijk is er zicht op het groene buitengebied, de Westerschelde en de kern Hoedekenskerke. De eerste bebouwing van Hoedekenskerke gebeurde langs de Ee. De oude dorpswegen die langs deze waterloop liepen, zijn nog steeds bepalend voor de structuur van het dorp. Het centrum van Hoedekenskerke bestaat uit de Kerkstraat, de Havenstraat en de Vinningestraat. Aan de Kerkstraat ligt de oude doktersvilla ‘Boerhaave’ uit 1888.

blad 14 van 44

datum 11 november 2022 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

In het centrum is wisselend groen aanwezig. Rond de St. Joris, een monumentale kerk uit de 15de eeuw waar alleen het koor nog van staat, ligt een groen plein. Vanuit het centrum zijn er verschillende uitbreidingen gedaan. Langs enkele van de nieuwere wegen staat laanbeplanting. Kwadendamme is omringd door oude, beplante polderdijken. De dijken dragen sterk bij aan de structuur van de kern. Het oudste deel van het centrum van Kwadendamme wordt gevormd door de A. de Koningstraat. Het centrum heeft een relatief stenig karakter. Rond de Johan Frisostraat liggen verschillende oude gebouwen die het roomse karakter van het dorp laten zien. De Sint Bonifatiuskerk, meisjesschool en de begraafplaats vormen samen met de lindebomen en tuinen een gaaf ensemble van het ‘Rijke roomse leven’. Kwadendamme heeft diverse uitbreidingsstraten. Ook is er aan de Sportweg een tiny forest, een klein bos, aangelegd. Lewedorp is een jong dorp. Pas rond 1900 ontstaat er een gehucht. De kern begint in 1920 te groeien. De kern van Lewedorp ligt rond de kruising van de Postweg en de Burgemeester Lewestraat. Een pleinvormige ruimte met een Rooms-Katholieke kerk vormt het hart van het dorp. Bij de herinrichting van de Postweg aan het eind van de vorige eeuw zijn laanbomen geplant. In de uitbreiding ten noorden van de Postweg is relatief weinig groen aanwezig.

Langs de wegen in de uitbreiding ten zuiden van de Postweg staan langs de wegen perenbomen. Ook op de percelen zijn, voorafgaand aan de verkoop, bomen geplant die nu enig formaat hebben. Het dorpsbos is een belangrijk groenelement in het dorp. Door de ligging tussen het dorp en de A58 schermt het bos het dorp af. Het dorp Nieuwdorp werd gesticht in 1642 na de inpoldering van de West-Kraaijert. De huidige inrichting van het dorp toont nog steeds sporen van de doelbewuste aanleg van Nieuwdorp. De oude dorpsring ontstaat rond deze tijd. De oude kern met de dorpsring heeft een intiem karakter met smalle straatjes en lage gevels. Er is weinig openbaar groen. Hierdoor komt de kerktuin als centrale groene plek extra uit de verf. Na de oorlog breidt Nieuwdorp zich uit in de Nieuwe West-Kraaijertpolder aan de andere kant van de nu afgegraven Lewedijk. Op de plek van het voormalige dijktracé ligt een grasstrook. Het verloop van de voormalige dijk is daardoor goed beleefbaar en voelbaar gemaakt. Tussen de twee dorpsdelen is een groot plein aangelegd. In de uitbreidingswijken is over het algemeen openbaar groen beperkt aanwezig. Als compensatie voor de haven- en industrieactiviteiten is een dorpsbos aangelegd. Het dorpsbos is een fraai speel- en uitloopgebied voor de bewoners en fungeert als groene bufferzone tussen het dorp en het Sloegebied.

Ook de begraafplaats en sporten spelcomplex zijn groene elementen in het dorp. Het dorp Nisse is één van de kleinste dorpen van de gemeente. Het dorp heeft een cultuurhistorisch waardevol centrum. Het centrum is dan ook aangemerkt als ‘beschermd dorpsgezicht’. In het midden van het centrum ligt het dorpsplein met een Hervormde kerk. Het gotische kerkgebouw uit de 15 de en de kerktoren uit de 14de eeuw zijn aangewezen als rijksmonument. Rond het dorpsplein liggen verschillende monumentale woonhuizen. Op het groene dorpsplein staat een muziektent, een dorpspomp uit 1750 en een vaete (vroeger een drinkplaats voor het vee). Op het plein staan meerdere fraaie lindebomen die een coulisse vormen voor de verdere invulling van het plein. Vanuit het plein lopen vier uitvalswegen die een belangrijke structuur geven aan het dorp. De wegen dragen bij aan het landelijke karakter van het dorp. De wegen hebben een meer open en divers karakter dan de historische kern, maar is ook kleinschalig vormgegeven. In het dorp ligt een vliedberg. De vliedberg was oorspronkelijk een kasteelberg waar de ambtsheren van Borssele een buitenverblijf hadden. Een groot deel van de bebouwing is verdwenen, maar het belangrijkste bijgebouw met een moderne tuin waar ook de vliedberg in ligt, ligt nog steeds in Nisse. Het buitengebied van Nisse bestaat uit een relatief gaaf bewaard gebleven heggenlandschap.

Oudelande is ontstaan op de kruising van wegen naar Baarland, Ovezande/Kwadendamme en Ellewoutsdijk. Deze kruising vormt nog steeds het centrum van het dorp. Er staat een monumentale kerk uit de 15 de eeuw, een klapbank en een vaete (vroeger een drinkplaats voor het vee). De klapbank, een bank om de “dorpsroddels” met elkaar te delen, is gebouwd rond een grote, beeldbepalende kastanjeboom. Het dorp kenmerkt zich door een meer aaneengesloten bebouwing. Naar het buitengebied toe verschijnen er bomen, voornamelijk essen, in het straatbeeld. Buiten het dorp lopen deze bomen door als laanbeplanting. Langs de oude polderwegen en achterstraten is Oudelande beperkt gegroeid. Deze uitbreidingen hebben een wisselend groen karakter. Ovezande ligt in een waardevol cultuurhistorisch landschap. Het dorp is vanouds een agrarisch dijkdorp. De oude kern van het dorp bestaat uit de Hoofdstraat, met daaraan takkend de Nieuwstraat. Rond het Kerkplein heeft de

blad 15 van 44

datum 11 november 2022 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

eerste bebouwing plaatsgevonden. De Nederlands Hervormde kerk op het plein stamt uit de 15de eeuw. Tegenover de kerk staat een voormalige herberg, die gebouwd is in 1645. In het dorpshart staat een kunstwerk. Het kunstwerk symboliseert het eiland-verleden van Ovezande. Na de tweede wereldoorlog groeit Ovezande eerst langs de al aanwezige structuur van dijken en polderwegen. In de jaren ’70 breidt de kern uit met nieuwe straten. De straten hebben een wisselend groen karakter met onder meer bomen langs wegen, groene speelpleintjes of een vijver. De begraafplaats, sportvelden en de kerktuin van de Rooms-Katholieke kerk zijn andere groene elementen in Ovezande. De Westerschelde In het buitengebied van de gemeente Borsele ligt een deel van de Westerschelde. De Westerschelde is een belangrijke vaarverbinding voor verschillende havens. Daarnaast heeft het ook een belangrijke rol als natuurlijk landschap, met schorren, slikken en platen. Door de natuurwaarden heeft de Westerschelde een status als Natura 2000-gebied. Het gebied is beschermd op grond van zowel de Habitatrichtlijn als de Vogelrichtlijn. Het vigerend beheerplan vormt een kader voor bescherming en ontwikkeling van de natuurwaarden in het gebied. Grenzend aan de waterkant van de Westerschelde liggen enkele stikstofgevoelige habitattypen binnen de grenzen van de gemeente Borsele.

Omgevingskwaliteit De fysieke leefomgevingskwaliteit van de gemeente Borsele is hoog. Er bestaan geen hele grote milieuknelpunten als gevolg van geluid, luchtkwaliteit, bodemkwaliteit, geur, stikstof of externe veiligheid. Dit neemt niet weg dat in sommige gevallen wel degelijk hinder ervaren kan worden. We stippen hieronder kort actuele milieuthema’s aan zie voor detailinformatie de bijlage “Staat van Borsele”: De bodemkwaliteit voldoet in een groot deel van de gemeente aan de achtergrondwaarde. Op diverse locaties verspreid door de gemeente, zoals in de kernen, zijn percelen aanwezig met een bodem met industriekwaliteit of een kwaliteit die niet voldoet aan industrie. Het Sloegebied en de rijks-, provinciale en gebiedsontsluitingswegen dragen bij aan geluidsbelasting van de omgeving. Vooral in de kernen Borssele, Nieuwdorp en ’s-Heerenhoek leidt dit zo nu en dan tot geluidhinder. Binnen de milieucontouren van het bestaande industriegebied is nog geluidsruimte aanwezig; In de gemeente is de luchtkwaliteit overal goed. Voor fijnstof (PM 10 en PM2,5) liggen de waarden in de hele gemeente onder de Europese normen. Voor de concentratie van NO 2 bestaan er verhogingen in de nabijheid van de A58 en de N62 naar de Westerscheldetunnel. Ook ontgassing door schepen op de Westerschelde kan een negatieve invloed hebben op de luchtkwaliteit.

In de gemeente Borsele ligt een kernenergiecentrale. Deze centrale brengt een extern veiligheidsrisico met zich voor de gemeente en omliggende gebieden. Daarnaast bestaan er lokale externe veiligheid risico’s door transport van gevaarlijke stoffen, buisleidingen met gevaarlijke stoffen en kleine, lokale installaties (zoals de opslag van vuurwerk). Landelijk bestaan er grote uitdagingen voor de uitstoot van stikstof. In gemeente Borsele komt de grootste uitstoot van NOx door verkeer en vervoer (autoverkeer, binnen- en zeescheepvaart) en raffinaderijen. De landbouw sector vormt de grootste bron van de emissie van ammoniak. Door de aanwezigheid van industrieën langs de Westerschelde, zijn de PFAS-waarden in de Westerschelde verhoogd. De waterkwaliteit van het oppervlaktewater voldoet niet aan de normen die vanuit de KRW worden gesteld. In 2027 moet al het oppervlaktekwaliteit een goede kwaliteit hebben. Dit vormt een grote uitdaging.

Samengevat: het landelijke karakter De kernkwaliteiten van het landelijke karakter van de gemeente Borsele zijn, kort samengevat: De gemeente Borsele kent meerdere mooie dorpen met hoge erfgoedwaarde. De meeste dorpen zijn “klein” gebleven. In zijn algemeenheid kan daarnaast worden gesteld dat de identiteit, de ruimtelijke kwaliteit en de erfgoedwaarde van de dorpen behouden is gebleven; De gemeente Borsele heeft een unieke landschapskarakteristiek met contrasten tussen de openheid van het nieuwland, de relatieve geslotenheid in het oudland en de stedelijke verdichting op de kreekruggen; De milieukwaliteit is over het algemeen goed. Aandachtspunten bestaan rondom het Sloegebied, de A58 en de N62.

blad 16 van 44

datum 11 november 2022 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

3.2

Het economische karakter Algemeen De gemeente Borsele is een gemeente met een sterke agrarische sector. Het Sloegebied is daarnaast ook een belangrijke drager van de economie van de gemeente Borsele. Andere sectoren (recreatie en toerisme, detailhandel, mkb) zijn eveneens economische dragers, maar in orde van grootte van mindere omvang.

Ondernemen in Borsele In enkele kernen van de gemeente Borsele zijn reguliere bedrijventerreinen gelegen. Het betreft Noordzak, Eigen Erf/Zwake en Noordland in Heinkenszand, bedrijventerrein ’s-Gravenpolder en Quistenburg in Borssele. Daarnaast zijn er verspreid over de gemeente op diverse locaties één of meerdere solitaire bedrijven gelegen of kleine clusters van bedrijven. Het Sloegebied is een haven- en industriegebied in het westen van de gemeente. Het Sloegebied neemt een unieke positie in de gemeente Borsele in, gezien haar schaal en de soort bedrijvigheid die plaatsvindt. De haven is een speler op (inter)nationaal niveau. In het gebied wordt ruimte geboden aan verschillende zwaardere vormen van industrie en op- en overslag van goederen. Bedrijven die in het gebied zijn gelegen zijn belangrijke werkgevers in de gemeente. Met de industrie gaat een belasting van het milieu gepaard. Om de kernen die in de nabijheid van het Sloegebied liggen te ontlasten is de Sloerandzone ontwikkeld. Binnen de Sloerandzone zijn verschillende groene gebieden met bufferende werking aangelegd.

Figuur 5: Sloegebied en Sloerandzone

Vestigingsklimaat Het vestigingsklimaat is sterk afhankelijk van de bereikbaarheid van een locatie. De gemeente Borsele grenst in het noorden aan de A58. De gemeente is via de snelweg goed ontsloten richting Noord-Brabant. De snelweg biedt

blad 17 van 44

datum 11 november 2022 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

tevens de mogelijkheid om richting Noord-Beveland of Walcheren te reizen. Via de Westerscheldetunnel is de gemeente ook ontsloten in de richting van de regio Zeeuws-Vlaanderen en België. Het openbaar vervoersnetwerk heeft een beperkte frequentie en wordt relatief weinig gebruikt (bus 0,7% en trein 0,3% tegenover 55,3% autogebruik). Met de Regionale Mobiliteitsstrategie zet de provincie Zeeland in op een verbetering van het OV-netwerk. De ambitie is dat iedere inwoner van Zeeland binnen 2,5 kilometer aangesloten is op een lokaal netwerk van opstappunten.

Landbouw De gemeente Borsele heeft een sterke agrarische sector. Zo zijn er in vergelijking met de rest van Nederland drie keer zoveel mensen in de agrarische sector werkzaam. De agrarische bedrijven in de gemeente zijn voornamelijk familiebedrijven. De bedrijven zijn daardoor sterk gebonden aan hun directe omgeving: de bedrijven zijn al tientallen jaren op dezelfde plek gevestigd met nauwe banden met de dorpen. De sector vormt zo een sterke basis voor de gemeentelijke economie. Agrariërs zijn voornamelijk actief in de fruitteelt en de akkerbouw. De landbouwsector in Nederland, en dus ook in de gemeente Borsele, heeft te maken met grote opgaven. Er is steeds meer aandacht voor de impact die de landbouw heeft op de gezondheid van mensen en op de biodiversiteit. Daarnaast hebben andere ontwikkelingen, zoals stikstof, klimaatverandering en vergrijzing, ook een grote impact op landbouw. Het aantal agrarische bedrijven binnen de gemeente Borsele is in 10 jaar tijd met ongeveer 40 procent gedaald, van ongeveer 350 bedrijven naar een kleine 200. Deze afname zal de komende jaren doorzetten als gevolg van bedrijfsbeëindiging door het ontbreken van bedrijfsopvolgers, druk van regelgeving of het gebrek aan verdienvermogen. Het areaal landbouwgrond is in de afgelopen 20 jaar flink afgenomen.

Er staat druk op dit areaal door de ontwikkeling van niet-agrarische bedrijvigheid, woningbouw en natuur.

Recreatie en toerisme De gemeente Borsele is gebrand als Landschapspark Borsele. Het gebied kent een fijnmazig en recreatief aantrekkelijk netwerk van smalle weggetjes en fietspaden. Het afwisselende landschap met haar cultuurhistorische elementen vormt een aantrekkelijke omgeving voor recreatie en toerisme. De gemeente heeft twee grotere verblijfsrecreatieparken die voor het toerisme van betekenis zijn. Daarnaast zijn er diverse dagrecreatieve voorzieningen met overnachtingsmogelijkheden, B&B ’s en andere kleinschalige overnachtingsmogelijkheden in de gemeente. Niettemin is de toeristische druk, het aantal overnachtingen afgezet tegen het aantal inwoners, laag in de gemeente. In Borsele ligt deze op 8 en is daarmee vergelijkbaar met gemeenten als Kapelle (13,7) of Reimerwaal (2,4). Vergeleken met de ‘echte’ toeristische gemeenten van de provincie Zeeland is de toeristische druk zeer laag (Noord-Beveland: 220,6 en Veere 241,5). De recreatie in de gemeente Borsele richt zich met name op wandelen en fietsen. De gemeente heeft de wens om de bekendheid van het Landschapspark Borsele te vergroten. Hiervoor ligt de nadruk op het stimuleren van recreatieve ontwikkelingen die passen bij het karakter van het de Zak van Zuid-Beveland, zonder dat de gemeente daarbij de unieke landschapswaarden uit het oog verliest.

Energie en circulariteit Onderdeel van de omgang met klimaatverandering is de verduurzaming van de energieconsumptie. De gemeente Borsele presteert op energieterrein al relatief (= in vergelijking met het Nederlands gemiddelde) goed. Het aardgasverbruik voor zowel huur- als koopwoningen neemt sinds 2016 geleidelijk af, het energieverbruik ligt onder het Nederlands gemiddelde en neemt sinds 2014 af en in Borsele wordt duidelijk meer zonne-energie opgewekt dan in de rest van Nederland. Dit komt o.a. doordat een groter aantal huizen zonnepanelen heeft (28.4 procent in Borsele, 12.3 procent in Nederland). In de ontwikkeling naar een duurzame economie is de stap naar circulariteit belangrijk. Circulair betekent dat er geen afval meer bestaat, maar dat grondstoffen steeds opnieuw worden gebruikt. Het totaal aan huishoudelijk afval per inwoner was in de gemeente Borsele 793 kilogram in 2020. In vergelijkbare kernen lag de hoeveelheid afval per inwoner op 574 kilogram. Dit betekent dat er nog stappen te zetten naar een circulaire toekomst. Het belangrijkste aspect van de gemeente Borsele is de aanwezigheid / nabijheid van een goed energienetwerk en goede energie-infrastructuur. Hiermee kan ingespeeld worden op een regionale of nationale toename in de elektriciteitsvraag. Het energienetwerk loopt wel tegen zijn grenzen aan. Er gelden beperkingen op het lokale netwerk.

Ook heeft het energienetwerk in de gemeente een landschappelijke impact, door de aanwezigheid van

blad 18 van 44

datum 11 november 2022 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

elektriciteitsmasten. Door het hogere aantal zonuren in de provincie Zeeland ten opzichte van de rest van Nederland is er een verhoogde potentie voor de opwek van zonne-energie.

Samengevat: het economische karakter De kernkwaliteiten van het economische karakter van de gemeente Borsele zijn, kort samengevat: De agrarische sector vormt een belangrijk deel van de economie in Borsele. Het Sloegebied is een belangrijke werkgever; De gemeente heeft een relatief lage toeristische druk, met slechts twee grotere verblijfsrecreatieparken en een verder kleinschalig aanbod met minicampings en B&B’s. De gemeente heeft mooie potenties voor recreatie en toerisme. De gemeente Borsele is “de meterkast van Nederland”: een goede infrastructuur voor energie op nationaal schaalniveau. 3.3

Het sociale karakter De gemeente Borsele bestaat uit grotere en kleinere dorpen. Elk van deze dorpen heeft een eigen sociale dynamiek. Er bestaan overwegend kleine kernen (niet meer dan 1.000 inwoners) die voornamelijk functioneren als woondorp; terwijl andere kernen belangrijk zijn als voorzieningenkern. Een groot deel van de dorpen, vooral degene die in de Zak zijn gelegen, zijn niet nabij een grote ontsluiting gelegen, waardoor het vanuit deze dorpen de nodige tijd kost om op de autosnelweg te komen. De wat grotere kernen zijn in het noorden van de gemeente gelegen. Deze kernen kennen meer voorzieningen en zijn beter aangesloten op het hoofdwegennet. Daarna worden de kernen steeds kleiner, ook in voorzieningenniveau. De sportaccommodaties (voornamelijk tennis- en voetbalvelden) zijn verdeeld over de dorpen. Sommige dorpen hebben één of meerdere van de voorgenoemde sportaccommodaties, maar in alle dorpen is ten minste een kleinschalige sportvoorziening aanwezig. Niet alle kernen hebben een basisschool. Borsele heeft sociaal sterke kernen die binnen de context van een landelijke gemeente behoorlijk divers zijn. De sociale structuur, het maatschappelijke voorzieningenniveau, het verenigingsleven en gemeenschapszin behoren tot de kernkwaliteiten van de gemeente Borsele.

blad 19 van 44

datum 11 november 2022 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

4.

De opgaven van Borsele Voor de opgaven zijn de huidige beleidsambities en de analyse op basis van de “Staat van Borsele” gebundeld tot vier integrale opgaven: -

4.1

Hoe houden we Borsele een fijne plek om te wonen? o Leefbaarheid, wonen en voorzieningen Hoe maken we samen Borsele klimaatbestendig en duurzaam? o Klimaatadaptatie, energie, groen/hitte, circulariteit Hoe zetten we Borsele economisch en recreatief op de kaart? o Bedrijventerreinen, recreatie en toerisme Hoe houden we Borsele mooi? o Ruimtelijke kwaliteit, landschap, groen etc.

Hoe houden we Borsele een fijne plek om te wonen? Inleiding De dorpen van Borsele zijn sterke, leefbare dorpen. De waardering van inwoners maar ook bezoekers en recreanten is hoog. Tegelijkertijd zien we wel dat de leefbaarheid (verder) onder druk staat. Dat heeft vooral te maken met de individualisering en vergrijzing van de maatschappij, maar ook de krapte op de woningmarkt heeft effecten, bijvoorbeeld doordat jongeren geen huis kunnen vinden in het dorp waar ze opgegroeid zijn. De effecten van een veranderende maatschappij zien we onder meer terug bij sportverenigingen en gemeenschapshuizen: het wordt steeds moeilijker om de vaak al decennialang bestaande sociale structuren op dezelfde manier overeind te houden en daarmee de instandhouding van de bijbehorende voorzieningen. Wonen In de gemeente Borsele is er een gevarieerd aanbod aan woonmilieus binnen de context van een landelijke omgeving. Borsele heeft een woningvoorraad die overwegend bestaat uit eengezinswoningen. Woningen in de gemeente Borsele zijn vaker dan gemiddeld koopwoningen. De WOZ-waarde en de vraagprijs voor woningen is in de afgelopen jaren toegenomen. De afgelopen jaren heeft de woningmarkt grote veranderingen doorgemaakt.

Waar Borsele een tiental jaar geleden nog in een anticipatieregio voor krimp lag, is onder invloed van de ontwikkelingen op de woningmarkt en door trends als thuiswerken de vraag veranderd. Ook in Borsele speelt een tekort aan woningen. Steeds meer mensen uit andere regio’s (waaronder de Randstad) vestigen zich in onze gemeente. Tegelijkertijd vergrijst de gemeente Borsele. Op langere termijn wordt nog altijd een krimp in onze gemeente verwacht. De gemeente vindt het belangrijk om leegstand en / of verpaupering te voorkomen. Hier komen vraagstukken rondom de verduurzaming van het woningbestand en de geschiktheid van de woningen voor jongere doelgroepen om de hoek kijken. Daarbij geldt dat er vooral een verschil bestaat tussen vraag en aanbod. In Borsele staan veel grote, relatief dure woningen. De huisvesting voor jongeren is belangrijk voor de leefbaarheid van de dorpen. Tegelijkertijd heeft juist die groep het lastig; er zijn te weinig betaalbare woningen. Daarnaast is de hoeveelheid levensloopbestendige woningen te krap. Al met al kan geconcludeerd worden dat er in de gemeente in de huidige huizenmarkt te weinig betaalbare woningen voor jongeren en ouderen zijn. Het aanbod is klein en de huizenprijzen zijn de afgelopen jaren enorm gestegen.

De gemeente heeft een belangrijke rol op de woningmarkt maar heeft weinig invloed op de vraagprijs van de bestaande woningvoorraad en de bouwkosten van nieuwbouwwoningen. Vigerend beleid heeft als speerpunt om aan te haken bij passende bouwplannen die inspelen op de bevolkings- en huishoudensontwikkelingen en op de kwaliteitseisen van de consument. Ook wil de gemeente zorgen dat woningen kwalitatief goed aansluiten bij de behoefte van de inwoners. Zo is een passend aanbod van

blad 20 van 44

datum 11 november 2022 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

levensloopbestendige woningen een opgave. Op regionaal niveau (regio De Bevelanden) wordt een gezamenlijk woonbeleid gevoerd (woonvisie De Bevelanden). De grote vraag naar woningen wijst op de noodzaak om nog meer te doen. Op welke manier faciliteren we vergrotingen van het woningaanbod? Hoeveel woningen bouwen we de komende decennia op welke plek? Wat is de typologie van de woningen? Hoe bedienen we onze doelgroepen het best? Waar willen we deze woningen plaatsen? Kiezen we voor inbreiden of uitbreiden? Kunnen we op andere manieren voorzien in de vraag naar woningen (bijvoorbeeld door tijdelijke woonoplossingen of flexwonen)? Leefbaarheid en voorzieningen Onze gemeente kent relatief veel maatschappelijke voorzieningen en basisvoorzieningen. Het voorzieningennetwerk is vrij robuust. In elke grotere kern van onze gemeente zijn basisvoorzieningen aanwezig. Basisvoorzieningen zijn onder meer een basisschool, dorpshuis en sportvereniging. Zo is in de meeste kernen van onze gemeente een sportvoorziening aanwezig. Naarmate de dorpen kleiner worden neemt het voorzieningenniveau verder af. Enkele dorpen hebben naast de basisvoorzieningen nog enkele winkels en een basisschool. De kleinere dorpen zijn de afgelopen tijd (nog meer) woondorpen zonder wezenlijke voorzieningen geworden.

Zo verdwenen in veel gevallen sportverenigingen en gaat er de komende jaren ook bijvoorbeeld in het aantal kerken het één en ander veranderen. Heinkenszand en ’s-Gravenpolder zijn bovenlokaal verzorgende centra en hebben meer voorzieningen dan de andere kernen in de gemeente. Naar de toekomst toe gaat het voorzieningenniveau verder veranderen. Voorzieningen zijn steeds minder lokaal aanwezig, waardoor een groter aantal dorpen steeds meer alleen gericht zijn op wonen. Voorzieningen worden op een andere manier geleverd, bijvoorbeeld via het sociale netwerk, digitaal, op afroep of op gemeentelijk of regionaal schaalniveau. Onze gemeente zet zich in om de bestaande maatschappelijke voorzieningen in bovenlokaal verzorgende centra te behouden. We zetten in op het behoud en versterken van de digitale bereikbaarheid. De snelheid en stabiliteit van internet is belangrijk. Het heeft een impact op de manier waarop voorzieningen aangeboden kunnen worden. We moeten een keuze maken: Zetten we het huidige beleid voort en zetten we zoveel mogelijk in op behoud van maatschappelijke en sportvoorzieningen in alle kernen? Of gaan we deze voorzieningen in de gemeente op een andere manier aanbieden? Gezondheid Een fijne plek om te wonen gaat ook om een plek waar je gezond kunt wonen.

Borsele heeft een relatief gezonde bevolking (minder overgewicht dan Nederlands gemiddelde, minder eenzaamheid dan Nederlands gemiddelde, een relatief bewegingsvriendelijke omgeving). Wel zijn er (steeds groter wordende) uitdagingen. Ondanks het relatief lage aandeel mensen met overgewicht steeg het aantal mensen met overgewicht nergens in Nederland zo hard als in Borsele2 . In het licht van vergrijzing is eenzaamheid onder ouderen in de dorpen een steeds groter aandachtspunt. Dat werd door de Coronacrisis nogmaals duidelijk. Belangrijk is de aandacht voor positieve gezondheid 3 . Tot onze opgave behoort het zorgen voor voldoende ontmoetingsplekken en te zorgen voor een openbare ruimte die uitnodigt tot beweging. Daarnaast is een gezonde levensstijl voor onze inwoners belangrijk. Ten slotte is stabiliteit en snelheid van internet belangrijk. Zo blijven onze inwoners ook in digitale zin bereikbaar. 4.2

Hoe maken we samen Borsele klimaatbestendig en duurzaam? Inleiding Het klimaat verandert. Dit heeft een impact op onze gemeente. We gaan te maken krijgen met meer hete dagen, meer droogte en meer regen. De kans op een overstroming, en de intensiteit van een mogelijke overstroming, neemt ook toe. 2

bron: 4 jarige gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2020: Tabellenboeken Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2020-2021 - GGD Zeeland 3 Positieve gezondheid beschrijft gezond zijn niet als de afwezigheid van ziekte, maar van het vermogen om het leven in te vullen op een manier waarop mensen het vermogen hebben om zelf het leven betekenisvol in te vullen.

blad 21 van 44

datum 11 november 2022 projectnummer 0469222.100 betreft Omgevingsvisie Borsele

Klimaatadaptatie Als gevolg van klimaatverandering komen extreem warme (zomer)dagen vaker voor. Deze warmte blijft in een bebouwde omgeving gemakkelijker hangen. Op warme dagen kan zich hierdoor een hitte-eiland vormen. Dit gebeurt met name in de afwezigheid van groen, blauw en openheid. Deze warmte heeft een negatief effect op mensen, dieren en planten. Door openheid, groen- en waterelementen en materialen die warmte minder vasthouden toe te passen in de inrichting van de kernen warmt de bebouwde omgeving minder heftig op. Door klimaatverandering neemt ook de intensiteit van buien toe. Door de buitenruimte zo in te richten dat regenwater opgevangen wordt of weg kan stromen, kan voorkomen worden dat het regenwater grootschalige overlast veroorzaakt. De opgave voor onze gemeente en voor iedere inwoner is om minder verharding toe te passen. De aanleg van groen- en waterelementen zorgt ook voor een meer waterbestendigebuitenruimte. De gemeente heeft hierin in de afgelopen jaren al stappen gemaakt, zoals de aanleg van meer groen, de aanleg van waterbergingen en het afkoppelen van regenwater. Naast wateroverlast is ook droogte een belangrijke uitdaging voor onze gemeente. Verzilting treedt op door een stijgende zeespiegelstijging, grootschalige onttrekking van zoetwater voor de landbouw en droogte.

In onze gemeente is een grote agrarische sector aanwezig die de negatieve effecten ervaart van het verziltende grondwater. Er bestaat in sommige gebieden van de gemeente een risico op overstromingen. Zo heeft de omgeving van Baarland te maken met een middelgroot risico op een overstroming van 3 tot 5 meter. Klimaatverandering kan dit risico toe laten nemen. Energietransitie Om opwarming van de aarde en alle andere negatieve aspecten van klimaatverandering tegen te gaan is wereldwijd afgesproken om het energieverbruik te verminderen en over te stappen op het gebruik van duurzame en hernieuwbare energiebronnen: de Energietransitie. Eén van de uitdagingen binnen die transitie is het verduurzamen van de gebouwde omgeving. Alle gebouwen in Nederland moeten uiteindelijk verwarmd worden zonder aardgas of andere fossiele brandstoffen. Dat heet de Warmtetransitie. In Borsele worden de stappen die onze gemeente wil zetten uitgewerkt in de Transitievisie Warmte. In Nederland zijn de wereldwijde afspraken vertaald en vastgelegd in het Klimaatakkoord met als ambitie: een volledig duurzame energievoorziening in 2050. Het klimaatakkoord bestaat uit vijf tafels: elektriciteit, mobiliteit, industrie, landbouw en landgebruik en gebouwde omgeving.