B Memo Hervormingsagenda Jeugd 112024

Aan: Domein/Team: Kopie aan:

Gemeenteraad

Van:

College van burgemeester en wethouders

Zaaknummer: Z24.036985 Documentnummer: D24.657889 Datum: Betreft:

4 november 2024 Memo Hervormingsagenda Jeugd t.b.v. inforaad 14-11-2024

Geachte raad, Ter voorbereiding op de inforaad van 14 november 2024 ontvangt u voorliggende memo. Deze memo bevat een samenvatting van de Hervormingsagenda Jeugd, alsmede een vooruitblik op de hieruit voortvloeiende en voorziene gemeentelijke opgaven voor de komende jaren.

Hervormingsagenda Jeugd Aanleiding Diverse (maatschappelijke) ontwikkelingen hebben gezorgd voor een groeiende vraag naar jeugdzorg. Het zorggebruik is in de loop der jaren dan ook sterk gegroeid: kreeg twintig jaar geleden ongeveer 1 op de 27 kinderen en jongeren jeugdzorg, nu is dat 1 op de 8. Ook de uitgaven binnen de jeugdzorg zijn flink gestegen. In 2019 werd 1,9 miljard uitgegeven. Dit is 50% meer ten opzichte van 2015. En de kosten binnen de jeugdzorg blijven stijgen. Om de jeugdzorg te verbeteren en financieel houdbaar te maken, hebben de betrokken partijen in de vijfhoek (rijk, gemeenten, cliëntorganisaties, professionals en aanbieders) in de Hervormingsagenda Jeugd 1 (hierna: HVAJ) een uitgebreid pakket afspraken gemaakt voor de periode van 2023 tot 2028. Deze geeft koers aan de opgave: zorgen dat kind en gezin wanneer dit nodig is zo snel als mogelijk passende zorg en ondersteuning ontvangen. Het omvat de grootste hervorming van de jeugdzorg sinds de decentralisatie van 2015. Deze verandering vindt plaats op lokaal, regionaal en landelijk niveau en is daarmee een bijzonder grote opgave.

MEMO

Samenhang diverse programmalijnen Diverse ontwikkelingen geïnitieerd vanuit het Rijk zijn niet losstaand, maar ingegeven vanuit een integrale visie op het sociaal domein. Hoewel in deze memo, en tijdens de inforaad van 14 november 2024, wordt gefocust op de HVAJ, kan deze niet los worden gezien van andere landelijke programma’s zoals het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA), het Integraal Zorgakkoord (IZA) en het Toekomstscenario Kind- en Gezinsbescherming.

1

Hervormingsagenda Jeugd 2023-2028

1

Hoofddoelstelling van de HVAJ • Verbetering van de kwaliteit en effectiviteit van de hulp; • Stijgende zorgkosten onder controle houden om het jeugdstelsel op lange termijn betaalbaar te houden. Maatregelen De HVAJ bevat een omvangrijk pakket afspraken, die zijn vertaald naar onderstaande thema’s. De inhoudelijke toelichting is onderaan deze memo opgenomen (verdieping inhoudelijke opgaven). 1. Afbakening reikwijdte jeugdhulpplicht: jeugdhulp voor de meest kwetsbare gezinnen (maatschappelijke dialoog in relatie met normaliseren); 2. Jeugdhulp steviger verbinden aan aanpalende domeinen zoals het onderwijs, volwassenen-ggz en bestaanszekerheid; 3. Stevige Lokale Teams en toegang 4. Terugdringen residentiële jeugdhulp: zo thuis mogelijk 5. Kwaliteitsverbetering en blijvend leren en verbeteren; 6. Verbeteren van de organisatie en inkoop van specialistische jeugdzorg ; 7. Eenvoudigere uitvoering van inkoop, minder administratieve lasten en aanpak negatieve effecten marktwerking; 8. Verbeteren inzicht in het functioneren van het jeugdstelsel met data een monitoring.

Financieel Rijk en gemeenten zijn beiden van mening dat de huidige financieringssystematiek voor het jeugddomein niet houdbaar. Daarom gaan we samen voortvarend aan de slag met een beter passend en bestendig financieringsmodel, waarin sturingsmogelijkheden, medebewind/beleidsvrijheid, financiële verantwoordelijkheden en de wijze van financieren in balans zijn. Naast de inhoudelijke opgave om het stelsel van jeugdhulp te verbeteren, is de financiële opgave een belangrijk onderdeel van de agenda. Dit betreft een oplopende besparing tot € 1 miljard euro vanaf 2027 (cq 15% van het totaal), waarvan over ruim € 650 miljoen overeenstemming tussen rijk en VNG is over de mogelijke haalbaarheid. De rest is met meer onzekerheden omgeven. Met het afsluiten van de HVAJ zijn de investeringsbijdragen als aanvullende middelen voor de jaren 2024 (€ 1.363.000) en 2025 (€ 859.000) toegevoegd aan het gemeentefonds. Niet vrijblijvend kader Er is een deskundigencommissie ingesteld die de uitvoering van de HVAJ toetst. Deze commissie zal een zwaarwegend advies geven aan het bestuurlijk overleg ten aanzien van de uitvoering van de maatregelen en de gepleegde inspanningen; ook in relatie tot de uitgavenontwikkeling.

MEMO

Hervormingsagenda Jeugd – gemeentelijke opgaven Gemeentelijke opgaven Niet alle voorgestelde maatregelen vragen evenveel (lokale) aandacht. Voor sommige maatregelen 2

geldt dat het Rijk het voortouw neemt. Als we kijken naar de gemeentelijke opgaven binnen de HVAJ zien we dat komende jaren de focus van het leveren van jeugdhulp aan alle kinderen en gezinnen met een ondersteuningsvraag anders zal worden vormgegeven. Dit betekent dat specialistische jeugdhulp op termijn alleen nodig beschikbaar is voor de meest kwetsbare gezinnen. De meer enkelvoudige vormen van jeugdhulp voor het tijdelijk ondersteunen van jeugdigen en ouders zullen worden belegd in het Sterk Lokaal Team en worden opgevangen met algemene, vrij toegankelijke voorzieningen (individueel of collectief). Samengevat voorzien we voor de komende jaren de volgende gemeentelijke opgaven: 1. Afbakening reikwijdte jeugdhulpplicht: jeugdhulp voor de meest kwetsbare gezinnen (maatschappelijke dialoog in relatie met normaliseren); 2. Jeugdhulp steviger verbinden aan aanpalende domeinen zoals het onderwijs, volwassenen-ggz en bestaanszekerheid; 3. Stevige Lokale Teams en toegang; 4. Kwaliteitsverbetering en blijvend leren en verbeteren; 5. Verbeteren inzicht in het functioneren van het jeugdstelsel met data een monitoring. Kosten optimalisering lokale teams Het is nu nog te vroeg om de uitdagende opgaven om te zetten in een concreet uitvoeringsplan met doorkijk wat dit in formatieve zin gaat betekenen voor de gemeente.

Immers de verdere inrichting van het sociaal domein is mede afhankelijk van de keuzes van de lokale politiek op het meerjarenbeleid van de diverse benoemde ontwikkelingen, de beheersbaarheid van jeugdhulp en de positie van de lokale teams hierin.

Verdieping inhoudelijke opgaven Hieronder is (beknopt) een inhoudelijke toelichting opgenomen van de in de HVAJ opgenomen maatregelen. 1. Reikwijdte jeugdhulpplicht: jeugdhulp voor de meest kwetsbaren In de HVAJ is afgesproken om de reikwijdte van de jeugdhulpplicht wettelijk af te bakenen. Ook de termen gebruikelijke hulp, eigen kracht en wettelijk voorliggende voorziening worden in de Jeugdwet ge(her)definieerd. Volgens de nieuwe jeugdhulpplicht moet de gemeente alleen nog maar jeugdhulp bieden aan jeugdigen en gezinnen in de meest kwetsbare situaties. Dit zijn jeugdigen in onveilige situaties en/of jeugdigen met ernstige gedragsproblematiek, een aandoening, stoornis of (chronische) beperking, waarbij de inzet van jeugdhulp noodzakelijk is gezien de aard en ernst van de hulpvraag.

MEMO

Het wetsvoorstel hiervoor moet in 2024 komen. In de wet komt te staan wat er wél onder de jeugdhulpplicht valt in plaats van wat er níet onder valt. Ook wordt in de jeugdwet verscherpt wat voorliggend is aan de jeugdwet, bijvoorbeeld zorg op school. De gemeente hanteert hierbij een integrale aanpak die mogelijk wordt door de 'Wet aanpak meervoudige problematiek sociaal domein' (Wams). 3

Jeugdhulp moet voortaan ook aantoonbaar effectief zijn volgens de stand van de wetenschap en praktijk. Dit betekent dat duidelijk moet worden welke hulp niet langer als jeugdhulp wordt gezien en kan worden ingezet. Hiervoor wordt een 'niet doen'-lijst opgesteld. Ook komen er regels over de trajectduur. Gemeenten en aanbieders maken bij de contractering afspraken over de gemiddelde trajectduur van een behandeling, en hoe deze kan worden gemonitord. Dit alles betekent dat de gemeente in minder gevallen jeugdhulp gaat inzetten. Hulpvragen van jeugdigen of ouders worden minder vaak beantwoord met de inzet van jeugdhulp. Het Rijk wil een maatschappelijke dialoog beginnen over het normaliseren en versterken van het 'gewone leven'. Hierbij wordt gekeken naar wat het betekent om gezond en veilig op te groeien. Er moet een pedagogische basis zijn die bestaat uit basisvoorzieningen voor jeugdigen en gezinnen zoals opvang, onderwijs, welzijn, jongerenwerk, sport en jeugdgezondheidszorg. Daarnaast krijgen ouders laagdrempelig toegang tot informatie over opvoeden en opgroeien (ook online). Veel voorkomende (lichte) ambulante jeugdhulp zal vrij toegankelijk georganiseerd worden. Dit moeten gemeenten aanbieden als algemene (voorliggende) voorziening. Er komt een verplichting in de jeugdwet voor de gemeenten om met samenwerkingspartners over de inrichting hiervan periodiek overleg te voeren.

2. Jeugdhulp verbinden aan aanpalende domeinen zoals het onderwijs, volwassenen-ggz en bestaanszekerheid Problemen van een jeugdige moeten worden opgepakt in de context van problemen binnen het gezin. Niet altijd is jeugdhulp de meest passende hulp. Er moet daarom meer verbinding ontstaan met domeinen als het onderwijs, bestaanszekerheid/schulden en volwassen-ggz. Naast jeugdhulp wordt hulp vanuit andere domeinen aangeboden om de problemen tegelijk, integraal en bij de bron aan te pakken. De gemeente wijst in deze gevallen een regisseur aan. Het wetsvoorstel ‘Wams’ bevat een bepaling waarmee de Jeugdwet op dit punt wordt aangepast. Onderwijs en kinderopvang gaan een preventieve rol spelen om de vraag naar jeugdhulp te verkleinen. Voor jeugdigen met een extra ondersteuningsbehoefte is het belangrijk dat men eerst kijkt wat er op school of op een opvanggroep kan worden gedaan. Het ‘normaliseren’ van gedrag, het bieden van een aangepast onderwijsprogramma, extra inzet of aanbod vanuit passend onderwijs of een pedagogisch medewerker die meekijkt is in veel gevallen voldoende. Ook gaat het Rijk investeren in de kwaliteit van het onderwijs.

MEMO

Een meer integrale aanpak van jeugdhulp en volwassenen-ggz (van bijvoorbeeld de ouder) moet de effectiviteit van hulp verhogen. Ook programma's over de bestaanszekerheid en armoedebestrijding zullen een effect hebben op de vraag naar jeugdhulp. De overgang van jeugdhulp naar volwassenenzorg (18-/18+) zorgt vaak voor problemen. Jeugdigen met jeugdhulp moeten daarom een ontwikkel- of toekomstplan maken met niet-vrijblijvende afspraken. Dit zorgt ervoor dat de jeugdige de jeugdhulp met een toekomstperspectief kan

4

verlaten. Van belang hierbij is het zorgen voor een woning, voor werk of opleiding, voor inkomen en voor verdere begeleiding en zorg als dit nodig en gewenst is. 3. Stevige lokale teams en toegang Jeugdigen en hun ouders moeten voor jeugdhulp laagdrempelig en dicht bij huis terecht kunnen. Daarom moeten de gemeenten inzetten op stevige lokale teams. Teams die met ouders en jeugdigen kijken naar wat echt nodig is. Die niet alleen toegang verlenen, maar zelf direct (lichte) ondersteuning bieden. Ondersteuning die is gericht op het versterken van het gewone leven en de veerkracht van gezinnen en jeugdigen. Deze teams zijn de schakel en werken intensief samen met andere professionals zoals jeugdbescherming, huisartsen en informele steunfiguren. Maar ook met gespecialiseerde aanbieders, Veilig Thuis, Gecertificeerde Instellingen en Jeugdgezondheidszorg. 4. Terugdringen residentiële jeugdhulp: zo thuis mogelijk Gesloten jeugdhulp wordt afgebouwd en omgebouwd naar alternatieve hulp. De ambitie is dat alle gesloten jeugdhulp in 2025 kleinschalig en regionaal georganiseerd is. In 2030 is het streven om zo dichtbij mogelijk bij nul gesloten plaatsingen te zijn. Verder wordt geïnvesteerd in alternatieve zorg ter voorkoming van uithuisplaatsingen en terugplaatsing te bevorderen. De kwantiteit en de kwaliteit van deze alternatieve zorg wordt continu bekeken.

Het Rijk en de gemeenten maken afspraken over de financiële gevolgen van de transformatie. 5. Kwaliteitsverbetering en blijvend leren Er moet alleen hulp worden geboden die daadwerkelijk bijdraagt aan de doelstelling die de jeugdige en/of opvoeder met de professional vaststelt. Het is de ambitie dat in 2028: a) de jeugdhulp kan bouwen op een stevige gezamenlijke structuur en cultuur waarin voortdurend leren en veranderen vanzelfsprekend is en niet langer vrijblijvend is; b)van een groot deel van de jeugdhulp is vastgesteld wat aantoonbaar werkt en dit in de praktijk wordt toegepast. En dat hetgeen dat aantoonbaar niet werkt, niet wordt toegepast; c) voor belangrijke delen van de jeugdhulp kwaliteitskaders bestaan. De afspraken zijn gebaseerd op de adviezen van de werkgroepen ‘Kwaliteit & Effectiviteit’ en ‘Leren, Ontwikkelen & Kennisinfrastructuur’.

MEMO

6. Verbeteren van organisatie en inkoop specialistische jeugdzorg Voor een groot aantal jeugdigen en gezinnen is (hoog)specialistische hulp onvoldoende of niet op tijd beschikbaar. Deze zorg moet op regionaal of landelijk niveau worden georganiseerd en ingekocht. Op dit moment is dit nog zonder verplichtingen georganiseerd. Voor het verbeteren van de inkoop van specialistische hulp zijn bestuurlijke afspraken in de maak. Deze 5 bouwstenen vormen de basis van de afspraken: 1. Versterken van de regio's; 2. Standaardiseren van inkoop, kwaliteit en administratie; 3. Inkopen op landelijke schaal; 5

4. Regievoeren op regio-overstijgende transformatie; 5. Onderzoek naar verevenen van risico’s (tussen gemeenten) bij buitengewoon hoge kosten voor een gemeente. Belangrijk hierbij is de inhoud van het wetsvoorstel ‘Wet verbetering beschikbaarheid zorg voor jeugdigen’ en bijbehorende ministeriële regeling. Hierin wordt vastgelegd welke zorgvormen regionaal of landelijk worden ingekocht. 7. Eenvoudigere uitvoering en inkoop, minder administratieve lasten en aanpak negatieve effecten marktwerking De HVAJ heeft ook als doel om de uitvoering en de inkoop te vereenvoudigen. Op landelijk niveau wordt daarom ingezet op een vergaande standaardisatie van contractering, administratieve afhandeling en verantwoordingseisen. Deze standaardisering vindt ook plaats door meer uniforme product- en dienstomschrijvingen. Om de negatieve effecten van de marktwerking aan te pakken komen er landelijke tarieven, zodat gemeenten op termijn geen eigen tarieven in hun verordening hoeven op te nemen. Een algemene maatregel van bestuur ‘Reële prijzen Jeugdwet’ moet ervoor zorgen dat prijzen meer gelijk getrokken worden. Ook worden er zwaardere eisen gesteld aan de governance en financiële bedrijfsvoering van zorgaanbieders. 8.

Verbeteren inzicht in functioneren van het jeugdstelsel met data en monitoring De Rijksoverheid verzamelt op dit moment nog niet voldoende data om de inzet van jeugdhulp goed te bestuderen. Omdat er geen uniforme indelingen en definities zijn is het ook lastig om bronnen centraal te analyseren. Het Rijk gaat zich inzetten om de landelijke monitoring te verbeteren, en te werken aan een data gedreven stelsel. De monitoring heeft als doel het functioneren van het stelsel in beeld te brengen op de doelen kwaliteit, betaalbaarheid en toegankelijkheid. Daarnaast is het bedoeld om beter zicht te krijgen op de effecten van landelijk, regionaal en gemeentelijk beleid. Hierdoor kunnen er op basis van feiten keuzes worden gemaakt en kan er beter worden bijgestuurd waar nodig. Ook op regionaal en lokaal niveau wordt data gedreven werken verder geoptimaliseerd.

Met vriendelijke groet,

MEMO

College van burgemeester en wethouders

6