A Rapport Nautus 'Analyse uitvoering en effect actie- en koersplan 2020 - 2023 gemeente Borsele'
Tekst van het document
Analyse uitvoering en effecten actie- en koersplan 2020 – 2023 Gemeente Borsele
www.nautus.nl
Analyse uitvoering en effecten actie- en koersplan 2020 – 2023 Gemeente Borsele
Ter attentie
Henk Veenendaal
Projectnaam
Adviseur beleidsplan en hervormingsagenda
Onderwerp
Analyse uitvoering en effecten actie- en koersplan 2020 – 2023
Versie
3.0
Datum
Vrijdag 6 september 2024
Auteur(s)
Marion Steenbakker
2
Inhoudsopgave 1 Samenvatting .................................................................................. 4 2 Inleiding ......................................................................................... 5 2.1 Achtergrond en aanleiding ............................................................... 5 2.2 Inhoud en totstandkoming van dit rapport.............................................. 5 2.3 Leeswijzer .................................................................................. 6 3 Het actie- en koersplan sociaal domein (2020 - 2023) ................................ 7 3.1 Het actie- en koersplan op hoofdlijnen .................................................. 7 3.2 De uitvoering van het koersplan ......................................................... 8 3.3 Conclusie ................................................................................. 10 4 De effecten van het actie- en koersplan – inzicht in de financiën ................. 11 4.1 Inleiding ................................................................................... 11 4.2 Ontwikkelingen binnen het sociaal domein .......................................... 11 4.3 Ontwikkeling ten opzichte van gelijksoortige gemeenten .......................... 13 5 De effecten van het actie- en koersplan – inzicht in het zorggebruik .............
16 5.1 Inleiding ................................................................................... 16 5.2 Ontwikkelingen binnen het gebruik van Wmo-voorzieningen ..................... 16 5.3 Ontwikkelingen binnen het gebruik van Jeugd voorzieningen .................... 18 5.4 Conclusie ................................................................................. 19 6 De effecten van het actie- en koersplan – inzicht in de ervaren impact .......... 20 6.1
Inleiding .............................................................................. 20
6.2
De maatregelen volgens de procescoördinatoren ............................. 20
7 Relevante ontwikkelingen ................................................................. 22 7.1 Demografische ontwikkelingen ........................................................ 22 7.2 De Hervormingsagenda Jeugd ........................................................ 22 7.3 Gezond en Actief Leven Akkoord en Integraal Zorg Akkoord ..................... 24 7.4 Conclusie ................................................................................. 25 8 Conclusie...................................................................................... 26 8.1 Inleiding ................................................................................... 26 8.2 De uitvoering van het actie- en koersplan ............................................ 26 8.3 De impact en het effect van de maatregelen en de verhouding tot anderen ..... 27 8.4 Relevante ontwikkelingen .............................................................. 27 8.5 Eindconclusie en vooruitblik ........................................................... 28
3
1 Samenvatting In de periode 2020 – 2023 werkte de gemeente Borsele met haar actie- en koersplan aan het afbuigen van de stijgende kosten en cliëntaantallen binnen de gespecialiseerde zorg. De focus lag hierin op de inzet van voorzieningen binnen het voorliggend veld en het strenger afbakenen van de gespecialiseerde zorg. De gemeente bracht het actie- en koersplan zo goed als volledig tot uitvoering. Een aantal van de maatregelen voert de gemeente op dit moment nog uit.
Met dit rapport brengen we in kaart wat het effect was van de maatregelen op de financiën en het zorggebruik en wat de ervaren impact is onder professionals en inwoners. Op basis van desk research en diepte-interviews met medewerkers van de gemeente Borsele zien we dat: •
de gemeente Borsele in de periode 2020 – 2023 een hoger bedrag ontvangt vanuit de Rijksmiddelen en ook een hoger bedrag begroot voor de lasten binnen het sociaal domein;
•
de maatregelen bijdroegen aan het afbuigen van de stijgende kosten binnen de jeugdzorg en dat de maatregelen (nog) niet leidden tot het afbuigen van de stijgende kosten binnen de Wmo;
•
de maatregelen bijdroegen aan het afbuigen van het stijgend aantal cliënten binnen de jeugdzorg en bijdroegen aan het stabiliseren van het stijgend aantal cliënten binnen de Wmo;
•
de gemeente Borsele de enige Bevelandse gemeente was waar het relatief aantal cliënten daalde binnen de jeugdzorg en het zorggebruik binnen zowel de jeugdzorg als Wmo lager ligt dan het landelijk gemiddelde, en;
•
dat professionals ervaarden dat zij meer integraal werken en dat zij passendere ondersteuning inzetten.
We zien daarmee dat de maatregelen eraan bijdroegen dat landelijke trends doorbroken zijn en dat professionals en inwoners een verbetering in de samenwerking en ondersteuning ervaren.
Als we vooruitkijken, zien we een grote opgave op de gemeente afkomen met de Hervormingsagenda Jeugd, het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en Integraal Zorg Akkoord (IZA). Met de maatregelen uit het actie- en koersplan legde de gemeente Borsele een goede basis voor het realiseren van deze opgaven. De komende jaren vraagt het uitvoeren van deze programma’s echter nog doorontwikkeling. Dit zit met name op: •
Het realiseren van voldoende capaciteit voor toegangsmedewerkers en het gebiedsteam;
•
Het in beeld brengen van het totaal aanbod zodat de gemeente kan sturen op het realiseren van toereikend aanbod voor de hulpvragen;
•
Het verstevigen van de resultaatverantwoording naar zorgaanbieders, zodat meer grip komt op de effecten van ondersteuning en het tijdig op- en afschalen;
•
Het bevorderen van samenwerking en opzetten van lokale aanpakken binnen het voorliggend veld, en met de sociale basis en gespecialiseerde zorgaanbieders;
•
Het doorontwikkelen van het datagedreven werken, zodat de effectiviteit en doelmatigheid van ondersteuning zichtbaar wordt.
4
2 Inleiding 2.1 Achtergrond en aanleiding De gemeente Borsele staat op het punt een nieuw actie- en koersplan voor het brede sociaal domein op te stellen. De gemeente ziet de afgelopen jaren dat de vraag naar gespecialiseerde zorg toeneemt. De afgelopen jaren is hier met het actie- en koersplan Sociaal Domein (2020 – 2023) al op geïnvesteerd. Met als doel het afbuigen van de stijgende kosten en cliëntaantallen.
De gemeente Borsele staat hierin niet alleen. De druk op de zorg neemt landelijk de laatste jaren steeds verder toe. Het aantal mensen dat een beroep doet op (gespecialiseerde) zorg stijgt en de wachtlijsten nemen toe. Tegelijkertijd is er de beweging naar meer integraal en domein-overstijgend werken. Waarbij de focus ligt op integrale dienstverlening aan inwoners op alle leefgebieden1.
Dit maakt dat de gemeente Borsele toewerkt naar een nieuw actie- en koersplan voor de komende periode. Hiermee speelt zij in op de stijgende kosten en op het domein-overstijgend werken. Het startpunt hiervoor is inzicht in waar de gemeente nu staat en wat de maatregelen uit het actie- en koersplan opleverden. Om vanuit daar duidelijke scenario’s te schetsen voor het beleid de komende jaren.
De gemeente Borsele vroeg Nautus allereerst een rapport op te stellen dat inzicht geeft in de huidige stand van zaken, om vervolgens in afstemming met de beleidsmedewerkers Sociaal Domein een inforaad voor te bereiden voor de gemeenteraad. Op basis van de inforaad kan de gemeenteraad een ambitie formuleren voor de komende jaren, die als uitgangspunt dient voor het nieuwe actie- en koersplan.
2.2 Inhoud en totstandkoming van dit rapport Dit rapport geeft inzicht in de volgende vragen: •
Hebben we de afgelopen jaren het actie- en koersplan uitgevoerd zoals beoogd? a.
Hoe zag de context eruit waarin het actie- en koersplan is uitgevoerd? En in welke mate week dit af van het plan?
b.
Welke activiteiten / inspanningen uit het actie- en koersplan zijn uitgevoerd? En welke (nog) niet?
•
Wat is de impact / het effect van de inspanningen en investeringen? a.
Hoe hebben de inkomsten en uitgaven zich ontwikkeld de afgelopen jaren?
b.
Hoe heeft het gebruik van voorzieningen Jeugd en Wmo zich ontwikkeld de afgelopen jaren?
c.
Welke impact hebben inwoners en partners / professionals in het voorliggend veld ervaren (als gevolg van de inspanningen / activiteiten en investeringen de afgelopen jaren)?
1
Zoals beschreven door de VNG in ‘De waarde van het sociaal domein’. Geraadpleegd via De waarde van het sociaal domein (vng.nl)
5
•
Met welke ontwikkelingen hebben we de komende jaren rekening te houden? a.
Hoe verhouden onze inspanningen en investeringen zich tot de opdracht uit de Hervormingsagenda Jeugd?
b. •
Zijn er andere relevante ontwikkelingen lokaal, regionaal en / of landelijk?
Hoe verhouden we ons tot andere gemeenten / het landelijk beeld? a.
In hoeverre wijken we positief dan wel negatief af van referentie gemeenten?
b.
In hoeverre wijken we positief dan wel negatief af van het landelijk beeld?
Om antwoord te geven op bovenstaande vragen stelde Nautus een plan van aanpak op. We gebruikten verschillende methoden in de totstandkoming van dit rapport. De belangrijkste methoden zijn desk research en gesprekken met medewerkers van de gemeente Borsele en uitvoeringsorganisaties. Dit betroffen onder andere medewerkers van de afdeling Financiën, de data-analist, beleidsmedewerkers en procescoördinatoren.
2.3 Leeswijzer Na de inleiding gaan we in hoofdstuk 3 in op het actie- en koersplan en de wijze waarop dit de afgelopen jaren uitvoering kreeg. Vervolgens beschrijven we in hoofdstuk 4 tot en met 6 respectievelijk de effecten van het actie- en koersplan op de financiën, de effecten op het zorggebruik en de ervaren impact onder gebruikers. In hoofdstuk 7 beschrijven we vervolgens de ontwikkelingen die de komende jaren op de gemeente Borsele afkomen en tot slot beschrijven we in hoofdstuk 8 de overkoepelende conclusie.
6
3 Het actie- en koersplan sociaal domein (2020 - 2023) 3.1 Het actie- en koersplan op hoofdlijnen Met het actieplan sociaal domein beschrijft de gemeente Borsele de lokale opdracht voor het sociaal domein. In dit actieplan bouwt de gemeente voort op voortgaande beleidsnota’s. Zij besloot niet langer afzonderlijke nota’s op te stellen voor de traditionele deelgebieden van het sociaal domein zoals Jeugd en Wmo. In plaats daarvan koos de gemeente voor één beleidsnota voor het gehele sociaal domein. Dit werd de basis voor het actieplan.
Dit actieplan beschrijft de basis voor de doorontwikkeling van het sociaal domein. Hierbij ligt de focus op het inzetten op preventie en normalisatie, en op het bevorderen van domein-overstijgend en integraal werken. Vanuit het actieplan formuleerde de gemeente actiepunten waarmee zij bijdraagt aan het leveren van kwalitatief betere zorg voor inwoners en het beheersbaar maken van de kosten.
Met het actieplan beschrijft de gemeente in 33 actiepunten de doorontwikkeling voor het sociaal domein. De actiepunten kennen overlap en sluiten aan bij de beweging die in het sociaal domein is ingezet, namelijk: dichtbij huis, op maat, vanuit één plan, zo licht als mogelijk en zo zwaar als nodig. Met het oog op de overlap en verbinding tussen de actiepunten maakte de gemeente een verdiepingsslag in het koersplan. Het koersplan beschrijft 20 maatregelen waarin de verbinding wordt gezocht met de actiepunten uit het actieplan. Het koersplan beschrijft de volgende maatregelen: Jeugd
Wmo
Gebiedsgericht werken – sociaal gebiedsteam
Algemeen
Lokaal expert team Borsele
Gebruikelijke zorg voorliggende voorzieningen
Meer datagedreven / -gestuurd werken
Vergroting kennis normaliseren van inzet basisvoorzieningen versus hulptrajecten binnen de toegang
De lichtste maatwerkvoorzieningen opvangen binnen basisstructuur
Invoeren van (hogere) eigen bijdragen en vermindering aantal personen dat gebruik maakt van het doelgroepenvervoer
De lichtste maatwerkvoorzieningen opvangen d.m.v. indicatieloze ondersteuning en lichte hulpverlening
Afschalen van zware maatwerkvoorzieningen naar lichte maatwerkvoorzieningen
Striktere afbakening jeugdwet / Wmo versus andere zorgwetten
Niet automatisch verlengen van indicaties en doorlooptijd indicaties verkorten
Zakelijke houding aannemen richting zorgaanbieders
Verwijzingen van derden monitoren
Niet automatisch verlengen van indicaties en indicatietermijnen / doorlooptijd indicaties verkorten
Zakelijkere houding aannemen
Gerichte aanpak duurdere casussen en complexe zorg Abonnementstarief inkomensafhankelijk maken: pilot
7
Inzet van huishoudelijke hulp beperken Primaat verhuizen consequent toepassen Woningaanpassingen als algemeen gebruikte voorziening bestempelen Tabel 1. Overzicht maatregelen koersplan
Bovenstaande maatregelen richten zich met name op het afschalen van zwaardere zorg waar mogelijk. Het grootste gedeelte van deze maatregelen richt zich op het: •
strikter afbakenen van voorzieningen;
•
aanpassen van het indiceringsbeleid;
•
normaliseren van vraagstukken en het inzetten op preventie, en;
•
‘verzakelijken’ van (werk)afspraken met zorgaanbieders.
De inhoud van de maatregelen staat uitgebreid beschreven in het koersplan sociaal domein Borsele.
3.2 De uitvoering van het koersplan De afgelopen jaren evalueerden de beleidsmedewerkers van de gemeente Borsele steeds de maatregelen uit het koersplan. Onderstaand beschrijven we op hoofdlijnen welke maatregelen de gemeente Borsele uitvoerde, welke maatregelen nog in uitvoering zijn en welke maatregelen de gemeente niet uitvoerde. Dit baseren we op de evaluatie koersplan 2020 – 2023. Onderstaande tabel geeft een overzicht van de stand van zaken op de maatregelen. Maatregel Algemeen 1. Gebiedsgericht werken – sociaal gebiedsteam 2. Meer datagedreven / -gestuurd werken 3. Invoeren van (hogere) eigen bijdragen en vermindering aantal personen dat gebruik maakt van het doelgroepenvervoer 4. Striktere afbakening jeugdwet / Wmo versus andere zorgwetten Jeugd 5. Lokaal expert team Borsele 6. Vergroting kennis normaliseren van inzet basisvoorzieningen versus hulptrajecten binnen de toegang 7. De lichtste maatwerkvoorzieningen opvangen d.m.v. indicatieloze ondersteuning en lichte hulpverlening 8. Niet automatisch verlengen van indicaties en doorlooptijd indicaties verkorten 9. Verwijzingen van derden monitoren 10. Zakelijkere houding aannemen Wmo 11. Gebruikelijke zorg voorliggende voorzieningen 12. De lichtste maatwerkvoorzieningen opvangen binnen basisstructuur 13. Afschalen van zware maatwerkvoorzieningen naar lichte maatwerkvoorzieningen 14.
Zakelijke houding aannemen richting zorgaanbieders 15. Niet automatisch verlengen van indicaties en indicatietermijnen / doorlooptijd indicaties verkorten 16. Gerichte aanpak duurdere casussen en complexe zorg 17. Abonnementstarief inkomensafhankelijk maken: pilot 18. Inzet van huishoudelijke hulp beperken 19. Primaat verhuizen consequent toepassen 20. Woningaanpassingen als algemeen gebruikte voorziening bestempelen Tabel 2. Overzicht uitvoering maatregelen koersplan
Status2
2 Groen: maatregel is uitgevoerd zoals beoogd, oranje: maatregel is in uitvoering, rood: maatregelen is niet uitgevoerd zoals beoogd.
8
Maatregelen die de gemeente Borsele niet uitvoerde zoals beoogd. Dit betreft 2 van de 20 maatregelen, namelijk maatregel 3 ‘invoeren van (hogere) eigen bijdragen en vermindering aantal personen dat gebruik maakt van het doelgroepenvervoer’, en maatregel 17 ‘abonnementstarief inkomensafhankelijk maken’. De gemeente verkende de mogelijkheid om dit in te voeren, echter het bleek dat dit vanuit juridisch oogpunt niet mogelijk was. Ook maakten regionale afspraken over het abonnementstarief het niet mogelijk voor de gemeente Borsele om hiervan af te wijken.
Maatregelen die de gemeente Borsele uitvoerde zoals beoogd. Dit betreft het grootste gedeelte van de maatregelen, namelijk 12 van de 20 maatregelen. De gemeente Borsele zette de afgelopen jaren in op: •
het neerzetten van sterke lokale teams (maatregel 1 en 5);
•
het afbakenen van de voorzieningen en de zorgwetten (maatregel 4);
•
het normaliseren van het gebruik van basisvoorzieningen binnen de Jeugdhulp (maatregel 6, 7 en 13;
•
het evalueren van lopende voorzieningen (maatregel 8 en 15), en;
•
maatregelen specifiek gericht op huishoudelijke hulp en woningaanpassingen (maatregel 18, 19 en 20).
Hiermee maakt de gemeente een strengere afweging voor welke ondersteuning aansluit bij een hulpvraag. Ook evalueert de gemeente nu continu of de gekozen ondersteuning nog passend is. Hierdoor zette de gemeente ondersteuning zo licht als mogelijk, en zo zwaar als nodig in.
De gemeente zette ook actief in op het opzetten van gespecialiseerde teams die (complexe) casuïstiek bespreken vanuit verschillende disciplines. Daarmee zette de gemeente in op onder andere het 1 gezin, 1 plan, 1 regisseur maar ook op het domein-overstijgend werken. Met als doel dat partijen van elkaar weten dat ze betrokken zijn bij een gezin en dat ze ondersteuning niet dubbel of naast elkaar inzetten.
Maatregelen die de gemeente Borsele momenteel uitvoert. 6 van de 20 maatregelen startte de gemeente later op dan beoogd. Sommigen hiervan lopen nog waardoor de gemeente deze nog niet afrondde. De gemeente zette hiermee in op: •
het datagedreven werken (maatregel 2);
•
het aannemen van een ‘zakelijkere’ houding naar zorgaanbieders en het monitoren van verwijzingen (maatregel 9, 10 en 14), en;
•
het inzetten van de basisvoorzieningen binnen de Wmo (maatregel 11 en 12).
Allereerst wilde de gemeente meer datagedreven werken. Hier startte de gemeente mee door met name aanvullend inzicht te krijgen in de hulpvragen die de gemeente ontvangt van inwoners. Ook nam de gemeente in 2022 een data-analist aan. Het benutten van data in de dagelijkse praktijk krijgt de komende jaren nog aandacht.
9
Ten tweede startte de gemeente met het aannemen van een ‘zakelijkere houding’. Hiermee bedoelt de gemeente dat de (contractuele) afspraken met zorgaanbieders worden verstevigd. Ook komt er meer mogelijkheid om inhoudelijk te sturen op de resultaten van ondersteuning. Dit blijft aandacht vragen. Het vraagt enerzijds van professionals dat zij sterk in hun schoenen staan in gesprekken met zorgaanbieders. Anderzijds vraagt dit doorontwikkeling van het contracteren. Hierbij spelen ook de verwijzingen door derden een rol. De gemeente probeert hier grip op te krijgen door toegangsmedewerkers aan te laten sluiten bij evaluatiegesprekken. Ook dit krijgt aandacht in de doorontwikkeling van het contracteren.
Ten derde zet de gemeente in op de inzet van het eigen netwerk of voorliggende voorzieningen. Hier werkt de gemeente aan door het creëren van bewustzijn bij toegangsmedewerkers maar ook bij inwoners. De gemeente voerde hierop maatregelen uit, maar dit blijft de komende jaren aandacht vragen.
3.3 Conclusie De gemeente Borsele nam de afgelopen jaren veel maatregelen voor de doorontwikkeling van het sociaal domein. De focus lag hierbij op inwoners zo licht als mogelijk en zo zwaar als nodig te ondersteunen. De gemeente rustte haar toegangsmedewerkers en gebiedsteam verder toe in het wegen van hulpvragen, ontwikkelde het integraal en domein-overstijgend werken en het maken van strengere afspraken met zorgaanbieders. Het koersplan is daarmee voor het grootste gedeelte uitgevoerd of nog in uitvoering.
In het volgende hoofdstuk beschrijven we wat de maatregelen uit het koersplan opleverden. Dit hoofdstuk beschrijft de effecten en impact op de financiën, het zorggebruik en de ervaringen van professionals en inwoners. Het is hierbij belangrijk om in gedachten te houden dat deze maatregelen de start waren van de doorontwikkeling. De gemeente startte met een nieuwe manier van werken. Het kost tijd voordat deze maatregelen geïmplementeerd zijn en het effect volledig zichtbaar is.
10
4 De effecten van het actie- en koersplan – inzicht in de financiën 4.1 Inleiding In dit hoofdstuk bieden we inzicht in de financiële ontwikkelingen binnen het sociaal domein van de gemeente Borsele. Het biedt inzicht in de overkoepelende ontwikkelingen op de financiën binnen het sociaal domein, en in de kosten binnen het voorliggend veld, de Jeugd en Wmo. De cijfers zijn gebaseerd op de jaarrekening van de gemeente Borsele. De focus ligt in dit hoofdstuk op de ontwikkeling van de Rijksmiddelen, de begroting en de lastenontwikkeling in de periode 2020 – 2023.
4.2 Ontwikkelingen binnen het sociaal domein Om inzicht te krijgen in de ontwikkeling van de Rijksmiddelen over de periode 2020 – 2023 maken we gebruik van de gemeentelijke programmabegrotingen. We kijken hierbij naar de begroting voor het programma Zorg3. Onderstaande grafiek laat enerzijds de totaal ontvangen Rijksmiddelen zien (grijs) en anderzijds het totaalbedrag begroot voor het programma Zorg (blauw). In de Rijksmiddelen namen we de bedragen uit de lokale heffingen niet mee. Het gaat hierbij exclusief om de bedragen uitgekeerd door het Rijk in bijvoorbeeld het gemeentefonds, de integratieuiterking sociaal domein en de doeluitkering werk en inkomen.
Ontwikkeling Rijksmiddelen € 50.000.000 € 45.000.000 € 40.000.000 € 35.000.000 € 30.000.000 € 25.000.000 € 20.000.000 € 15.000.000 € 10.000.000 € 5.000.000 €0 2020
Rijksmiddelen
2021
2022
2023
Begroting programma Zorg
Figuur 1. Ontwikkeling Rijksmiddelen begroting programma 'Zorg'
Als we kijken naar de Rijksmiddelen zien we dat de gemeente Borsele de laatste jaren meer middelen ontvangt vanuit de Rijksoverheid. Dit gaat samen met een stijgend bedrag op de begroting voor het
3
Dit betreft de taakvelden ‘Samenkracht en participatie’, ‘Toegang en eerstelijnsvoorzieningen’, ‘Wmo’ en ‘Jeugd’
11
Programma Zorg. We zien daarmee dat het Rijk de gemeente compenseert voor de toenemende kosten in het sociaal domein.
Om inzicht te krijgen in de ontwikkeling van de lasten van de gemeente Borsele over de periode 2020 – 2023 maken we gebruik van de overzichten uit de jaarverantwoordingen. Over het totaal van de betreffende taakvelden4 zien we een stijging van de lasten voor het voorliggend veld en de Wmo. Voor de kosten op jeugd zien we een stabiele lijn, met in 2023 een daling. Figuur 2 geeft deze ontwikkeling weer.
Realisatie lasten 2020 - 2023 € 8.000.000 € 7.000.000 € 6.000.000 € 5.000.000 € 4.000.000 € 3.000.000 € 2.000.000 € 1.000.000 €0 2020
2021 Voorliggend veld
2022 Jeugd
2023 Wmo
Figuur 2. Realisatie van de lasten in de periode 2020 - 2023
We kunnen de ontwikkeling uit bovenstaande grafiek als volgt duiden: •
De stijgende lasten op het gebied van Wmo werden met name veroorzaakt door de inflatie en indexering van lonen (2,5% in 2021 en 3,5% in 2022). We zien namelijk dat het uniek aantal cliënten dat huishoudelijke hulp ontvangt of gebruik maakt van dagbesteding stabiel bleef in de periode 2020 – 2022 (zie hoofdstuk 5).
•
De stijgende lasten op het gebied van het Voorliggend veld zijn in lijn met de maatregelen uit het koersplan. De gemeente zette structureel in op het uitbreiden van de toegang en de eerstelijnsvoorzieningen.
•
De dalende lasten op het gebied van Jeugd zijn in lijn met het dalend zorggebruik in de periode 2020 – 2023 (zie hoofdstuk 5).
In 2023 gingen de gemeenten over naar een andere indeling van de taakvelden. We kunnen daarom de ontwikkeling binnen de taakvelden niet meenemen in deze analyse. We maken de vergelijking daarom slechts op de totale lasten op het Voorliggend Veld, Jeugd en Wmo.
4 Het taakveld ‘Volksgezondheid’ valt buiten de scope van dit onderzoek en is daarom niet meegenomen in de totalen van dit overzicht.
12
4.3 Ontwikkeling ten opzichte van gelijksoortige gemeenten Ontwikkelingen op het gebied van Wmo In figuur 3 vergelijken we de financiële ontwikkeling binnen de Wmo in de gemeente Borsele met drie Zeeuwse gemeenten met een gelijk inwonersaantal, namelijk de gemeenten Reimerswaal, Sluis en Veere. We maken de vergelijking met deze gemeenten omdat deze een zo goed als gelijk inwonersaantal hebben als de gemeente Borsele. Er waren geen cijfers beschikbaar van alle gemeenten voor 2020. We maken daarom de vergelijking over de periode 2021 – 2023.
Ontwikkeling lasten Wmo in 4 Zeeuwse gemeenten € 7.000.000 € 6.000.000 € 5.000.000 € 4.000.000 € 3.000.000 € 2.000.000 € 1.000.000 €0 2021 Borsele
2022 Reimerswaal
2023 Sluis
Veere
Figuur 3. De ontwikkeling van de lasten voor Wmo in de periode 2021 - 2023
In bovenstaande figuur zien we dat zowel in de gemeente Borsele, als de gemeente Reimerswaal sprake is van een lichte daling in 2022 en vervolgens een stijging in 2023. In de gemeente Sluis zien we ook een lichte stijging en in de gemeente Veere is sprake van een daling. Opvallend hierbij is dat de kosten voor de gemeenten Borsele, Reimerswaal en Veere in 2021 en 2023 redelijk dichtbij elkaar lagen. In 2023 zien we dat de kosten in Borsele en Reimerswaal, en Veere uit elkaar lopen. De kosten voor de gemeente Sluis liggen aanzienlijk lager. Zij maakt ook gebruik van een uitgebreide indeling in de taakvelden. Mogelijk verklaart dit de lage kosten op de specifieke taakvelden die we meenamen in deze analyse.
Als we de verbinding maken met de maatregelen uit het actie- en koersplan zien we nog geen afwijkingen van het patroon in vergelijkbare gemeenten. In verband met de wijziging in de taakvelden kunnen we niet herleiden waar de grootste stijging in de lasten zit.
Ontwikkelingen op het gebied van Jeugd Als we kijken naar de lasten ontwikkeling binnen de Jeugd zien we dat de lasten voor de gemeente Borsele lager liggen dan voor de gemeente Reimerswaal en Sluis. Ook zien we dat in Borsele en Reimerswaal sprake was van een daling, terwijl in de gemeente Sluis en Veere sprake was van een stijging. Figuur 4 laat deze ontwikkeling zien.
13
Ontwikkeling lasten Jeugd in 4 Zeeuwse gemeenten €10.000.000 €9.000.000 €8.000.000 €7.000.000 €6.000.000 €5.000.000 €4.000.000 €3.000.000 €2.000.000 €1.000.000 €0 2021
Borsele
2022
Reimerswaal
2023
Sluis
Veere
Figuur 4. De ontwikkeling van de lasten voor Jeugd in de periode 2021 - 2023
Ondanks de stijging in het absoluut aantal unieke cliënten (zoals beschreven in hoofdstuk 5) zien we dat de kosten in de gemeente Borsele vanaf 2022 afnamen. Dit betekent dat de groter wordende groep gebruikt maakt van goedkopere zorg.
Figuur 5. De kosten per cliënt (rood) en de kosten voor de duurste cliënt (blauw)
Als we kijken naar de ontwikkeling van de lasten op Jeugd valt op dat de gemeente te maken heeft met een aantal dure cliënten. Als we kijken naar de kosten van de duurste cliënt zien we dat deze aanzienlijk hoger liggen dan het gemiddelde van de andere cliënten. Figuur 5 laat dit zien. Met de rode lijn in bovenstaand figuur zien we dat de gemiddelde kosten per cliënt stabiel blijven over de jaren 2020 - 2023. Echter, de blauwe lijn in bovenstaand figuur laat zien dat de duurste cliënt aanzienlijk hogere kosten maakte in 2022 en 2023. Ook zien we in deze figuur dat er regelmatig sprake is van uitschieters in de kosten. De duurdere casussen drijven daarmee het gemiddelde sterk omhoog.
14
Als we de verbinding maken met de maatregelen uit het koersplan zien we dat de gemeente inzette op het tijdig afschalen en het evalueren van de ondersteuning. We concluderen daarom dat deze maatregelen ertoe leidde dat de cliënten sneller afschaalden naar goedkopere zorg en dat passendere ondersteuning werd ingezet.
15
5 De effecten van het actie- en koersplan – inzicht in het zorggebruik 5.1 Inleiding In dit hoofdstuk bieden we inzicht in het zorggebruik binnen de gemeente Borsele in de periode 2020 – 2023. Op basis van rapporten en de Zeeuwse dashboards geeft dit hoofdstuk op hoofdlijnen overzicht van hoe het zorggebruik binnen Wmo en Jeugd zich de afgelopen jaren ontwikkelde.
5.2 Ontwikkelingen binnen het gebruik van Wmo-voorzieningen Onder Wmo-voorzieningen vallen de volgende voorzieningen: •
Hulpmiddelen;
•
Trapliften;
•
Collectief vervoer;
•
Hulp bij huishouden;
•
Individuele begeleiding en dagbesteding.
Als we kijken naar het type voorzieningen, valt op dat de uitgifte van hulpmiddelen, trapliften en collectief vervoer vrij ‘vaststaande’ voorzieningen zijn. Met het oog op de vergrijzende bevolking, zowel in heel Nederland als in de gemeente Borsele, is de verwachting dat het gebruik van dit soort voorzieningen de komende jaren blijft stijgen. Dit zijn voorzieningen waarvoor het voorliggend veld lastig een alternatief kan bieden. Daarom gaat de rest van de paragraaf enkel in op de ontwikkelingen binnen de voorzieningen ‘hulp bij huishouden’ en ‘individuele begeleiding en dagbesteding’.
Ontwikkelingen in het aantal unieke cliënten binnen de Bevelandse gemeenten Hulp bij het huishouden (Hbh) In de ontwikkelingen in het aantal unieke cliënten dat Hulp bij het Huishouden (Hbh) ontvangt, valt op dat het relatief aantal unieke cliënten de afgelopen jaren stabiel bleef in de gemeente Borsele en in de andere Bevelandse gemeenten. We zien dat het aantal unieke cliënten steeg maar dat het aantal inwoners van de gemeente ook steeg. Daarmee werd de groep die een beroep kan doen op een voorziening voor Hbh ook groter. We concluderen daarmee dat de maatregelen ervoor zorgden dat het aantal unieke cliënten stabiel bleef in plaats van toenam.
Gemeente Borsele Gemeente Goes Gemeente Kapelle Gemeente Reimerswaal Gemeente Noord-Beveland
2020 627 (3,4%)
2021 631 (3,4%)
2022 612 (3,3%)
2023 662 (3,5%)
1.484 (5,4%)
1.449 (5,3%)
1.446 (5,3%)
1.519 (5,5%)
399 (3,3%)
398 (3,3%)
381 (3,1%)
416 (3,3%)
499 (2,2%)
499 (2,2%)
504 (2,2%)
528 (2,3%)
264 (3,3%)
256 (3,2%)
263 (3,3%)
279 (3,4%)
Tabel 3. Het aantal unieke cliënten dat Hulp bij het Huishouden ontvangt in relatie tot het aantal 18+'ers in de gemeente.
16
Individuele begeleiding en Dagbesteding De gemeente Borsele administreerde (via SVWO) de voorziening ‘Individuele begeleiding en dagbesteding’ tot en met 2022 niet als aparte bouwstenen. We kunnen daarom de ontwikkelingen voor deze producten niet apart weergeven. Onderstaande tabel laat het relatief aantal unieke cliënten voor beide producten zien voor de Bevelandse gemeenten voor de periode 2020 – 2023.
Gemeente Borsele Gemeente Goes Gemeente Kapelle Gemeente Reimerswaal Gemeente Noord-Beveland
2020 272 (1,5%)
2021 293 (1,6%)
2022 276 (1,5%)
2023 300 (1,6%)
798 (2,9%)
766 (2,8%)
768 (2,8%)
776 (2,8%)
140 (1,2%)
165 (1,3%)
181 (1,5%)
196 (1,6%)
191 (0,9%)
199 (0,9%)
201 (0,9%)
210 (0,9%)
78 (1,0%)
92 (1,2%)
89 (1,1%)
102 (1,3%)
Tabel 4. Het aantal unieke cliënten dat Individuele Begeleiding of Dagbesteding ontvangt in relatie tot het aantal 18+'ers in de gemeente.
In bovenstaande tabel zien we dat het relatief aantal cliënten dat gebruik maakt van individuele begeleiding of dagbesteding de afgelopen periode in de gemeente Borsele relatief gelijk bleef. Ook in de gemeenten Goes en Reimerswaal bleef het relatief aantal cliënten nagenoeg gelijk. In de gemeenten Noord-Beveland en Kapelle zien we een kleine stijging. Ook hier zien we dat het aantal inwoners groeide en daarom de groep die een beroep doet op deze voorzieningen. We concluderen daarmee dat de maatregelen ervoor zorgden dat het zorggebruik stabiel bleef in plaats van toenam.
Ontwikkelingen in het zorggebruik ten opzichte van het landelijk beeld Hulp bij het huishouden Voor de vergelijking met het landelijk gemiddelde is nog geen volledige data beschikbaar over het jaar 2023. Daarom maken we de vergelijking voor de periode 2020 – 2022. Onderstaande tabel laat het relatief aantal unieke cliënten zien dat hulp bij het huishouden ontvangt voor zowel de gemeente Borsele als voor heel Nederland.
Gemeente Borsele Nederland
2020 627 (3,4%)
2021 631 (3,4%)
2022 612 (3,3%)
496.575 (3,6%)
509.425 (3,6%)
527.395 (3,7%)
2023 Data nog niet beschikbaar
Tabel 5. Het aantal unieke cliënten met Hulp bij het Huishouden in Nederland en in de gemeente Borsele.
Op basis van bovenstaande tabel zien we dat het relatief aantal cliënten dat hulp bij het huishouden ontvangt in de gemeente Borsele iets lager ligt dan het landelijk gemiddelde. Hierbij valt ons op dat de gemeente Borsele een relatief oudere populatie heeft in vergelijking met de totale populatie van Nederland. Het is daarmee aannemelijk dat het relatief aantal cliënten met hulp bij het huishouden ook hoger is. Echter, dit blijkt niet geval. We concluderen daarom dat de maatregelen ervoor zorgden dat het zorggebruik relatief laag bleef.
Individuele begeleiding en Dagbesteding Voor de vergelijking op het niveau van individuele begeleiding en dagbesteding zijn geen landelijke cijfers beschikbaar die overeenkomen met de indeling zoals gebruikt in de rapportages van SWVO.
17
Daarom maken we voor deze vergelijking gebruik van de cijfers van het CBS. Hierbij maken we de vergelijking op het product ‘Dagbesteding’. Onderstaande tabel laat het verloop op het aantal inwoners dat dagbesteding ontvangt per 1.000 inwoners zien.
Gemeente Borsele Nederland
2020 5
2021 5
2022 4
2023 4
5
5
5
4
Tabel 6. Het aantal cliënten met dagbesteding per 1.000 inwoners
In bovenstaande tabel zien we dat het relatief aantal cliënten dat dagbesteding ontvangt in de gemeente Borsele over het algemeen gelijk is aan het landelijk gemiddelde. Ook hierbij valt ons op dat de gemeente Borsele relatief veel mensen met een beperking heeft en relatief veel ouderen in vergelijking met het de totale populatie van Nederland. Het is daarmee aannemelijk dat het relatief aantal cliënten dat dagbesteding ontvangt ook hoger zou zijn. Dit is wederom niet het geval.
Ook weten we uit de rapportages van SVWO dat er een forse verschuiving plaatsvindt van geïndiceerde dagbesteding naar inloopvoorzieningen zonder indicatie. Er is geen specifieke data beschikbaar over deze aantallen die we in dit rapport konden opnemen. Echter, op basis van dit patroon concluderen we dat de maatregelen ervoor zorgen dat, ondanks de groeiende populatie, het gebruik van geïndiceerde dagbesteding niet toeneemt.
Conclusie Als we de verbinding maken met de maatregelen uit het actie-en koersplan zien we enerzijds een stabilisering in het aantal unieke cliënten en anderzijds dat de groep kleiner is dan het landelijk gemiddelde. Op basis van de populatie van de gemeente Borsele verwachtten we dat meer mensen gebruik maken van een Wmo-voorziening. Dit bleek niet het geval. We concluderen daarmee dat de maatregelen uit het actie- en koersplan ervoor zorgden dat er geen toename was in het aantal unieke cliënten maar dat de groep ongeveer gelijk bleef.
5.3 Ontwikkelingen binnen het gebruik van Jeugd voorzieningen Ontwikkelingen in het aantal unieke cliënten binnen de Bevelandse gemeenten Voor het relatief zorggebruik was geen data beschikbaar voor 2020. Daarom maken we de vergelijking voor de periode 2021 - 2023. Als we kijken naar het zorggebruik in de gemeente Borsele, valt ons op dat zowel het aantal unieke cliënten, als het relatieve percentage zorggebruikers, in de periode 2021 tot en met 2022 afnam. In 2023 zien we vervolgens een stijging van het aantal unieke cliënten. Onderstaande tabel geeft het verloop van het aantal cliënten weer in zowel de gemeente Borsele, als de andere Zeeuwse gemeenten. 2020 Gemeente Borsele Gemeente Goes Gemeente Kapelle
Data niet beschikbaar
2021 725 (12,8%)
2022 670 (12,6%)
2023 698 (13,5%)
1.307 (15,3%)
1323 (15,9%)
1.365 (18,0%)
468 (13,3%)
477 (14,7%)
501 (16,6%)
18
Gemeente Reimerswaal Gemeente Noord-Beveland
779 (10,9%)
733 (11,2%)
802 (12,9%)
175 (11,2%)
176 (12,7%)
190 (12,9%)
Tabel 7. Het aantal unieke cliënten dat Jeugdhulp ontvangt in relatie tot het aantal jeugdigen in de gemeente.
Op basis van deze cijfers zien we dat in de periode 2021 – 2022 de gemeente Borsele de enige gemeente was waarin sprake was van een afname in het relatief aantal unieke cliënten binnen de Jeugdhulp. In de andere gemeenten zien een stijging. Hierbij valt ons ook op dat in Noord-Beveland en Borsele de stijging in 2023 het laagst was ten opzichte van de andere Bevelandse gemeenten.
Als we de verbinding maken met de maatregelen uit het actie- en koersplan, zette de gemeente Borsele de afgelopen jaren in op enerzijds het strenger wegen en beoordelen van het toekennen van maatwerkvoorzieningen en anderzijds het evalueren en (tijdig) afschalen van ingezette ondersteuning. Als we kijken naar het verloop van het aantal cliënten in de andere Bevelandse gemeenten was het te verwachten dat ook in de gemeente Borsele meer jeugdigen gebruik zouden maken van jeugdhulp. Echter, dit bleek niet het geval. We concluderen daarom dat de maatregelen uit het koersplan bijdroegen aan de afname van het aantal unieke cliënten dat jeugdhulp ontvangt.
Ontwikkelingen in het zorggebruik ten opzichte van het landelijk beeld. Om de ontwikkelingen in de gemeente Borsele te duiden, is het belangrijk dat we kijken naar het landelijk beeld. Hiervan zijn cijfers beschikbaar over de periode 2021 – 2023. Op basis van de landelijke cijfers zien we dat het relatief aantal jeugdigen dat jeugdhulp ontvangt de laatste jaren alleen maar stijgt. 2020 Nederland Gemeente Borsele
Data niet beschikbaar
2021 307.020 (13,2%)
2022 316.795 (13,4%)
2023 316.920 (13,5%)
725 (12,8%)
670 (12,6%)
698 (13,5%)
Tabel 8. Het aantal unieke cliënten in de jeugdhulp in Nederland en in de gemeente Borsele.
Het valt ons daarom op dat het relatief aantal unieke cliënten in de gemeente Borsele in de periode 2021 – 2022 juist daalde. De ontwikkeling van het aantal cliënten in de jeugdhulp in de gemeente Borsele wijkt daarmee niet alleen af van het Bevelands beeld, maar ook van het landelijk beeld. We concluderen daarom dat de maatregelen uit het koersplan bijdroegen aan de afname van het aantal unieke cliënten dat jeugdhulp ontvangt.
5.4 Conclusie Waar we in het landelijk gemiddelde en de andere Bevelandse gemeente een toename zien de afgelopen jaren, zagen we tot 2023 juist een afname in het zorggebruik in de gemeente Borsele. Dit is in lijn met de doelen van de maatregelen uit het actie-en koersplan. We concluderen hiermee dat de maatregelen uit het actie- en koersplan bijdroegen aan de afname van het zorggebruik in de gemeente Borsele.
19
6 De effecten van het actie- en koersplan – inzicht in de ervaren impact 6.1 Inleiding In dit hoofdstuk bieden we inzicht in de kwalitatieve effecten van de maatregelen uit het actie- en koersplan. In dit rapport kijken we namelijk niet alleen naar de kwantitatieve effecten, die we zien in de financiën en het zorggebruik, maar ook naar de kwalitatieve effecten van de maatregelen uit het koersplan. Hiervoor maken we gebruik van de ervaren impact. Impact duidt in deze context op de verandering die gebruikers ervaren dankzij de getroffen maatregelen.
Om inzicht te krijgen in de ervaren impact gingen we in gesprek met procescoördinatoren over de verandering die zij de afgelopen jaren ervaarden dankzij de maatregelen uit het actie- en koersplan.
6.2 De maatregelen volgens de procescoördinatoren Uit de gesprekken met de procescoördinatoren halen we met name informatie over de maatregelen gericht op het domein-overstijgend werken, het bekwamen van de toegang en het gebiedsteam, en het bieden van (kortdurende) ondersteuning door de toegangsmedewerkers en het gebiedsteam. Als we kijken naar de effecten hiervan vallen een aantal zaken op.
Allereerst, zorgden de maatregelen ervoor dat het gebiedsteam casuïstiek domein-overstijgend en multidisciplinair bekijkt. Het gebiedsteam brengt de hulpvraag in kaart en maakt ook overzichtelijk welke ondersteuning in het verleden al is ingezet en met welk resultaat. Dit leidt ertoe dat patronen zichtbaar zijn en dat het gebiedsteam gerichter ondersteuning kan inzetten.
“We gaan nu steeds meer patronen ontdekken, waardoor we ook zien “Deze ondersteuning heeft geen zin”. En dat helpt ook bij gezinnen of ouders dat ze niet steeds loze verwachtingen hebben bij nieuwe ondersteuning”. – Procescoördinator
Daarnaast zien we dat de maatregelen gericht op het verbinden van het zorg, onderwijs en gezondheidszorg met een jeugd- en gezinsondersteuner ertoe leidden dat hulpvragen van gezinnen in een vroeger stadium werden opgepakt.
“We zien dat doordat de jeugd- en gezinsondersteuners aanwezig zijn op scholen, bij de huisarts, en omdat ze lijntjes hebben met de kinderopvang en zelf kortdurende hulp kunnen bieden, dat ze veel met het gezin zelf kunnen oplossen. En dat geïndiceerde, gecontracteerde zorg niet nodig is”. – Procescoördinator
20
Tot slot zien we dat het versterken van de gebiedsteams en het werken volgens de methodiek ‘1 gezin, 1 regisseur, 1 plan’ eraan bijdraagt dat inwoners aangeven dat zij zich gehoord voelen. Zo horen we dat hulpverleners mét hen praten, in plaats van over hen.
“Wat we wel terug horen, is dat inwoners het fijn vinden. Dat ze zich gehoord voelen. Dat er gezamenlijk een plan met hen wordt gemaakt, in plaats van vóór hen. ”. – Procescoördinator
Als we kijken naar de maatregelen uit het actie- en koersplan zien we dat de maatregelen bijdragen aan het bewuster inzetten van passende ondersteuning. Ook zien we dat de maatregelen ertoe leidden dat professionals hulpvragen van inwoners vroegtijdig en met kortere ondersteuning oppakten. Dit voorkomt dat ondersteuning dubbel, of zonder resultaat wordt ingezet, en dat hulpvragen minder vaak escaleren. Ook geven professionals aan dat inwoners hen vertellen dat zij onderdeel zijn van het proces en dat zij de regie behouden over hun ondersteuning. De maatregelen leidde daarmee tot kwalitatief betere en efficiëntere ondersteuning en tot meer tevreden inwoners.
21
7 Relevante ontwikkelingen In dit hoofdstuk beschrijven we de belangrijkste ontwikkelingen en uitdagingen die het sociaal domein van de gemeente Borsele de komende jaren gaan beïnvloeden. De maatschappij verandert snel en zeker de laatste jaren doen steeds meer inwoners een beroep op (gespecialiseerde) zorg. Dit heeft directe invloed op de dienstverlening en maakt dat gemeenten maatregelen moeten treffen om het zorgstelsel houdbaar te houden.
7.1 Demografische ontwikkelingen De Nederlandse bevolking groeit. Het aantal ouderen neemt sterk toe en de groep jongeren en volwassenen wordt steeds kleiner5. Het aantal inwoners in de gemeente Borsele neemt tot 2050 met ongeveer 7% toe ten opzichte van het aantal inwoners in 2024. Ook is sprake van sterke vergrijzing. In 2024 is 22,3% van de Borselse bevolking 65 jaar of ouder. Naar verwachting ligt het aantal ouderen in 2050 tussen de 25% en 30%. Ook ligt de gezondheid van jongeren in de gemeente Borsele lager dan het landelijk gemiddelde. Zo roken en drinken zij vaker en voelen zij zich aanzienlijk vaker eenzaam6.
Deze ontwikkelingen zorgen ervoor dat de potentiële groep die een beroep doet op maatwerkvoorzieningen, zowel binnen de jeugdzorg als de Wmo, toeneemt. Zeker met de steeds groter wordende groep ouderen wordt de groep die een beroep doet op maatwerkvoorzieningen als Hulp bij Huishouden of Dagbesteding steeds groter. Hiermee komt er steeds meer druk op het stabiliseren van het geïndiceerd zorggebruik.
7.2 De Hervormingsagenda Jeugd De inhoudelijke opgave Eén van de uitdagingen voor het sociaal domein is de druk op de jeugdzorg. De vraag naar ondersteuning voor jongeren en gezinnen blijft toenemen en de kosten stijgen sterk. Mede dankzij maatschappelijke veranderingen, zoals een toename in prestatiedruk, de invloed van sociale media en de corona-maatregelen, doen steeds meer jongeren een beroep op hulpverlening. Mede door het tekort aan zorgpersoneel ontstonden lange wachtlijsten en krijgt niet iedereen de hulp die nodig is.
Dit leidde tot de Hervormingsagenda Jeugd 2023 – 2028. Het doel hiervan is het creëren van een duurzaam en kwalitatief hoogwaardige jeugdzorg dat beter aansluit bij de behoeften van jongeren en gezinnen. Met een flink pakket aan maatregelen en afspraken streven het Rijk en gemeenten, op hoofdlijnen, het volgende na: •
Hulpvragen worden genormaliseerd. Er wordt ingezet op opvoedvaardigheden. Inwoners pakken allereerst hun hulpvragen op met het eigen netwerk;
•
Hulp wordt ingezet vanuit het voorliggend veld. Vanuit een laagdrempelig en groepsgericht karakter;
5 6
Op basis van de prognose van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Op basis van cijfers van de Gezondheidsmonitor Zeeland (2024).
22
•
De gespecialiseerde zorg bakenen we strenger af. Dit is gericht op jeugdigen en gezinnen in de meest kwetsbare posities;
•
Ingezette hulp is gebaseerd op wetenschap en succesvolle ervaringen. Er wordt structureel geëvalueerd of hulp nog bijdraagt aan de hulpvraag;
•
Er wordt domein-overstijgend gewerkt. De verbinding wordt gelegd met o.a. het onderwijs en het jeugdwerk;
•
De regie ligt altijd bij het gezin. Expertise wordt indien nodig erbij gehaald.
Het totaaloverzicht aan maatregelen en afspraken staat beschreven in de Hervormingsagenda Jeugd.
De doorontwikkeling van het sociaal domein in relatie tot de Hervormingsagenda Jeugd De gemeente Borsele zette met het actie- en koersplan al sterk in op de doorontwikkeling van het sociaal domein. In hoofdstuk 3 in deze rapportage beschrijven we uitgebreid de getroffen maatregelen en de uitvoering ervan.
Als we de vertaling maken naar de Hervormingsagenda Jeugd zien we dat de mogelijkheden voor doorontwikkeling in het sociaal domein, en ook binnen het jeugdstelsel, met name zitten op het doorontwikkelen van de inhoudelijke weging van hulpvragen. De gemeente Borsele zette al in op het versterken van de lokale toegang en de gebiedsteams en het zelfstandig bieden van ondersteuning. De toegangsmedewerkers kregen instrumenten waarmee zij een strengere afweging maken of gespecialiseerde jeugdhulp noodzakelijk is.
Ook zette de gemeente Borsele in op methodisch werken en het monitoren van casuïstiek. Met het ‘consultatie- en regieteam’ zet de gemeente Borsele medewerkers vanuit verschillende expertises bij elkaar om aanvullende vakkennis te bieden op complexe casuïstiek. Zij zijn getraind volgens het principe van ‘1 gezin, 1 plan, 1 regisseur’.
De Hervormingsagenda beschrijft ook het domein-overstijgend werken. Jeugdhulp raakt vele domeinen, zoals het onderwijs en de kinderopvang. De gemeente Borsele werkte de afgelopen jaren al met een jeugd- en gezinsondersteuner. Deze werd specifiek ingezet op scholen en kinderopvang, en bij de ondersteuning van huisartsen. Hulpvragen worden hierdoor eerder opgevangen waardoor in de meeste gevallen minder jeugdhulp nodig is.
Een belangrijk onderdeel van de maatregelen uit de Hervormingsagenda is het evalueren van de doelmatigheid van ingezette ondersteuning. De gemeente Borsele zette hier de afgelopen jaren al op in door het versterken van de toegangsmedewerkers en het gebiedsteam. Zij maken de afweging of ondersteuning passend is en voor welke periode zij een indicatie afgeven. Ook zijn zij betrokken bij het evalueren van de indicaties. Daarmee krijgt de gemeente Borsele meer grip op de ondersteuning en of deze nog passend is.
23
7.3 Gezond en Actief Leven Akkoord en Integraal Zorg Akkoord De inhoudelijke opgave Met het oog op de vergrijzende bevolking en gezondheidsachterstanden onder de Nederlandse bevolking kwam het Rijk met het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) en het Integraal Zorg Akkoord (IZA). Het GALA werkt toe naar een gezonde generatie in 2040. Het IZA focust zich op het verbeteren van samenwerking tussen aanbieders van ondersteuning. Dit vraagt ook doorontwikkeling vanuit gemeenten. De acties voor gemeenten op hoofdlijnen zijn: •
Het opzetten van een lokale, domein-overstijgende aanpak gericht op het terugdringen van gezondheidsachterstanden;
•
Het opzetten van een ketenaanpak kansrijke start en het bieden van voorlichting en het bevorderen van regie op het gebied van het krijgen van kinderen;
•
Het bieden van gezondheidskundige kennis bij het inrichten van de leefomgeving en het bieden van klimaatadaptieve maatregelen;
•
Het versterken van (de verbinding met) de sociale basis en het ondersteunen van informele zorg;
•
Het opzetten van lokale aanpakken gericht op o.a. het voorkomen van eenzaamheid, voorkomen van overgewicht, voorkomen van middelengebruik en bevorderen van een gezond voedingspatroon;
•
Het inzetten op het verbeteren van de mentale gezondheid;
•
Het versterken van datagedreven werken en het monitoren van beleid en interventies.
Het totaaloverzicht aan afspraken en acties voor gemeenten staan beschreven in het GALA en IZA.
De doorontwikkeling van het sociaal domein in relatie tot het GALA en IZA De gemeente Borsele zette met het actie- en koersplan al sterk in op de doorontwikkeling van het sociaal domein. In hoofdstuk 3 in deze rapportage beschrijven we uitgebreid de getroffen maatregelen en de uitvoering ervan.
Als we kijken naar het GALA en IZA zit de rol voor gemeenten voor het grootste gedeelte op het bevorderen van samenwerking tussen zorgpartners en het domein-overstijgend oplossen van hulpvragen. Met het GALA en IZA wordt het nog belangrijker dat gemeenten een integrale weging maken van een hulpvraag. De afgelopen jaren zette de gemeente Borsele al in op de kwalitatieve doorontwikkeling van de gebiedsteams. Vanuit verschillende disciplines wegen professionals de hulpvraag en zetten zij zelfstandig hulp in. Dit past bij de beweging uit zowel het GALA als het IZA om meer integraal en domein-overstijgend te werken.
Binnen het actieplan kregen alle afspraken uit het GALA al een plek. Zo zette de gemeente in op het verbeteren van de prenatale zorg, het terugdringen van middelengebruik, voorkomen van eenzaamheid. De gemeente Borsele heeft daarmee al veel aandacht voor de inhoudelijke thema’s uit deze programma’s.
24
7.4 Conclusie Met de maatregelen uit het actie- en koersplan maakte de gemeente Borsele een kwalitatieve verbeterslag binnen het sociaal domein. De gebiedsteams en toegang zijn versterkt en spelen een belangrijke rol in het zorgstelsel. De focus lag op het strenger afbakenen van de gespecialiseerde zorg en het versterken van het voorliggend veld. Ook zette de gemeente stappen in het domeinoverstijgend werken en integraal samenwerken.
Hiermee zet de gemeente Borsele een belangrijke stap om te kunnen voldoen aan de verplichtingen vanuit de Hervormingsagenda Jeugd, het GALA en IZA. De komende jaren vragen deze programma’s sterke lokale teams, die vanuit een integrale blik hulpvragen oplossen binnen de eigen mogelijkheden van inwoners. Met de maatregelen uit het actie- en koersplan legde de gemeente Borsele hier een belangrijke basis voor.
Echter, het aantal hulpvragen van inwoners blijft stijgen en de gemeente krijgt hierin een steeds belangrijkere rol. In plaats van zorgaanbieders, zijn de lokale teams nu aan zet voor het maken van een goede analyse aan de voorkant en het inzetten van laagdrempelige ondersteuning in het voorliggend veld. Dit vraagt voldoende tijd en capaciteit. Als er onvoldoende capaciteit is voor het wegen van hulpvragen, schuilt het risico dat professionals minder passende hulp inzetten zodat zij inwoners toch tijdig helpen. Het is belangrijk dat er voldoende capaciteit is zodat professionals aan de voorkant een grondige analyse kunnen doen om tot de meest passende ondersteuning te komen voor inwoners. Alleen hiermee kan de gemeente de inhoudelijke opgave vanuit zowel de Hervormingsagenda Jeugd, als het GALA en IZA uitvoeren.
Naast het versterken van de lokale teams speelt het datagedreven werken een belangrijke rol in alle drie de programma’s. Het werken op basis van data maakt het makkelijker om passende ondersteuning in te zetten en de effectiviteit van ondersteuning inzichtelijk te maken. We zien dat de gemeente Borsele de komende jaren nog meer kan inzetten op het gezamenlijk leren en reflecteren op basis van data.
Ook zette de gemeente Borsele al stappen in het normaliseren van hulpvragen. Dit vraagt een nieuw perspectief van inwoners en dit vraagt de komende periode dan ook inzet vanuit de gemeente Borsele. Hierbij is belangrijk dat de focus ligt op het inzetten van het eigen netwerk en ondersteuning vanuit het voorliggend veld. We zien namelijk dat de tendens is dat eerder vanuit ‘schaarste’ geredeneerd wordt. Dit leidt ertoe dat inwoners het gevoel hebben dat zij niet krijgen waar ze recht op hebben. We raden de gemeente daarom aan om de komende jaren actief te gaan inzetten op het normaliseren, bijvoorbeeld met bewustwordingscampagnes onder inwoners en professionals.
25
8 Conclusie 8.1 Inleiding Voorbereidend op de nieuwe beleidsperiode wilde de gemeente Borsele inzicht krijgen in de uitvoering en effecten van het vorige actie- en koersplan, zodat zij zichtbaar maakte waar de gemeente nu staat en welke doorontwikkeling nog nodig is binnen het sociaal domein. We geven in dit rapport daarom antwoord op onderstaande vragen: •
Hebben we de afgelopen jaren het actie- en koersplan uitgevoerd zoals beoogd? a.
Hoe zag de context eruit waarin het actie- en koersplan zijn uitgevoerd? En in welke mate week dit af van het plan?
b.
Welke activiteiten / inspanningen uit het actie- en koersplan zijn uitgevoerd? En welke (nog) niet?
•
Wat is de impact / het effect van de inspanningen en investeringen? a.
Hoe hebben de inkomsten en uitgaven zich ontwikkeld de afgelopen jaren?
b.
Hoe heeft het gebruik van voorzieningen Jeugd en Wmo zich ontwikkeld de afgelopen jaren?
c.
Welke impact hebben inwoners en partners / professionals in het voorliggend veld ervaren (als gevolg van de inspanningen / activiteiten en investeringen de afgelopen jaren)?
•
Met welke ontwikkelingen hebben we de komende jaren rekening te houden? a.
Hoe verhouden onze inspanningen en investeringen zich tot de opdracht uit de Hervormingsagenda Jeugd?
b. •
Zijn er andere relevante ontwikkelingen lokaal, regionaal en / of landelijk?
Hoe verhouden we ons tot andere gemeenten / het landelijk beeld? a.
In hoeverre wijken we positief dan wel negatief af van referentie gemeenten?
b.
In hoeverre wijken we positief dan wel negatief af van het landelijk beeld?
8.2 De uitvoering van het actie- en koersplan Zoals we in hoofdstuk 3 beschreven, voerde de gemeente Borsele de meeste maatregelen (12 van de 20) uit zoals beoogd. Ook beschreven we in hoofdstuk 3 dat de gemeente een aantal maatregelen opstartte maar dat doorontwikkeling nog nodig is. Zo kan de gemeente met name nog winst behalen in de doorontwikkeling van het datagedreven werken en in de contractering met zorgaanbieders op het gebied van resultaatverantwoording.
Als we daarmee kijken naar de vragen uit de introductie concluderen we dat het actie- en koersplan de afgelopen jaren is uitgevoerd zoals beoogd. Het is wel belangrijk dat we hierbij in gedachten houden dat deze maatregelen de basis waren voor doorontwikkeling. De volledige implementatie ervan kost tijd.
26
8.3 De impact en het effect van de maatregelen en de verhouding tot anderen De gemeente Borsele voerde het actie- en koersplan de afgelopen jaren uit zoals beoogd. In hoofdstuk 4 tot en met 6 beschreven we wat daar het effect en de impact van waren.
Als we kijken naar de inkomsten en uitgaven zagen we dat de lasten op het gebied van het voorliggend veld en de Wmo in de jaren 2020 – 2023 stegen en de lasten op het gebied van de Jeugd daalden. De stijgende kosten binnen de Wmo verklaren we voor het grootste gedeelte vanuit inflatie en indexatie van lonen. Het aantal unieke cliënten dat ondersteuning vanuit de Wmo ontving, bleef namelijk gelijk. Wat betreft de lasten op het gebied van het voorliggend veld verklaren we deze stijging door de maatregelen uit het actie- en koersplan.
De grootste effecten zagen we in het zorggebruik. Voor Wmo zagen we namelijk dat het gebruik van Wmo-voorzieningen relatief hoog is in de gemeente Borsele ten opzichte van de andere Bevelandse gemeenten. Dit verwachtten we omdat in de gemeente Borsele relatief veel ouderen en mensen met een beperking wonen. Echter, toen we keken naar het landelijk gemiddelde bleek dat het zorggebruik in de gemeente Borsele lager dan het landelijk gemiddelde. Wat ook opviel, was dat het relatief aantal unieke cliënten in de jaren 2020 – 2023 gelijk bleef, terwijl de populatie die in aanmerking komt voor ondersteuning vanuit de Wmo groeide. We verwachtten daarom dat het zorggebruik zou toenemen, maar dit bleek niet het geval. Daarom concluderen we dat de maatregelen dit positief beïnvloedden.
Wat het zorggebruik betreft, zagen we ook effecten op het gebied van Jeugd. Het viel namelijk op dat het zorggebruik in de gemeente Borsele zowel in vergelijking met de andere Bevelandse gemeenten, als het landelijk gemiddelde laag lag. Ook viel ons op dat we in de periode 2020 – 2023 in de gemeente Borsele een daling zagen van het zorggebruik, terwijl we in de andere Bevelandse gemeenten een stijging zagen. Ook hierbij concluderen we dat de maatregelen hier positief aan bijdroegen.
Als we kijken naar de kwalitatieve effecten dan leidden de maatregelen er met name toe dat professionals een grondige analyse van de hulpvraag doen, waardoor de gemeente ondersteuning efficiënter en passender inzet. Hiermee verbeterde de gemeente de effectiviteit en doelmatigheid van haar ondersteuning. Ook zorgden de maatregelen ervoor dat inwoners zich meer gehoord voelen.
8.4 Relevante ontwikkelingen Als we kijken naar de afspraken binnen de Hervormingsagenda Jeugd zien we dat de gemeente Borsele al een goede stap hierin zette. De maatregelen uit het actie- en koersplan legden de basis voor het domein-overstijgend en integraal werken, en legden de focus op het bieden van ondersteuning binnen het eigen netwerk of het voorliggend veld.
De grootste uitdagingen in de opdracht van de Hervormingsagenda, het GALA en IZA zitten daarmee in:
27
•
Het realiseren van voldoende capaciteit voor toegangsmedewerkers en het gebiedsteam, zodat zij een integrale weging van de hulpvraag kunnen maken en zodat zij inwoners kortdurend kunnen ondersteunen;
•
Het in beeld brengen van het totaal aanbod, zowel in de gespecialiseerde zorg als binnen het voorliggend veld, zodat de gemeente kan sturen op het realiseren van toereikend aanbod voor de hulpvragen vanuit de populatie;
•
Het verstevigen van de resultaatverantwoording naar zorgaanbieders, zodat er meer grip komt op de effecten van ondersteuning en het tijdig op- en afschalen;
•
Het bevorderen van samenwerking en opzetten van lokale aanpakken binnen het voorliggend veld, en met de sociale basis en gespecialiseerde zorgaanbieders;
•
Het doorontwikkelen van het datagedreven werken, zodat de effectiviteit en doelmatigheid van ondersteuning zichtbaar wordt.
8.5 Eindconclusie en vooruitblik Met de maatregelen uit het actie- en koersplan zorgde de gemeente Borsele ervoor dat relatief minder jeugdigen gebruik maakten van de jeugdzorg en dat het aantal mensen dat gebruik maakte van Wmovoorzieningen stabiel bleef, ondanks de groter wordende doelgroep. Ook zorgden de maatregelen ervoor dat de basis gelegd is voor de Hervormingsagenda Jeugd, het GALA en IZA.
De maatregelen uit het actie- en koersplan richtte zich op de periode 2020 – 2023. Daarom keken we in deze analyse naar de ontwikkeling van de financiën en het zorggebruik in die periode. Echter, het doel van deze maatregelen is dat het effect duurzaam is en dat de positieve trend doorzet. Daarom kijken we ook naar de ontwikkeling in 2024 tot dusver.
In het eerste halfjaar van 2024 zien we een kleine afname in het uniek aantal cliënten. Het lijkt er daarmee op dat de afname doorzet. Wat hierbij belangrijk is, is dat we voor deze analyse steeds keken naar de cliëntaantallen over een volledig jaar. Er zitten steeds verschillen in de cliëntaantallen aan het begin van het jaar en later in het jaar. We kunnen daarom nog geen uitspraken doen over de ontwikkeling van 2024.
Daarnaast zien we dat eind 2023 een aantal casussen hoge kosten maakten in vergelijking met de periode daarvoor. Dit kan als gevolg hebben dat in het eerste halfjaar een stijging in de lasten op het gebied van jeugd is ontstaan. We kunnen nog niet met zekerheid zeggen of dit eenmalige hoge kosten waren of dat hier sprake is van een structurele stijging. Begin 2025 kunnen we met meer zekerheid zeggen of de positieve ontwikkeling doorzette in 2024.
Bij het bekijken van de ontwikkeling in 2024 is het ook belangrijk om te kijken naar de landelijke ontwikkelingen. Zo zien we dat de vormen van jeugdhulp veranderen en dat het aantal cliënten dat jeugdhulp met verblijf ontvangt daalt maar dat zij nu jeugdhulp krijgen zonder verblijf. Dit naar aanleiding van de motie in de Tweede Kamer om de inzet van gesloten jeugdzorg te verminderen en