Scan Arbeidsmigranten Amsterdam_25022025.pdf

Aantallen arbeidsmigranten wonend en ingeschreven in de wijken van Amsterdam. Bron: Decisio, 2024

7.3 Landelijke ontwikkelingen De Wet goed verhuurderschap, ingevoerd op 1 juli 2023, biedt regels om misstanden bij woningverhuur aan arbeidsmigranten aan te pakken. Zo moeten arbeids- en huurcontracten los van elkaar worden aangeboden en kunnen gemeenten een vergunningsplicht voor verhuurders invoeren. Het kabinet stelt middelen beschikbaar voor handhaving, waarmee gemeenten meer mogelijkheden krijgen om de betaalbaarheid en kwaliteit van huisvesting te verbeteren. Arbeidsmigranten zijn daarnaast opgenomen als aandachtsgroep in het programma ‘Een thuis voor iedereen’. Dit programma brengt de woonbehoefte van aandachtsgroepen in kaart en integreert deze in regionale woningbouwplannen. Het Online Kennis- en Expertisecentrum en de VNG ondersteunen gemeenten met handreikingen, praktijkvoorbeelden en advies om huisvestingsproblemen aan te pakken. Ook stimuleert het kabinet de ontwikkeling van (tijdelijke) 23

huisvesting via regelingen voor aandachtsgroepen en flexibele bouwprojecten. Deze landelijke initiatieven bieden gemeenten concrete handvatten om de positie van arbeidsmigranten op de woningmarkt te verbeteren. 7.4 Type huisvesting Vanuit woonbeleid is weinig bekend over type huisvesting van arbeidsmigranten. Wel zijn er signalen over onreglementaire huisvesting van arbeidsmigranten bekend. Voor een deel is de inzet van de Amsterdamse Aanpak Volkshuisvesting (AAV) om meer woningen en meer betaalbare woningen in Amsterdam te hebben ook positief voor arbeidsmigranten. Vanuit de BRP/GBA is informatie beschikbaar over de woonsituatie van de eerder omschreven potentieel kwetsbare doelgroep arbeidsmigranten op basis van adresgegevens. Het gaat hier om de groep die uit de EU komt.

EU-arbeidsmigranten naar type woning. Bron: CBS, bewerking O&S

De grootste groep, 64 procent, huurt particulier. 16 procent woont in een woning van een woningcorporatie en 20 procent woont in een koopwoning. Het valt op dat een vrij grote groep een sociale huurwoning heeft, ondanks de lange wachttijden voor deze woningen. Vermoedelijk gaat het hier om mensen die bij iemand intrekken die een sociale huurwoning heeft of alleen gebruikmaken van de woning als postadres. De groep onder ‘Eigen woning’ woont in een koopwoning, wat niet betekent dat zij eigenaar zijn van de woning. De verwachting is dat deze groep over het algemeen inwonend is, en niet zelf eigenaar. 7.5 Actuele problematiek huisvesting Het aantal overlastmeldingen rond huisvesting van arbeidsmigranten groeit en er zijn signalen dat arbeidsmigranten onder slechte omstandigheden leven. Bijvoorbeeld woningen waarin schimmel een probleem vormt en waar geen rookmelders zijn geplaatst. Naar aanleiding van signalen over ongewenste of illegale woonsituaties zijn een aantal initiatieven gestart met als doel de woonsituatie en positie van arbeidsmigranten te verbeteren en eventuele overlast voor omwonenden te verminderen. In sectie 7.8 worden deze projecten nader toegelicht. Arbeidsmigranten staan vaak niet ingeschreven op het adres waar ze verblijven en vertrekken na afloop van hun arbeidscontract.

Dit leidt tot onjuiste administratieve inschrijvingen, een gebrek aan binding met de buurt en gaat vaak gepaard met overlast voor buurtbewoners. Een aanzienlijke groep onder de dakloze mensen in Amsterdam is als arbeidsmigrant naar Nederland gekomen. Volgens recent onderzoek van De Regenboog Groep en de gemeente zijn er 1800 – 2400 dakloze EU-burgers in Amsterdam21; grotendeels arbeidsmigranten met een 21

Rapport-EU-Burgers-111224 (lowres)

24

werkverleden en een kleiner deel EU-burgers die niet of alleen zwart gewerkt heeft. De helft van de dakloze arbeidsmigranten werd dakloos toen zij hun werk verloren, omdat werk en huisvesting aan elkaar gekoppeld waren. Zij kunnen vaak niet op een netwerk terugvallen en leven veelal op straat, waar ze in bootjes, onder viaducten of in portieken slapen, of in een opvangvoorziening. Sommigen van hen veroorzaken overlast in de openbare ruimte en verschillende stadsdelen geven aan dat de leefbaarheid in de buurten mede hierdoor onder druk staat. Om de dakloze arbeidsmigrant te ondersteunen is er een specifieke aanpak voor dakloze EU-migranten, als onderdeel van de Versterkingsaanpak Dakloosheid22 waarover meer onder het hoofdstuk Zorg en Welzijn. 7.6 Huidig beleid huisvesting Arbeidsmigranten zijn tot nu toe geen aparte doelgroep geweest in het huisvestingsbeleid. De gemeente zet verschillende maatregelen in om misstanden op het gebied van huisvesting te bestrijden en om huurders beter te beschermen. Een van de middelen is het meldpunt woon- en zorgoverlast. Hier kunnen inwoners terecht met meldingen over bijvoorbeeld illegale verhuur. Dit meldpunt valt onder de Wet Betaalbare Huur en is bedoeld voor alle huurders. In de Amsterdamse Aanpak Volkshuisvesting (AAV) staat een passage over de Wet Goed Verhuurderschap.

Met deze wet die 1 juli 2023 is ingegaan, kunnen kwetsbare huurders beter worden beschermd. Hierbij worden ook arbeidsmigranten genoemd. In het kader van de Wet Goed Verhuurderschap is een speciaal team actief. Dit team bestaat uit vijf toezichthouders en drie handhavers die meldingen oppakken, huisbezoeken afleggen en controleren of verhuurders zich aan de regels houden. Komend jaar wordt dit team verder uitgebreid om meer capaciteit te creëren voor toezicht en handhaving. Om huurders bewuster te maken van hun rechten organiseert de gemeente in 2025 de campagne ‘Check jouw huurrecht’. Deze campagne richt zich speciaal op kwetsbare groepen, zoals arbeidsmigranten, die vaak niet goed weten wat hun rechten zijn. Tenslotte zijn er ontwikkelingen rond economisch dakloze EU-burgers en wordt naar planning de toegang tot passantenpensions in 2025 geformaliseerd. Daarnaast worden in het kader van de Versterkingsaanpak Dakloosheid naar planning gedurende 2025 tijdelijke overbruggingsplekken gecreëerd voor deze doelgroep. 7.7 Toezicht en handhaving Wet goed verhuurderschap De recente invoering van de Wet goed verhuurderschap op 1 juli 2023 biedt een belangrijke basis voor het beschermen van kwetsbare huurders, waaronder arbeidsmigranten.

Hierin vallen: (a) strengere normen voor verhuurders en verhuurbemiddelaars, (b) bescherming tegen discriminatie, intimidatie en onjuiste huurprijzen, (c) mogelijkheid tot invoering van verhuurvergunningen om misstanden te voorkomen. Toezicht en Handhaving Wonen Vanuit het team Leegstand en Ondermijning worden integrale acties georganiseerd, waaronder de zogenaamde spookburgeracties. Tijdens deze acties voert het team samen met de politie huisbezoeken uit. Het team voerde in het afgelopen jaar 32 acties uit. De acties worden voorbereid op basis van meldingen die via verschillende kanalen binnenkomen, zoals SIG, MMA en Doorzon. Sommige meldingen bevatten signalen van uitbuiting, maar vaak is onduidelijk of het gaat om EUarbeidsmigranten of mensen van buiten de EU. De schatting is dat een op de vijf of zes meldingen een link heeft met migranten. De meldingen worden meestal gedaan door buren die zich zorgen maken of door eigenaren die signalen ontvangen over misstanden in hun panden. Regelmatig 22 Versterking aanpak dakloosheid 2023-2026 - openresearch.amsterdam

25

wordt gemeld dat de migranten werken als maaltijdbezorgers. Tijdens huisbezoeken komt soms aan het licht dat er sprake is van uitbuiting. In extreme gevallen wordt het team Mensenhandel van OOV ingeschakeld en/of grijpt de politie in. Het vermoeden bestaat echter dat arbeidsmigranten na een interventie snel uit beeld verdwijnen, mogelijk uit angst voor de consequenties voor hun verblijf in Nederland. Bij het aantreffen van arbeidsmigranten tijdens controles wordt doorgaans eerst bekeken of sprake is van kamerverhuur of onderhuur. Vervolgens wordt de eigenaar van de woning aangespoord om eventuele woonfraude aan te pakken. Hoewel dit proces een belangrijke stap is, zijn er nog aanzienlijke verbeteringen mogelijk. Een intensievere samenwerking met het team Mensenhandel van OOV kan bijdragen aan het structureel aanpakken van deze problematiek. Dit zou moeten leiden tot een betere informatiepositie en een aanpak die directie-overstijgend is. 7.8 Projecten Project Westpoort In Westpoort is gestart met het opzetten van een project, in samenwerking met de stadsdeelorganisatie Nieuw-West, A&G, Thor en OOV. Het doel van het project is het beëindigen van de illegale bewoning van de bedrijfspanden en het verbeteren van de leefbaarheid en veiligheid in het gebied. Het project zit nu in de verkenningsfase. Er zijn sterke signalen dat de bedrijfspanden in dit gebied illegaal worden bewoond.

Er zijn echter geen concrete aanwijzingen wie de bewoners zijn. Het vermoeden bestaat dat het arbeidsmigranten betreft, maar bewijs ontbreekt. Project flat Hofgeest Vanuit het Masterplan Zuidoost is een project gestart rondom de flat Hofgeest, gelegen in de Hbuurt. Er zijn signalen dat arbeidsmigranten in de portiek overnachten. In dit project wordt gekeken naar welke problematiek er speelt, zowel op gebied van overlast voor bewoners als naar de kwetsbare positie van de arbeidsmigranten. Er wordt samengewerkt met het Wijk Actie Team (WAT). Er vinden gesprekken plaats met verschillende stakeholders om de problemen in beeld te brengen en oplossingsrichtingen te verkennen. Arbeidsmigranten worden hier niet als probleem, maar als probleemdragers, gezien. Het WAT is een initiatief van stadsdeel Zuidoost en bestaat uit ketenpartners zoals wijkagenten, THOR, gebiedsteams, buurtteam, HVO-Querido, verschillende woningcorporaties en zorgpartijen. Het doel is om een integrale samenwerking met de ketenpartners op te zetten en zo gebruik te maken van elkaars expertises. Voorop staat maatwerk in interventie, hulp waar gewenst en handhaving waar het moet. Ook worden eventuele systeembelemmeringen geagendeerd om deze vervolgens op te lossen.

Project Equal Het project Arbeidsmigranten ‘Equal’ heeft tot doel om bij te dragen aan een betere positie van arbeidsmigranten ten aanzien van huisvesting, terwijl tegelijkertijd de leefbaarheid in buurten worden gewaarborgd. Daarnaast wordt bekeken hoe de bereidheid van verhuurders om de juiste vergunningen aan te vragen kan worden vergroot. Ook wordt samengewerkt met uitzendbureaus om huisvesting voor arbeidsmigranten te verbeteren. Hierbij wordt gekeken naar een nieuwe handhavingsstrategie die minder gericht is op het beboeten van eigenaren en/of uitzendbureaus, maar meer op het bevorderen van samenwerking. Er is aanzienlijke kans dat arbeidsmigranten uit woningen worden gezet wanneer handhaving plaatsvindt middels boetes of lasten. Dit wil de gemeente voorkomen, omdat dit het probleem van huisvesting wellicht kan verergeren.

26

8. Zorg en Welzijn

8.1 Algemeen beeld Arbeidsmigranten verrichten vaak zwaar fysiek werk en bevinden zich daarbij in een extra kwetsbare positie. Dit komt onder meer doordat zij de Nederlandse taal niet spreken, onvoldoende geïnformeerd zijn over hun rechten en plichten, en vaak geen ondersteunend netwerk hebben in Nederland. Deze omstandigheden maken hen extra vatbaar voor uitbuiting en gezondheidsproblemen. Arbeidsmigranten verrichten vaak zwaar fysiek werk en bevinden zich daarbij in een extra kwetsbare positie. Hulporganisaties in Amsterdam signaleren al jaren een toename van arbeidsmigranten met een zorgvraag. Inloophuis AMOC van De Regenboog Groep, dat zich richt op dakloze EU-migranten, ziet al jaren een stijging van het aantal bezoekers, inmiddels zo’n 3000 unieke personen per jaar. Om de grote druk op het inloophuis te verlichten is er sinds 2023 een tweede inloophuis geopend. Het beeld van toename van EU-burgers op straat wordt ook bevestigd door veldwerkers, en door de cijfers van het aantal dakloze EU-burgers dat gebruikmaakt van de winteropvang en winterkoude opvang23. Het aandeel personen met een EU-nationaliteit stijgt zowel in termen van absolute aantallen (961 in 22/23 vs. 280 in 15/16) als relatief (45% in ‘22/’23 vs. 30% in de winter ‘15/’16).

Onderstaande cijfers hebben betrekking op het aantal unieke personen dat gebruik heeft gemaakt van de winteropvang en/of de winterkouderegeling. 2500

2000

726 1500

262

1000

500

367

453 961

177 280

393

558

552

485

536

435

410

449

0 15/16 (932) 16/17 (1190) 17/18 (1316) 18/19 (1415) Nederlands

19/20 * (1365)

20/21 * (1694)

EU lidstaat (lidstaat)

21/22 * (1208)

22/23 (2136)

23/24 * (1713)

Buiten EU

Figuur 1: Jaarcijfers gebruik winteropvang en winterkouderegeling naar herkomst** *: deze jaren zijn minder goed vergelijkbaar door andere duur en/of ander toelatingsbeleid. **:Correctie voor aandeel met onbekende nationaliteit n.a.v. verdeling mensen met een bekende nationaliteit

Opvallend is dat voornamelijk mannen zich melden bij de hulporganisaties in de stad. In een onderzoek dat is gedaan onder dakloze EU-burgers die hulp ontvingen van de Regenboog was 23 Zie hiervoor ook bijlage ‘Kwantitatieve Analyse Kwetsbare EU-arbeidsmigranten GGD.

27

86,4% man24. Dat is opvallend omdat van geregistreerde arbeidsmigranten in Amsterdam 47% vrouwen zijn en 53% mannen25. Het beeld is dat vrouwen vaker langer kunnen verblijven bij bekenden of ervoor kiezen terug te keren naar hun land van herkomst wanneer ze in Nederland niet kunnen rondkomen. Culturele factoren lijken hierbij een rol te spelen. Voor veel mannen betekent terugkeren zonder geld of met onopgeloste problemen gezichtsverlies binnen hun familie en gemeenschap. Organisaties die arbeidsmigranten begeleiden bij terugkeer geven aan dat mannen vaak eerst hun problemen willen oplossen voordat zij terugkeren naar hun thuisland. Uit recent doelgroeponderzoek26 blijken er 1800 – 2400 dakloze EU-burgers in Amsterdam te zijn. Van alle dakloze EU-burgers in Amsterdam verblijft 25% tot 1 jaar in Nederland, 33% tot 3 jaar en 60% tot 5 jaar. De Regenboog helpt jaarlijks zo’n 3000 mensen. Polen (35%) en Roemenen (27%) vormen samen de meerderheid, en Hongaren volgen daarna met 7%. Ruim 60% van hen is verslaafd en 23% heeft GGZ-problematiek. 1 op 8 heeft zowel verslaving als GGZ-problematiek. Wanneer arbeidsmigranten hun werk verliezen, raken zij vaak ook direct hun huisvesting kwijt. Voor wie werk of een werkverleden heeft, geldt dat de helft dakloos is geworden door de koppeling van werk en wonen. Van hen had 70% een werkgever buiten Amsterdam.

Deze cijfers zijn in lijn met het beeld van hulpverleners dat arbeidsmigranten wanneer zij eenmaal dakloos raken, naar Amsterdam of andere grote steden toetrekken opzoek naar nieuw werk en onderkomen, en/of naar voorzieningen zoals die van de Regenbooggroep. Een aanzienlijk deel van de dakloze EU-burgers bij de Regenbooggroep verdwijnt na een aantal maanden weer uit beeld, zonder dat duidelijk is waar naartoe. Hulpverleners denken dat zij als zogenaamde ‘EU mobile citizens’ door de EU reizen op zoek naar werk. Een ruwe schatting is dat jaarlijks 4000 – 5000 dakloze EU-burgers voor korte of langere tijd in Amsterdam verblijven. Zonder een sociaal vangnet in Nederland belanden zij op straat, waar psychische klachten en verslavingsproblematiek vaak snel ontstaan of verergeren, zo constateren hulpinstanties. De zorgvraag onder EU-migranten is de afgelopen jaren complexer geworden, wat een extra uitdaging vormt voor hulpverlening. Een belangrijk probleem is dat arbeidsmigranten vaak niet goed op de hoogte zijn van hun rechten en de zorgmogelijkheden die voor hen beschikbaar zijn. Organisaties zoals de Regenboog, HVOQuerido en het Leger des Heils spelen een cruciale rol in het informeren en begeleiden van deze groep. Tegelijkertijd benadrukken zij de noodzaak van meer preventief beleid om problemen in een vroeg stadium te signaleren en aan te pakken.

Daarnaast is het zorgaanbod in Amsterdam versnipperd, wat de hulpverlening bemoeilijkt. Het is voor hulporganisaties soms lastig om de juiste verbanden te leggen tussen verschillende aanbieders. Bovendien zijn er veel kleine organisaties of initiatieven die niet altijd in beeld zijn bij grotere partijen als de Regenboog of HVO-Querido. 8.2 Actuele problematiek De toenemende instroom van arbeidsmigranten in Amsterdam legt een groeiende druk op stedelijke voorzieningen. Hulporganisaties signaleren dat deze groep bij het verlies van werk vaak direct hun huisvesting kwijtraakt, waarna dakloosheid snel leidt tot verslavingsproblematiek en psychische klachten. Dit vergroot niet alleen hun persoonlijke kwetsbaarheid, maar zorgt ook voor een toenemende druk op maatschappelijke opvang en zorgvoorzieningen. Van de dakloze mensen die op straat slapen is volgens veldwerkers inmiddels 80-90 procent EU-migrant. Repatriëring van arbeidsmigranten die in Nederland geen perspectief hebben, wordt regelmatig ingezet, maar is niet altijd succesvol. De AVIM (Afdeling Vreemdelingenpolitie, Identificatie en

25 Zie hiervoor bijlage 1, rapportage Onderzoek en Statistiek gemeente Amsterdam 26 De Regenboog Groep en Gemeente Amsterdam: De dakloze EU-burger in beeld, wie heeft er recht op gelijke behandeling? (december 2024)

28

Mensenhandel) en hulporganisaties zien dat arbeidsmigranten die zijn teruggekeerd naar hun land van herkomst vaak binnen korte tijd opnieuw naar Nederland komen. Deze terugkerende groep bestaat meestal uit mensen die langdurig dakloos zijn, overlast veroorzaken en bekend zijn bij organisaties zoals De Regenboog of HVO-Querido.Een belangrijk knelpunt in het begeleiden van terugkeer is het tijdsintensieve proces dat hiervoor nodig is. Vertrouwen opbouwen en een concreet plan opstellen voor een succesvolle terugkeer naar het land van herkomst vraagt om intensieve begeleiding. Tegelijkertijd is de beschikbaarheid van zogenaamde doorpakbedden – tijdelijke opvangplekken die stabiliteit bieden gedurende dit proces – onvoldoende om de vraag aan te kunnen. Dit belemmert een effectieve aanpak en leidt ertoe dat veel mensen langer op straat blijven. De Regenboog, Veldwerk en het Leger des heils bieden hulp bij repatriëring. Dit kan door middel van het regelen van een ticket terug naar het thuisland of door begeleiding en het organiseren van een zachte landing in het land van herkomst. In totaal zijn in de periode van augustus 2023 tot juli 2024 441 EU-burgers gerepatrieerd door beide partijen tezamen. De meest geregistreerde landen van herkomst zijn Polen en Roemenië27.

Arbeidsmigrant en onverzekerd Arbeidsmigranten werken vaak op basis van een flexibel contract met hieraan gekoppeld een woonruimte. Wanneer zij hun werk verliezen, verliezen zij vaak ook hun inschrijfadres (BRP/GBA) en daarmee ook hun zorgverzekering. Zorgorganisaties als Kruispost zijn specifiek ingericht op het helpen van onverzekerde mensen, zo ook (ongedocumenteerde) arbeidsmigranten. Zorgverleners kunnen zorg aan deze doelgroep verhalen vanuit de landelijke regeling onverzekerden (het CAK). Toch is de ervaring uit het veld dat zorginstanties niet altijd open staan voor zorg aan deze doelgroep. De onverzekerdenzorg wordt daarnaast als gevolg van voorgenomen landelijke bezuinigen onzekerder. Deze ontwikkeling baart hulporganisaties grote zorgen, omdat ze vrezen dat de problematiek hierdoor nog verder zal toenemen.

8.3 Huidig beleid en initiatieven In Amsterdam zet de gemeente samen met maatschappelijke organisaties in op initiatieven voor ondersteuning, opvang en zorg aan EU-arbeidsmigranten, met bijzondere aandacht voor de groep die dakloos is of dreigt af te glijden. Deze inspanningen richten zich op een breed scala aan behoeften, van acute hulpverlening tot preventieve en structurele oplossingen. Landelijk heeft het ondersteuningsteam Arbeidsmigranten van de VNG in samenwerking met Pharos een wegwijzer en een handreiking zorg & welzijn EU-arbeidsmigranten ontwikkeld. De handreiking is bedoeld om gemeenten meer achtergrondinformatie te bieden over zorg en welzijn voor arbeidsmigranten.28 Hierin is ook aandacht voor het welzijn van kinderen van arbeidsmigranten. Deze doelgroep is in Amsterdam vooralsnog niet goed in beeld. Naar schatting gaat het om zeker 10.000 kinderen. Er zijn signalen dat deze kinderen op school vaak niet goed meekomen, er sommigen van hen onaangekondigd verdwijnen – vermoedelijk omdat hun ouders verhuizen in verband met nieuw (seizoens-)werk elders. Ketenaanpak dakloze EU-burgers en andere initiatieven Een belangrijk onderdeel is de ketenaanpak dakloze EU-burgers; een aanpak die sinds 2023 operationeel is en onderdeel is van de Versterkingsaanpak Dakloosheid.

Met de ketenaanpak neemt Amsterdamse deel aan een landelijke pilot binnen het Nationaal Actieplan Dakloosheid (ministerie van VWS), samen met de andere G4 steden, Venlo en Eindhoven. Er wordt ingezet op een logische route voor zowel de kwetsbare als economische dakloze EU-burgers die binding hebben met Amsterdam. Enerzijds door opvangplekken met intensieve begeleiding voor kwetsbare EU-migranten die wel uitzicht hebben op perspectief. Ook wordt ingezet op de nachtopvang in de winteropvang, en meer laagdrempelige winterkouderegeling. Anderzijds door de spreiding en uitbreiding van inloopcapaciteit en maatschappelijk werk bij AMOC, outreachend 27 Onderzoek GGD: EU-burgers in kwetsbare positie (indirect) in beeld bij de GGD Amsterdam. 28 Handreiking zorg en welzijn EU-arbeidsmigranten beschikbaar | VNG

29

werk, preventie en dienstverlening gericht op terugkeer naar werk of land van herkomst te intensiveren. Op deze manier wil de gemeente ook de overlast die in de stad wordt ervaren door een deel van de werk- en dakloze EU-migranten op straat verminderen. In deze aanpak heeft de GGD een regierol en werkt samen met partners zoals De Regenbooggroep, HVO-Querido, Leger des Heils en PerMens en dokter Valckenier. De hoofdonderdelen zijn: • Outreachende teams van Veldwerk en Regenboog (Dobre020) en het mobiele team van HVO-Querido, ook ervaringsdeskundigheid en cultureel sensitieve benadering • Inloopvoorzieningen van AMOC in Zuid en in West, en maatschappelijk werk • EU-veldtafel onder regie van de GGD; een overlegorgaan waar zorgaanbieders en hulporganisaties samenwerken om op casusniveau afstemming te vinden en de dienstverlening aan deze doelgroep te verbeteren. • 24-uurs opvang met intensieve begeleiding (80 plekken voor EU-burgers en ongedocumenteerden) • Begeleiding naar werk via werktoeleidingsbureau ‘Back2Work’ van De Regenbooggroep • Begeleiding bij terugkeer naar land van herkomst. Ook intensieve ‘zachte landing’ trajecten, met uitgebreide voorbereiding ook mbt zorg in land van herkomst. Hiernaast zijn er initiatieven voor een bredere doelgroep kwetsbare en/of dakloze mensen waar ook arbeidsmigranten gebruik van maken.

Zoals de soepbus van het Leger des Heils die twee keer per week maaltijden uitdeelt; en informatie en ondersteuningsorganisaties zoals MDHG /Straatalliantie, Het Rode Kruis, het Wereldhuis en medische zorglocatie Kruispost. Rechtenopbouw voor EU-burgers en toegang tot Wmo opvang Lang is niet duidelijk geweest wat de rechten zijn voor EU-migranten die in Nederland verblijven en (nog) geen duurzame verblijfsstatus hebben. Bijvoorbeeld als het gaat om toegang tot de maatschappelijk opvang. Belangenorganisatie Straatalliantie/MDHG ondersteunt dakloze EUburgers en heeft zich hard gemaakt voor beter in beeld krijgen van hun rechten. Sinds juni 2024 is een landelijke ‘Checklist gelijke behandeling’29 beschikbaar, ontwikkeld door ministeries van SZW, VWS en J&V, en de IND. Hiermee kunnen gemeenten zelf het recht op gelijke behandeling bij EUburgers bepalen. Deze rechten hangen samen met werk(verleden). Amsterdam is actief betrokken geweest bij ontwikkelen en uittesten van de checklist. Hier geldt inmiddels een tijdelijke werkwijze waarbij deze checklist ingezet wordt om bij dakloze EU-burgers het recht op een beoordeling tot Wmo-voorzieningen te bepalen. Doelgroeponderzoek laat zien dat minstens de helft van de dakloze EU-burger in beeld van de Regenbooggroep dit recht op gelijke behandeling heeft. Stedelijk gaat het daarmee naar schatting om 1000 – 1250 EU-burgers.

Een grove schatting van de rechthebbende groep die dermate kwetsbaar is dat zij aanspraak maken op maatschappelijke opvang binnen de Wmo is 100 – 400 dakloze EU-burgers. 8.4 Toezicht en handhaving Een deel van de EU-arbeidsmigranten die dakloos raakt, veroorzaakt overlast in de stad.30 Dit probleem neemt vaak toe naarmate de kwetsbaarheid van deze groep groeit, bijvoorbeeld door psychische problemen of verslavingsproblematiek. Om deze situaties te beheersen en overlast te beperken, wordt vanuit verschillende hoeken toezicht en handhaving ingezet. Veldwerkers op straat spelen een cruciale rol in het signaleren van problemen en het ondersteunen van arbeidsmigranten in kwetsbare posities. Door hun directe aanwezigheid hebben zij een belangrijke brugfunctie tussen deze groep en hulpverleningsinstanties, en kunnen zij escalatie voorkomen.

29 Checklist gelijke behandeling EU-burgers | Publicatie | Arbeidsmigratie in goede banen 30 Notitie Meer integraal en minder vrijblijvend versie 10 juli 2024

30

Veldwerkers op straat spelen een cruciale rol in het signaleren van problemen en het ondersteunen van arbeidsmigranten in kwetsbare posities Daarnaast wordt gewerkt aan een veelplegersaanpak waarbij veldpartijen, handhaving en politie gezamenlijk casuïstiek bespreken van mensen die veel overlast veroorzaken op straat. Deze aanpak op stadsdeelniveau wordt ontwikkeld tot een stedelijk dekkende aanpak. Zwaardere casuïstiek wordt opgeschaald naar een regionale tafel, waar ook bijvoorbeeld AVIM onderdeel is. Deze aanpak richt zich op iedereen die structureel overlast veroorzaakt in de stad, zo ook een deel van de groeiende en steeds kwetsbaarder groep EU-migranten. De AVIM heeft een aanvullende rol in de handhaving. In situaties waarin arbeidsmigranten door aanhoudende overlast het recht op verblijf verliezen kan AVIM overgaan tot detentie en repatriëring op basis van zogenaamde "Code 41"-meldingen. Dit instrument wordt ingezet om ernstige overlast te bestrijden.

31

9. Informatie en dienstverlening

9.1 Algemeen beeld Het onderzoek van Risbo toont aan dat EU-arbeidsmigranten in Nederland vaak over een (zeer) beperkte informatiepositie beschikken. Dit sluit aan bij de bevindingen uit gesprekken met verschillende organisaties in Amsterdam die in het kader van deze scan zijn gevoerd. De meeste beschikbare informatie komt van landelijke kanalen, zoals de website WorkinNL.nl, en via een sectie op de Iamsterdam-website over wonen en werken in de stad. In hoeverre deze informatie de arbeidsmigranten daadwerkelijk bereikt is onduidelijk. Volgens het Risbo-onderzoek zoeken de meeste arbeidsmigranten hun informatie vooral via sociale media en hun eigen netwerk. Dit beeld wordt bevestigd door onderzoek van de Universiteit van Tilburg. Daaruit blijkt dat slechts 1% van de ondervraagden informatie had gezocht via de WorkinNL-website. Daarnaast vormt laaggeletterdheid binnen deze doelgroep een belangrijke barrière, omdat informatie via digitale kanalen vaak moeilijk te begrijpen is. Naast algemene informatie over rechten en plichten rondom wonen en werken in Nederland zijn er ook specifieke instanties waar arbeidsmigranten terechtkunnen bij problemen, zoals uitbuiting of andere juridische kwesties. Voor veel arbeidsmigranten zijn organisaties, zoals het Juridisch Loket waar laagdrempelig juridisch kan worden gevraagd, de FNV, de Arbeidsinspectie en caoloketten echter onbekend.

Dit gebrek aan kennis over beschikbare hulpbronnen maakt deze groep extra kwetsbaar. Organisaties die zich inzetten voor arbeidsmigranten, zoals Stichting FairWork en Stichting !WOON, proberen via diverse kanalen in contact te komen met de doelgroep. Toch ervaren ook zij dat het bereiken van arbeidsmigranten een uitdaging blijft. In arbeidsmarktregio’s waar al een WIN-punt aanwezig is, fungeert deze plek als een belangrijk schakelpunt tussen arbeidsmigranten en ondersteunende organisaties. Over de ontwikkeling van een WIN-punt voor arbeidsmarktregio Groot-Amsterdam staat meer onder 9.3 Huidig beleid en initiatieven.

9.2 Actuele problematiek Een belangrijk knelpunt voor arbeidsmigranten is dat zij de juiste informatie vaak niet weten te vinden. Veel arbeidsmigranten zijn onbekend met de beschikbare informatiekanalen, zoals landelijke websites, en weten daardoor niet waar ze informatie moeten zoeken. Daarnaast speelt het referentiekader van het thuisland een grote rol. Arbeidsmigranten gaan er vaak vanuit dat regels en voorzieningen in Nederland vergelijkbaar zijn met die in hun eigen land, waardoor ze minder geneigd zijn te onderzoeken of ze hier ergens recht op hebben. Deze combinatie van onwetendheid en aannames belemmert hen in het vinden van de informatie die nodig is om hun rechten en plichten goed te begrijpen. Andersom krijgen zij in hun contact met Nederlandse organisaties ook te maken met professionals die de culturele achtergronden en gebruiken van arbeidsmigranten niet kennen. Dit kan leiden tot verwarring en onbegrip. Arbeidsmigranten gaan er vaak vanuit dat regels en voorzieningen in Nederland vergelijkbaar zijn met die in hun eigen land, waardoor ze minder geneigd zijn te onderzoeken of ze hier ergens recht op hebben. Gebrekkige kennis van de regels in Nederland heeft ook gevolgen voor de registratie van arbeidsmigranten, zoals beschreven in hoofdstuk 5.

Wanneer mensen niet weten wat het verschil is tussen een inschrijving in de BRP/RNI en de BRP/GBA, of welke rechten en plichten aan deze verschillende inschrijvingen verbonden zijn, leidt dit vaak tot onjuiste registraties. Onvoldoende informatie over deze processen is daarmee een belangrijke oorzaak van fouten in de registratie. 32

9.3 Huidig beleid en initiatieven Er zijn verschillende initiatieven en organisaties actief die gericht zijn op het ondersteunen van arbeidsmigranten met informatie, hulp en juridische bijstand. De landelijke website WorkinNL biedt informatie over rechten en plichten van arbeidsmigranten, hoewel de bekendheid van deze website beperkt lijkt te zijn. In de planning: ontwikkeling van een WIN-punt Work In The Netherlands Een van de initiatieven die nu ontwikkeld wordt is een WIN (Work in NL) -punt voor arbeidsmarktregio Groot Amsterdam. Dit moet een centrale plek worden onder de vlag van het Regionaal Werkcentrum (RWC), waar arbeidsmigranten terecht kunnen voor ondersteuning en doorverwijzing naar relevante hulporganisaties. Hier kan informatie, service en dienstverlening plaatsvinden bijvoorbeeld over werk en rechten, maar ook over huisvesting, zorg en onderwijs voor kinderen. Organisaties die zich momenteel hebben gemeld bij de gemeente Amsterdam om mee te denken over de ontwikkeling van het WIN-punt zijn de Politie Amsterdam, Greenport Aalsmeer en de FNV. Dergelijke loketten worden in lijn met de Roemermaatregelen opgezet in alle arbeidsmarktregio’s. De ambitie van het ministerie van SZW is dat er in 2026 een landelijk dekkend netwerk van WIN-punten is opgetuigd.

De WIN-lokketen kunnen er verder voor zorgen dat onafhankelijke initiatieven voor arbeidsmigranten regionaal en nationaal samenkomen en zo kennis en expertise wordt gebundeld. Andere initiatieven Het Juridisch Loket biedt sinds mei 2024 rechtshulp aan arbeidsmigranten in hun moedertaal. Hiervoor zijn aparte loketten ingericht. Het Juridisch Loket werkt hiervoor samen met verschillende WIN-punten in Nederland en organisaties zoals Stichting FairWork. In het komende jaar wordt de dienstverlening voor deze doelgroep verder uitgebreid naar andere steden. Het Amsterdam Centre for Sexwork is een organisatie die zich specifiek richt op informatievoorziening en begeleiding voor sekswerkers. Hier kunnen zij terecht voor voorlichting over rechten en plichten, bemiddeling bij conflicten met exploitanten of instellingen, en gratis juridische ondersteuning, zoals een advocaat bij geschillen. Vanuit het Rijk wordt er ook gewerkt aan een Aanpak voor de versterking sociale en juridische positie van sekswerkers. De branche is binnen de aanpak een volwaardige gesprekspartner31. Verschillende andere organisaties bieden specifieke informatie of ondersteuning. Stichting FairWork ondersteunt mensen die te maken hebben met arbeidsuitbuiting.

In opdracht van de gemeente heeft Stichting Fairwork tijdens een pilot de informatiepositie van arbeidsmigranten in kaart gebracht en aanbevelingen gedaan voor beleid. Het Rode Kruis biedt via de webapp helpfulinformation.redcross.nl informatie over hulp per stad, ook specifiek voor Amsterdam, en heeft een WhatsApp-helpdesk voor vragen. De Regenboog heeft een app ontwikkeld met informatie voor mensen die dakloos zijn, genaamd Streetlife. Hoewel het grootste deel van de app Nederlandstalig is bevat deze ook een sectie die gericht is op non-dutch citizens. Daarnaast is de website Iamsterdam voorzien van een sectie over wonen en werken in Amsterdam. Formeel zijn er geen vrijwillige inburgeringsactiviteiten waar arbeidsmigranten gebruik van kunnen maken die worden aangeboden door de gemeente. Het regionaal Werkcentrum is een plek waar arbeidsmigranten wel een beroep kunnen doen op verschillende gratis activiteiten, zoals taal- en computerles of loopbaanbegeleiding. De informatie op de website is alleen beschikbaar in het Nederlands, dus een groot deel van de arbeidsmigranten kan deze informatie niet zelf lezen. Dit heeft tot gevolg dat het aanbod van het Regionaal Werkcentrum waarschijnlijk niet wordt gevonden door de doelgroep en/of niet aansluit op de doelgroep.

31

Voortgang Aanpak versterking sociale en juridische positie sekswerkers, 18 november 2024

33

10. Conclusies en aanknopingspunten voor een brede aanpak per leefdomein

De werkgroep Arbeidsmigranten heeft verder op basis van de bevindingen en vele gesprekken tijdens de uitvoering van de scan, vier uitgangspunten geformuleerd. Deze uitganspunten voor voorkomen van een kwetsbare positie bij arbeidsmigranten in Amsterdam zijn: 1. Een betere informatiepositie voor de arbeidsmigrant geeft kennis en controle. 2. Beter in beeld bij overheden leidt tot een juiste rechtenopbouw. 3. Samenwerking tussen verschillende domeinen, met en rond de doelgroep werkt preventief tegen werkloosheid en/of dakloosheid. 4. Kortere lijnen en samenwerkingen met (in)formele netwerken helpen problemen en kwetsbaarheid voorkomen en ‘genezen’ in eerder stadium. Hieronder staan per leefdomein kort de belangrijkste conclusies uit de scan en aanknopingspunten voor te ontwikkelen beleid, die bij de ontwikkeling van een brede scan verder kunnen worden onderzocht en uitgewerkt. Ook zijn aanbevelingen, gedaan tijdens de gesprekken met het veld, meegenomen. 10.1

Registratie

De grootste uitdaging speelt op landelijk niveau: de onzichtbaarheid van de grote groep BRP/RNIingeschrevenen die ondanks verplichting van BRP/GBA inschrijving langer dan 4 maanden verblijft in Amsterdam en MRA. Op gemeentelijk niveau zijn de wachttijden nog te lang. Dit speelt de problematiek in de hand. En wanneer arbeidsmigranten geen vast adres hebben (maar alleen instabiel en zich daar niet mogen inschrijven) is BRP/RNI inschrijven de enige optie tot registratie en verkrijgen van een bsn. Aanknopingspunten voor een aanpak: • Het BRP/RNI-loket en de BRP/GBA-balie zijn plekken waar een groot deel van de arbeidsmigranten langskomt: iedereen die zich in komt schrijven, zodat zij met een BSN-nummer legaal kunnen werken in Nederland. Dit is dan ook een goede plek om basisinformatie die voor iedereen van belang is te verstrekken. Daarbij zijn wel enkele aandachtspunten: o De praktische uitwerking van deze informatievoorziening moet goed doordacht zijn. Het is niet wenselijk om de verantwoordelijkheid voor informatievoorziening neer te leggen bij medewerkers van deze loketten. o De informatie die wordt verstrekt zou door het hele land hetzelfde moeten zijn. Rechten en plichten zijn voor mensen in andere gemeenten voor het grootste deel hetzelfde, met uitzondering van enkele lokale voorzieningen.

Het ligt dan ook voor de hand om informatievoorziening landelijk te organiseren en niet alleen binnen de gemeente. o Probeer altijd zowel de contactgegevens als het (tijdelijk) woonadres te registreren. • Het beeld is dat veel arbeidsmigranten niet goed weten bij welk loket zij zich moeten melden en wat de verschillen zijn tussen beide. Medewerkers van BRP/RNI-loketten vragen naar verwachte verblijfduur en verwijzen mensen door naar een BRP/GBA-balie als blijkt dat zij niet aan de voorwaarden voor inschrijving in de BRP/RNI voldoen. Omdat zij zich op dat moment op een fysiek andere locatie moeten inschrijven bestaat er ook een 34

• •

kans dat zij in plaats van hiervan gewoon naar een ander BRP/RNI-loket gaan om zich daar alsnog in te schrijven. Een samenvoeging van het BRP/RNI en BRP/GBA-loket zou daar een oplossing voor kunnen zijn. Als medewerkers mensen in beide systemen kunnen inschrijven hoeven mensen niet meer weggestuurd te worden op het moment dat zij bij de balie staan en kan worden voorkomen dat zij mogelijk helemaal uit beeld raken. Stimuleer registratie door voorlichting over de voordelen hiervan richting EU-arbeidsmigranten. Een andere mogelijke oplossing om arbeidsmigranten meer bekend te maken met de regels ligt in het betrekken van werkgevers. Zij zouden een grotere rol kunnen spelen in het informeren over het belang van registratie en het faciliteren ervan. Daarbij is het van belang om regie bij de arbeidsmigrant zelf te houden, anders kan dit juist weer afhankelijkheid van de werkgever in de hand werken, bijvoorbeeld als migranten hun paspoort afstaan om registratie te regelen.

Aanbevelingen: • Zorg voor snelle BRP/GBA-inschrijving, minimaal de wettelijke termijn. • Zorg voor snelle BRP/RNI-inschrijving, minimaal de wettelijke termijn. En, voor verwijzing naar BRP/GBA wanneer relevant. • Zorg voor briefadressen met goede afspraken voor wie dit dé tijdelijke overbrugging betekent naar een betere oplossing (bv dakloze mensen met uitzicht op werk). Zorg voor aansluiting/samenwerking met het te ontwikkelen WIN punt • Onderzoek hoe het BRP/RNI-loket te gebruiken als signaleringspunt. • Landelijke lobby: Voor betere handhaving op BRP/RNI en werkgever info/zorgplicht m.b.t. inschrijving van de arbeidsmigrant.

10.2

Werk en Inkomen

Langzaamaan worden landelijke maatregelen ontwikkeld om werkgevers meer verantwoordelijkheid te geven voor de positie van arbeidsmigranten. De belangrijkste is het wetsvoorstel toelating terbeschikkingstelling van arbeidskrachten. In Amsterdam zijn relatief veel arbeidsmigranten werkzaam in de sectoren logistiek, horeca en maaltijdbezorging. Een van de Uitdagingen is de beweging naar zzp/schijnzelfstandigheid. Bij het ontwikkelen van een aanpak op het gebied van werk voor arbeidsmigranten kan Amsterdam inspiratie putten uit initiatieven in andere gemeenten, zoals Rotterdam en Den Haag. Deze steden hebben al stappen gezet op het gebied van de versterkingen van de arbeidsmarktpositie van arbeidsmigranten. Enkele voorbeelden zijn: • Als onderdeel van het actieplan van de gemeente Rotterdam is een Coalitie Goed Werkgeverschap opgericht32. Dit is een coalitie van verschillende bedrijven in de stad die samen een convenant hebben getekend waarin afspraken staan over onder ander inschrijving in de BRP, aanbieden van scholing, naleving van wet- en regelgeving en lidmaatschap van brancheorganisaties. De gemeente faciliteert deze werkgevers door het aanbieden van taaltrainingen, groepsinschrijving in de BRP, de organisatie van banenmarkten en het verwijzen van werkzoekende arbeidsmigranten naar deze werkgevers.

• Vertegenwoordigers van branches dringen erop aan om in de ontwikkeling van een aanpak vooral samen op te trekken met werkgevers in de stad. Bedrijven die het goed willen doen voor hun werknemers zijn bereid om mee te denken over oplossingen en kunnen ervaring uit de praktijk inbrengen. Hierbij kunnen arbeidsmigranten een beroep 32 Rotterdam en werkgevers starten ‘Coalitie Goed Werkgeverschap’ | Nieuwsbericht | Arbeidsmigratie in goede banen

35

• •

• •

doen op de sectorale ontwikkelpaden die ontwikkeld worden in samenwerking met het Regionaal Werkcentrum Groot Amsterdam. Er liggen kansen om middels goed opdrachtgeverschap - de inkoop en aanbestedingen van de gemeente - goed werkgeverschap te bevorderen en de arbeidsmarktpositie van arbeidsmigranten te versterken. Het is mogelijk om afspraken te maken met werkgevers over de huisvesting van arbeidsmigranten bij de vestiging van nieuwe bedrijvigheid. De VNG heeft een effectrapportage nieuwe bedrijvigheid ontwikkeld waar gemeenten gebruik van kunnen maken33. Andere maatregelen om de arbeidsmarktpositie van arbeidsmigranten te versterken zijn begeleiding naar werk met fatsoenlijke arbeidsvoorwaarden in cruciale sectoren en het stimuleren van het leren van de Nederlandse taal. Maatregelen die de arbeidsmarktpositie van arbeidsmigranten verbeteren kunnen mogelijk ook werken voor andere doelgroepen, zoals asielzoekers, statushouders en Oekraïners. Bij de ontwikkeling van een aanpak is het dan ook belangrijk om voor dit domein breder te kijken dan alleen de groep arbeidsmigranten.

Aanbevelingen: • Betrek werkgevers in de stad: o.a. verkennen van een Coalitie Goed Werkgeverschap, een convenant tussen bedrijven waarin afspraken staan over onder ander inschrijving in de BRP, aanbieden van scholing, naleving van wet- en regelgeving en lidmaatschap van brancheorganisaties. Gemeente faciliteert. • Bevorder goed werkgeverschap door daarop te wijzen/ voorwaardelijk te stellen in de gemeentelijke inkoop en aanbestedingen. • Zorg voor snelle werk-naar-werk begeleiding met fatsoenlijke arbeidsvoorwaarden in cruciale sectoren. • Verken hoe de effectrapportage van VNG in Amsterdam effectief ingezet kan worden. • Beter informatievoorzieningen over rechten en plichten aan EU-arbeidsmigranten verkleint de mogelijkheden van malafide werkgevers om misbruik te maken van deze doelgroep. Daarbij verhoogt kennis over rechten en alternatieve mogelijkheden de meldingsbereidheid over slechte werkgevers waardoor malafide werkgevers sneller in beeld komen. • Zet in de landelijke lobby in op: o Vaart maken met invoeren van het uitgestelde Certificeringsstelsel (Wet W.t.t.a.) o Afspraken internationaal met uitzenders, Onderzoeken van mogelijkheden internationale samenwerking met Midden- en Oost-Europese (lokale) overheden, NGO’s en uitzendbranches rond informatievoorziening voor aanvang migratie.

o Doe mee in de landelijk discussie over de economie van de toekomst in Nederland, zet menselijk lijden en maatschappelijke kosten af tegen de opbrengsten. 10.3

Huisvesting

Wetten voor beter woonomstandigheden kunnen zorgen voor verbetering voor de doelgroep. Contracten loskoppelen van werkcontract. Wordt steeds beter op gehandhaafd. Echter, doelgroep kent rechten vaak niet, of wil niet moeilijk doen. Maakt aanspreken/rechtszaak aanspannen verhuurder/uitzender moeilijker. Oplossing van schaarste is daarmee niet opgelost. Op de woningmarkt is voor deze doelgroep niet zomaar extra capaciteit te regelen. Is geen urgentiegroep; wel aandachtsgroep. Huisvestingsoplossingen zouden op buiten Amsterdam gericht moeten zijn.

33 Handreiking effectrapportage bij nieuwe bedrijvigheid | VNG

36

Aanknopingspunten voor een aanpak: Er is nog geen duidelijk beeld van de huisvesting van arbeidsmigranten in Amsterdam. Arbeidsmigranten zijn tot nu toe geen aparte doelgroep geweest in het huisvestingsbeleid. In de Amsterdamse Aanpak Volkshuisvesting (AAV) staat een passage over de Wet Goed Verhuurderschap. Met deze wet die 1 juli 2023 is ingegaan, kunnen kwetsbare huurders beter worden beschermd. Hierbij worden ook arbeidsmigranten genoemd. Toegang van passantenpensions voor rechthebbende EU-burgers. Staat op de planning voor 2025 (Zorg en Wonen-kwetsbare groepen). Naast de geplande uitbreiding zijn 12 extra plekken gecreëerd gedurende 2024. 10.4

Zorg en Welzijn

De ketenaanpak voor dakloze EU-migranten boekt resultaat, maar de groep dakloze EUmigranten in de stad blijft toenemen. Deze groep wordt steeds kwetsbaarder en toewerken naar perspectief gaat moeizaam en is tijdrovend. Ook het niet verzekerd zijn onder de doelgroep is een uitdaging Aanknopingspunten voor een aanpak: Organisaties die hulp aan EU-arbeidsmigranten bieden en die voor deze scan geïnterviewd zijn zien de grootste kansen in betere samenwerking en inzet op preventie. • Focus op preventie en informatievoorziening - Arbeidsmigranten raken vaak in de problemen door een gebrek aan kennis over hun rechten, plichten en beschikbare ondersteuning. Het proactief informeren van deze groep, bijvoorbeeld bij aankomst of via werkgevers en uitzendbureaus, kan veel problematiek voorkomen. Voorlichting over huisvesting, werkvoorwaarden en zorgmogelijkheden is daarbij erg belangrijk. • Snelle ondersteuning bij verlies van werk en huisvesting. Zoals eerder benoemd is de tijd tussen verlies van werk en problematiek zoals verslavingen en psychische problemen voor de doelgroep EU-arbeidsmigranten vaak kort. Door tijdig hulp te bieden als mensen hun woning kwijt zijn geraakt kan ergere problematiek voorkomen worden.

Denk hierbij aan het opzetten van laagdrempelige opvangplekken en begeleidingsprogramma’s die deze mensen snel kunnen stabiliseren en doorgeleiden naar werk en huisvesting of helpen bij terugkeer naar het land van herkomst. • Betere samenwerking tussen organisaties bij intrekking van het verblijfsrecht - Wanneer het verblijfsrecht van arbeidsmigranten wordt ingetrokken, ontstaan vaak schrijnende situaties, vooral wanneer mensen dakloos raken of in detentie terechtkomen. Een verbeterde samenwerking tussen hulporganisaties, de gemeente en handhavingsinstanties kan ervoor zorgen dat deze mensen eerder ondersteuning krijgen. Door in een vroeg stadium begeleiding te bieden, kunnen alternatieven voor detentie worden onderzocht en kan een humane oplossing worden gevonden. Aanbevelingen: • Werken aan laagdrempeligheid: arbeidsmigrant durft vaak niet of kent de weg niet en trekt (veel) te laat aan de bel. • Overzicht van routes voor een dakloze EU-burger naar perspectief; op basis van o.a. rechten en kwetsbaarheid. Samenwerkende partijen en veld in de breedte goed geïnformeerd krijgen. • Eerder ondersteuning bij verlies van werk en huisvesting en voorkomen van problematiek zoals verslavingen en GGZ. 10.5

Informatie en Dienstverlening

Zonder twijfel is de informatiepositie van arbeidsmigrant slecht, dit blijkt uit zowel documentatie, en uit gesprekken met netwerken en professionals. Toegang tot laagdrempelige kennis, 37

informatie, en doorverwijzing ontbreekt, en komt neer op (in)formele partijen die zelf ook niet altijd goed op de hoogte zijn. Het WIN-punt in ontwikkeling kan een essentiële rol spelen bij verbetering. Belangrijk onderdeel bij voorkomen van de kwetsbare positie. Aanknopingspunten voor een aanpak: • Organisaties die met de doelgroep werken benadrukken het belang van samenwerking met bestaande netwerkorganisaties om de doelgroep beter te bereiken. In Amsterdam is er bijvoorbeeld de Stichting Bulgaars Onderwijs en Cultuur. • Leren van de Oekraïne hub. Vanuit de hub komen al signalen over o.a. malafide uitzenders binnen omdat Oekraïners zich tot hen melden bij vragen over bv. contracten. • Breng in kaart op welke momenten arbeidsmigranten in contact komen met lokale overheidsdiensten (bijv. BRP/RNI-loket) en lokale organisaties om deze te benutten voor informatievoorziening. • Biedt basisinformatie en specifieke gemeentelijke informatie zowel online als offline aan. Zet in op informatievoorziening op (werk)plekken waar arbeidsmigranten veel komen. • Werk samen met (migranten)organisaties die in contact staan met de doelgroep. Zorg voor een duurzame relatie met deze organisaties door structurele samenwerking, ook bij beleidsvorming, en financiering. De gemeente kan de doelgroep zonder deze organisaties niet voldoende bereiken.

• Maak een sociale kaart met verwijzingen naar organisaties en instanties die iets kunnen betekenen voor arbeidsmigranten. • Zorg voor laagdrempelige ondersteuning in de eigen taal om de meest kwetsbare groep, die risico loopt op arbeidsuitbuiting, te bereiken en te helpen. Maatwerk is noodzakelijk in complexe casussen. Organisaties als FairWork kunnen hier een rol in spelen. • Zorg voor hulp bij administratieve verplichtingen, zoals het invullen van belastingformulieren, het aanvragen van een zorgverzekering en het aanvragen van een Digi-D. • Aanbevelingen van de pilot Fairwork over signaleren en aanpak. • Leren van en samenwerken met het IN Amsterdam informatiecentrum voor kennismigranten, aan de Zuidas. Aanbevelingen: • Focus op preventie en informatievoorziening - Arbeidsmigranten raken vaak in de problemen door een gebrek aan kennis over hun rechten, plichten en beschikbare ondersteuning. • Leer van bestaande succesvolle dienstverlening en loketten die voor andere internationale doelgroepen, en van andere steden/regio’s • Uitgebreid inzetten op betrekken van (in)formele netwerken in de stad en de regio m.b.t. informatievoorziening. Ook koppeling maken met het te ontwikkelen WIN-punt.

38

11. Betrokken organisaties

• •

• • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

•

Afdeling Vreemdelingenpolitie, Identificatie en Mensenhandel Gemeente Amsterdam o Handhaving en Toezicht o Buurtteams o Werk Participatie en Inkomen o Economische Zaken en Cultuur o Zorg o Directie Openbare Orde en Veiligheid o Stadsdeelorganisaties o Werk Participatie Inkomen o Gemeentelijke Gezondheidsdienst Juridisch Loket | Gratis juridisch advies voor iedereen met een laag inkomen Kamer Van Koophandel | Registreert, informeert en adviseert ondernemers Nederlandse Arbeidsinspectie | Toezichthouder op het terrein van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Stichting Fairwork | Bestrijdt en voorkomt moderne slavernij in Nederland Dura Vermeer | Onafhankelijke bouwonderneming actief in Nederland Federatie Nederlandse Vakbeweging | Vakbond komt op voor belangen op het gebied van werk en inkomen Amsterdamse Federatie Woningcorporaties | Belangenvereniging voor woningcorporaties De Regenbooggroep | Helpt mensen die vastlopen en eenzaamheid ervaren door schulden, verslaving, psychische problemen of dakloosheid Rode Kruis | Komt op voor kwetsbare mensen in binnen- en buitenland Leger des Heils | Overal waar mensen als gevolg van extreme omstandigheden in de knel komen, biedt het Leger des Heils de helpende hand.

Otto Workforce | Internationale arbeidsbemiddeling Kruispost | Medische post die basiszorg biedt voor Amsterdammers zonder verzekering !WOON | Hulp voor huurders en eigenaar-bewoners in en rond Amsterdam Koninklijke Horeca Nederland | Branchevereniging voor de Horeca Amsterdam Centre for Sexwork | Informatie, hulp en advies voor sekswerkers Gemeente Utrecht Stichting Bulgaars Onderwijs en Cultuur | Gratis hulp en advies over het leven in Nederland, integratie en participatie Casa Migrante | Maatschappelijke organisatie voor bevorderen van de integratie van Spaanstalige immigranten Centrum tegen Mensenhandel | Biedt onderdak en begeleiding aan mensen die uit een uitbuitingssituatie komen Belangenvereniging Druggebruikers MDHG | Vereniging die zich hard maakt voor personen die drugs gebruiken Algemene Bond Uitzendondernemingen | Nederlandse branchevereniging van uitzendondernemingen en payrollbedrijven HVO Querido | Voor mensen die dakloos zijn geraakt, kampen met psychische problemen of verslaafd zijn Basisschool de Veerkracht | Primair Onderwijs, Nieuw-West

39

12. Bijlagen: kwantitatieve onderzoeksrapportages Onderzoek en Statistiek

1. Onderzoek en Statistiek, Gemeente Amsterdam: Laagbetaalde arbeidsmigranten in de Metropoolregio Amsterdam (januari 2025) 2. GGD Onderzoek Zorg en Veiligheid, afdeling Gezond Leven, Gemeente Amsterdam: Scan EU-burgers. EU-burgers in kwetsbare positie (indirect) in beeld bij GGD Amsterdam (januari 2025)

40

13. Literatuurlijst

Aanjaagteam Bescherming Arbeidsmigranten (2020). Geen tweederangsburgers. Geen tweederangsburgers. Aanbevelingen om misstanden bij arbeidsmigranten in Nederland tegen te gaan | Rapport | Rijksoverheid.nl Adviesraad Migratie (2024). Afgewogen arbeidsmigratie – Gericht arbeidsmigratiebeleid voor brede welvaart. Advies ‘Afgewogen arbeidsmigratie. Gericht arbeidsmigratiebeleid voor brede welvaart' | Publicatie | Adviesraad Migratie Adviesraad Migratie (2024). Geen derderangsburgers: de risico’s voor gedetacheerde arbeidsmigranten en de Nederlandse samenleving. Adviesrapport: 'Geen derderangsburgers. De risico’s voor gedetacheerde arbeidsmigranten en de Nederlandse samenleving' | Publicatie | Adviesraad Migratie Adviesraad Migratie – blog aug-23 Uitgelicht: Waarom de schattingen van het aantal arbeidsmigranten sterk variëren. Uitgelicht: Waarom de schattingen van het aantal arbeidsmigranten sterk variëren | Blogs | Adviesraad Migratie Albers A. (FairWork, 2019) Schoonmakers in precaire werkomstandigheden in Amsterdamse hotelindustrie. Hotelschoonmakers-zijn-het-kind-van-de-rekening.pdf Bicknese L., Ahamiane S. & Spijker van F. (2018). Monitor EU-arbeidsmigranten 2018. Monitor EU-migranten 2018 | Website Onderzoek en Statistiek Celant M. DECISIO (2024). Monitor Internationals 2010 – 2022 Regiorapportage Metropoolregio Amsterdam.

Monitor Internationals 2010-2020 MRA - openresearch.amsterdam De Regenboog Groep en Gemeente Amsterdam: De dakloze EU-burger in beeld, wie heeft er recht op gelijke behandeling? (december 2024) Gemeente Amsterdam (2023). Uitvoeringsprogramma Economisch Arbeidsmarktbeleid 2023-2026. Gemeente Amsterdam (2024). Notitie ‘Meer integraal en minder vrijblijvend handelen bij overlast en onveiligheid in de stadsdelen’ - Signalen over- en onderzoek naar overlast in de stadsdelen en inzichten uit de Voorjaarsdriehoek 2024 over onbegrepen en onveilig gedrag.’ Gemeente Rotterdam (2021). Actieprogramma EU-arbeidsmigranten 2021-2025. Rotterdam werkt aan waardig bestaan voor arbeidsmigranten | VNG GGD Amsterdam Amstelland (2024). Zorg en overlast in de openbare ruimte en achter de voordeur in Amsterdam op wijkniveau 2019-2022: Een inventarisatie op basis van beschikbare data. Hijum van Y.J., Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2024): Cijfers over arbeidsmigranten werkzaam als zelfstandige. Kamerbrief Cijfers over arbeidsmigranten werkzaam als zelfstandige | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl Interdepartementale Project Arbeidsmigranten (2023). Drie jaar na Roemer. Jaarrapportage arbeidsmigratie 2023. Interdepartementaal Project Arbeidsmigratie. Drie jaar na Roemer: Jaarrapportage arbeidsmigranten 2023 | Rapport | Rijksoverheid.nl 41

Jansen Lorkeers, L., ’t Hooft, S., Lenkens, M., Wits, E. & Nagelhout, G. (2022). Midden- en OostEuropese werknemers in kwetsbare posities: Handvatten voor preventie en terugdringen van dakloosheid en verslaving. Onderzoeksinstituut IVO. https://ivo.nl/publicaties/midden-en-oosteuropese-werknemers-in-kwetsbare-posities-handvatten-voor-preventie-en-terugdringen-vandakloosheid-en-verslaving/ Kuiper M. & Tunali T. (NRC 2024). ‘Kwetsbaar voor misbruik, werkt uitbuiting in de hand’ – rapport over registratiesysteem van arbeidsmigranten is kritisch. ‘Kwetsbaar voor misbruik, werkt uitbuiting in de hand’ – rapport over registratiesysteem van arbeidsmigranten is kritisch - NRC Kurvers, Roelofsen & van Polanen, VNG (2024). Op weg naar een effectrapportage: huisvesting arbeidsmigranten bij nieuwe bedrijvigheid. handreiking-effectrapportage-bij-nieuwebedrijvigheid.pdf

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2024) Jaarrapportage arbeidsmigranten 2024. Jaarrapportage arbeidsmigranten 2024 | Rapport | Arbeidsmigratie in goede banen Nederlandse arbeidsinspectie (2022). Themarapportage maaltijd- en flitsbezorging. Themarapportage maaltijd- en flitsbezorging | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl Nederlandse Arbeidsinspectie (2024). Bijna 200 overtredingen flitsbezorgers 1,5 maand. Bijna 200 overtredingen flitsbezorgers in 1,5 maand | Nieuwsbericht | Nederlandse Arbeidsinspectie Nederlandse Arbeidsinspectie (2023). Jaarverslag. Jaarverslag 2023 | Jaarverslag | Nederlandse Arbeidsinspectie Nederlandse Arbeidsinspectie (2023). Programmarapportage uitzendbureaus 2020-2022. Programmarapportage Uitzendbureaus 2020-2022 | Rapport | Nederlandse Arbeidsinspectie Onderzoek en Statistiek, gemeente Amsterdam (2023). Migratiemonitor: inwoners van de Metropoolregio in vier groepen. Migratiemonitor: inwoners van de Metropoolregio in vier groepen | Website Onderzoek en Statistiek Seidler, Y., Van Leeuwen, R., De Boom, J., Wieczorek, B., Serafin, O., Van der Schans, K., Van wensveen, P. & Weltevrede, A.M (2024). Zicht op arbeidsmigranten. Een belevingsonderzoek naar de positie van EU-arbeidsmigranten derdelanders en ontheemde Oekraïners in Nederland.

Tweederangsburgers? Risbo presenteert resultaten eerste belevingsonderzoek arbeidsmigranten | Erasmus University Rotterdam

SEO Economisch onderzoek Arbeidsmigratie in 2030. Mogelijke ontwikkelingen in vier scenario’s. (2022) Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050 (2024). Gematigde groei. Europees Nederland | Staatscommissie demografische ontwikkelingen 2050 Vereniging van Nederlandse Gemeenten (2023). Bescherming kwetsbare arbeidsmigranten. Een barrièremiddel. Bescherming kwetsbare arbeidsmigranten – een barrièremodel | VNG

42