Raadsadres van Wijkraad Zuid West inzake verzoek instelling gemeentelijke kaderregeling jiddisch

WIJKRAAD

ZUID – WEST AMSTERDAM wijkraadzuidwest.amsterdam@gmail.com

RAAD GEMEENTE AMSTERDAM ALHIER PER EMAIL

RAADADRES Amsterdam, 09 september 2024 betreft:

VERZOEK INSTELLING GEMEENTELIJKE KADERREGELING JIDDISCH & INITIATIEF LANDELIJKE KADERREGELING JIDDISCH

geachte RAADSLEDEN

Namens de Wijkraad Zuidwest Amsterdam verzoeken wij uw raad om de positie van het Jiddisch als wettelijk erkende niet-territoriale minderheidstaal duurzaam te verankeren in het Amsterdamse taal-, cultuur-, onderwijs- en erfgoedbeleid. Amsterdam heeft een unieke historische, culturele en maatschappelijke verantwoordelijkheid voor het Jiddisch. Gedurende meer dan drie eeuwen was de stad het belangrijkste centrum van het Joodse leven in Nederland. Het Jiddisch was niet alleen de omgangstaal van een groot deel van de Asjkenazisch-Joodse bevolking, maar ook een taal van wetenschap, literatuur, religie, theater, journalistiek, muziek en maatschappelijk debat. De Tweede Wereldoorlog heeft deze taalgemeenschap vrijwel vernietigd. Juist daarom rust op de overheid een bijzondere verantwoordelijkheid om de taal niet alleen te behouden als museumobject, maar als levende cultuurtaal actief te bevorderen.

I. Juridische grondslag 1. Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden (EHRM) Nederland heeft op 2 mei 1996 het Europees Handvest voor regionale talen of talen van minderheden van de Raad van Europa ondertekend en het verdrag geratificeerd. Het Handvest trad voor Nederland op 1 maart 1998 in werking. Nederland heeft daarbij het Jiddisch uitdrukkelijk erkend als niet-territoriale minderheidstaal in de zin van artikel 1, onderdeel c, van het Handvest. Het Handvest legt aan de Nederlandse overheid positieve verplichtingen op. Met name artikel 7 bevat fundamentele beginselen die op alle erkende talen van toepassing zijn. Daaruit volgt onder meer dat overheden verplicht zijn: • • • • • • • • • •

de taal te erkennen als uitdrukking van culturele rijkdom; de taal actief te beschermen; voorwaarden te scheppen voor onderwijs; onderzoek te bevorderen; culturele activiteiten te stimuleren; passende instellingen op te richten; taaloverdracht tussen generaties mogelijk te maken; discriminatie van de taal tegen te gaan; samenwerking tussen instellingen te bevorderen; de taal zichtbaar te maken in het publieke domein.

Het gaat nadrukkelijk niet uitsluitend om passieve bescherming maar om actieve bevordering. 2. Artikel 8 Europees Handvest Artikel 8 bepaalt dat overheden zich dienen in te zetten voor onderwijs in erkende minderheidstalen. Hoewel Nederland voor het Jiddisch niet alle facultatieve onderwijsverplichtingen van deel III van het Handvest heeft aanvaard, volgt uit artikel 7 in samenhang met artikel 8 dat onderwijsvoorzieningen zoveel mogelijk behoren te worden ontwikkeld wanneer daarvoor maatschappelijke behoefte bestaat. Dat betekent onder meer: • • • • •

opleiding van leraren; ontwikkeling van lesmateriaal; universitaire opleidingen; wetenschappelijk onderzoek; volwassenenonderwijs.

Amsterdam kan hierin een voortrekkersrol vervullen. II. Kaderverdrag inzake de bescherming van nationale minderheden Nederland is sinds 2005 partij bij het Kaderverdrag inzake de bescherming van nationale minderheden.

Voor de Joodse gemeenschap zijn met name de volgende artikelen van belang. Artikel 5 Overheden moeten voorwaarden scheppen waardoor minderheden hun taal, cultuur, religie en identiteit kunnen behouden en ontwikkelen. Artikel 12 Overheden dienen onderzoek, onderwijs en kennis over minderheidsculturen actief te bevorderen. Artikel 14 Waar mogelijk dienen mogelijkheden voor onderwijs in minderheidstalen te worden gecreëerd. Artikel 15 Minderheden moeten daadwerkelijk worden betrokken bij besluitvorming die hun taal en cultuur raakt. Dit betekent dat een gemeentelijke Kaderregeling Jiddisch uitsluitend in nauwe samenwerking met vertegenwoordigers van de Joodse gemeenschap tot stand behoort te komen. III. Nederlandse Grondwet Ook de Grondwet biedt hiervoor een duidelijke basis. Artikel 1 Verbiedt discriminatie op onder meer afkomst en godsdienst. Gelijke behandeling betekent ook dat erkende minderheidstalen niet ongerechtvaardigd mogen worden achtergesteld. Artikel 22 lid 3 De overheid schept voorwaarden voor maatschappelijke en culturele ontplooiing. Het behoud van het Jiddisch behoort rechtstreeks tot deze constitutionele zorgplicht. Artikel 23 Waarborgt de vrijheid van onderwijs. Hieruit volgt tevens dat de overheid ruimte moet bieden aan onderwijs in erkende minderheidstalen. IV.

UNESCO Hoewel het Jiddisch in Nederland geen afzonderlijke UNESCO-status bezit, sluit actieve bescherming aan bij de doelstellingen van het UNESCO-Verdrag inzake de bescherming van het immaterieel cultureel erfgoed (2003). Taal vormt immers een essentieel onderdeel van immaterieel cultureel erfgoed.

V. Aanbevelingen van de Raad van Europa Het Committee of Experts (COMEX) dat toezicht houdt op het Europees Handvest heeft Nederland in opeenvolgende evaluaties gewezen op de beperkte ondersteuning van het Jiddisch. De aanbevelingen betreffen onder meer: • • • • •

uitbreiding van onderwijs; versterking van universitair onderzoek; betere financiële ondersteuning; ontwikkeling van een samenhangend taalbeleid; grotere zichtbaarheid van het Jiddisch.

Ook het Advisory Committee bij het Kaderverdrag heeft Nederland gewezen op de noodzaak de Joodse minderheid en haar taal beter te ondersteunen. Amsterdam kan een voorbeeldfunctie vervullen door deze aanbevelingen lokaal te implementeren. VI. Vergelijking met het Fries Het Fries beschikt over een vrijwel volledige publieke infrastructuur. Onder meer: • • • • • • • • • • • • • •

Wet gebruik Friese taal; Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer (BFTK); Afûk; Fryske Akademy; Mercator European Research Centre; structurele Rijksbijdragen; structureel provinciaal beleid; lerarenopleidingen; universitaire opleidingen; promovendi; leerstoelen; taalbeleid; examenprogramma's; publieke media.

Voor het Jiddisch ontbreekt een dergelijke infrastructuur vrijwel geheel. Dat verschil is historisch verklaarbaar, maar juridisch en beleidsmatig steeds moeilijker verdedigbaar nu het Jiddisch eveneens een erkende minderheidstaal is. VII. Voorstel: Gemeentelijke Kaderregeling Jiddisch De Wijkraad stelt voor dat Amsterdam een integrale Kaderregeling Jiddisch vaststelt. Deze regeling dient ten minste de volgende onderdelen te bevatten.

Wetenschap • • • • • • • • • • •

bijzondere leerstoel Jiddische taal en cultuur aan de Universiteit van Amsterdam; structurele hoogleraarsplaats; promovendi; postdocs; onderzoeksprogramma's; onderzoeksfonds; samenwerking met buitenlandse universiteiten; digital humanities-projecten; corpusontwikkeling; woordenboeken; grammaticaonderzoek.

Onderwijs • • • • • • • • • • • • • •

volledige universitaire bachelor; masteropleiding; educatieve master; lerarenopleiding; officiële onderwijsbevoegdheid; bijscholing voor docenten; lesmateriaal; digitale leermiddelen; e-learning; volwasseneneducatie; Volksuniversiteit Amsterdam; avondonderwijs; zomercursussen; taalcertificaten.

Primair en voortgezet onderwijs • • • • • • •

keuzevakken; buitenschoolse lessen; onderwijsprojecten; gastlessen; landelijke examenregeling; erkenning door OCW als examenvak; samenwerking met Joodse scholen.

Erfgoed • • • • •

digitalisering; restauratie; archivering; oral history; opname van Jiddische collecties in gemeentelijk erfgoedbeleid.

Cultuur • • • • • • • • • • •

theater; muziek; film; literatuur; festivals; bibliotheken; uitgeefprojecten; vertaalprojecten; jeugdprojecten; podcasts; radio.

Publieke zichtbaarheid • • • • • • •

gemeentelijke informatie; musea; straatgeschiedenis; erfgoedroutes; tentoonstellingen; Open Monumentendag; educatieve projecten.

Wetenschappelijke infrastructuur Wij verzoeken de gemeente overleg te openen met: • • • • • • • • • • •

Universiteit van Amsterdam; Nederlands Israëlitisch Seminaium Vrije Universiteit Amsterdam; Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW); Nederlands Herseninstituut (voor taalonderzoek waar relevant); Meertens Instituut; Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis; Ets Haim/Livraria Montezinos; Joods Cultureel Kwartier; Nationaal Holocaustmuseum; NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies.

Doel hiervan is te komen tot een nationaal kennisnetwerk voor Jiddische taal en cultuur. VIII. Landelijke Kaderregeling Jiddisch De gemeenteraad wordt verzocht het college opdracht te geven overleg te voeren met: • Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap; • Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties; • Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (voor minderhedenbeleid).

Doel is te komen tot een Landelijke Kaderregeling Jiddisch, analoog aan de Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer (BFTK). Deze regeling zou onder meer moeten voorzien in: • • • • • • •

meerjarige bestuursafspraken; vaste Rijksbekostiging; meerjarige subsidiebeschikkingen; landelijke coördinatie; wettelijke verankering; periodieke evaluatie; rapportage aan de Raad van Europa.

IX. Structurele financiering De Wijkraad acht het van groot belang dat deze Kaderregeling wordt gefinancierd uit de reguliere publieke middelen. De instandhouding van een wettelijk erkende minderheidstaal behoort een reguliere overheidstaak te zijn. Daarom mag de financiering niet afhankelijk zijn van: • • • • • •

Wiedergutmachung; restitutiegelden; Holocaustcompensaties; uitkeringen wegens materiële oorlogsschade; uitkeringen wegens immateriële oorlogsschade; incidentele private fondsen.

Rechtsherstel en taalbeleid dienen strikt van elkaar te worden onderscheiden. X. Participatie Bij de totstandkoming van de Kaderregeling dienen vertegenwoordigers uit de Joodse gemeenschap daadwerkelijk te worden betrokken. Daaronder verstaan wij onder meer: • • • • • • • •

Joodse onderwijsinstellingen; synagogale gemeenten; wetenschappers; culturele organisaties; erfgoedinstellingen; jongerenorganisaties; organisaties die zich inzetten voor de Jiddische taal; onafhankelijke deskundigen.

Dit is niet alleen wenselijk, maar sluit tevens aan bij artikel 15 van het Kaderverdrag inzake de bescherming van nationale minderheden.

XI. Slotbeschouwing De bescherming van het Jiddisch is geen gunst, maar de uitvoering van een internationale, nationale en maatschappelijke verantwoordelijkheid. Amsterdam is als historische hoofdstad van het Nederlandse Jodendom bij uitstek de plaats waar deze verantwoordelijkheid concreet vorm kan krijgen. De Wijkraad Zuidwest Amsterdam verzoekt de gemeenteraad daarom: 1. de bijzondere verantwoordelijkheid van Amsterdam voor het Jiddisch uit te spreken; 2. opdracht te geven tot het opstellen van een gemeentelijke Kaderregeling Jiddisch; 3. structurele financiering uit reguliere publieke middelen te waarborgen; 4. de Joodse gemeenschap nauw te betrekken bij de uitwerking; 5. het college op te dragen in overleg te treden met het Ministerie van OCW over een landelijke Kaderregeling Jiddisch naar analogie van de Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer; 6. Amsterdam te positioneren als nationaal centrum voor Jiddische taal, wetenschap en cultuur.

hoogachtend, Wijkraad Zuid – West, het Bestuur, namens deze, Rabbijn Simon Bornstein, Voorzitter telefoon XXXXXXXXXXX