Menstruatiearmoede-Onderzoeksrapport-2024-CODE-ROOD.pdf
Tekst van het document
Amsterdam In Amsterdam worden deze negatieve gevoelens door een groter aantal mensen ervaren. Twee
op
de
vijf
(40%)
geeft
aan negatieve emoties te ervaren wanneer ze
menstruatieproducten proberen te verkrijgen. Een op de vijf (19%) voelt zich opgelaten, oplopend tot een kwart (23%) onder de 25- tot 34-jarigen. Gevoelens van stress (13%) en ergernis (15%) werden ook gemeld. Een kwart (24%) van de 18- tot 24-jarigen in Amsterdam vindt het stressvol om menstruatieproducten te verkrijgen, waarmee deze negatieve gevoelens vaker voorkomen dan bij enige andere leeftijdsgroep.
www.neighborhoodfeminists.com/nl
34
www.neighborhoodfeminists.com/nl
35
Veel mensen brengen offers in hun basisbehoeften om zich menstruatieproducten te kunnen veroorloven. Nederland Van de mensen in Nederland die zich in de afgelopen 12 maanden met moeite, of geen, menstruatieproducten konden veroorloven, heeft bijna iedereen (86%) alternatieve actie ondernomen om essentiële menstruatieproducten te kunnen kopen. Dit gebeurt voornamelijk door te bezuinigen op basisbehoeften. ᐧ
Bijna de helft (48%) bezuinigde op boodschappen.
ᐧ
Een derde (33%) bezuinigde op huishoudelijke producten.
ᐧ
Meer dan een kwart (27%) bezuinigde op verzorgingsproducten.
ᐧ
Meer dan een vijfde (22%) bezuinigde op gezondheidsproducten, zoals geneesmiddelen.
Van degenen die alternatieve geldbronnen zochten, deed meer dan een vijfde (22%) een beroep op geleend geld van familie of vrienden. Bijna hetzelfde aantal (19%) probeerde een extra bron van inkomsten te vinden om zich menstruatieproducten te kunnen veroorloven.
Amsterdam In Amsterdam staat het percentage van de mensen die zich geen menstruatieproducten kunnen veroorloven en daarom alternatieve maatregelen moeten nemen om essentiële menstruatieproducten te kunnen kopen op 87%. Dit cijfer is onveranderd sinds 2022. Wat wel veranderd is, is dat een groter percentage van degenen die moeite hebben om zich menstruatieproducten te kunnen veroorloven, nu bezuinigen op andere basisbehoeften. ᐧ
De helft (46%) bezuinigde op boodschappen (een stijging van 8% sinds 2022).
ᐧ
Een derde (33%) bezuinigde op huishoudelijke producten.
ᐧ
Een kwart (24%) bezuinigde op verzorgingsproducten.
ᐧ
Meer dan een vijfde (22%) bezuinigde op gezondheidsproducten, zoals geneesmiddelen.
Van deze groep heeft een kwart (26%) geld geleend van vrienden en familie, onveranderd sinds 2022. Op stadsdeelniveau heeft meer dan de helft van degenen die het moeilijk hadden in Zuidoost moeten bezuinigen op boodschappen (64%), terwijl een kwart (24%) bezuinigde op huishoudelijke producten. Ondertussen bezuinigden degenen in het centrum het vaakst op
www.neighborhoodfeminists.com/nl
36
verzorgingsproducten (36%) en schoolbenodigdheden (21%), terwijl velen ook probeerden een extra bron van inkomsten te vinden (34%).78
78
Data voor de stadsdelen Zuidoost en Centrum zijn afkomstig uit een ongewogen dataset, vanwege de lage basisomvang van gewogen online en papieren enquêtes. www.neighborhoodfeminists.com/nl
37
Het zal geen verrassing zijn dat problemen met het betalen van en toegang krijgen tot menstruatieproducten het dagelijks leven op verschillende manieren negatief beïnvloeden. Nederland Van degenen die zich met moeite of geen menstruatieproducten konden veroorloven, moest bijna een kwart hun dagelijkse routine aanpassen. Meer dan een op de vijf (21%) moest een deel van de menstruatie thuisblijven en bijna een op de tien (8%) bleef de hele menstruatie thuis. Bovendien: ᐧ
Bijna een op de vier (23%) merkte de impact van armoede op hun mentale welzijn.
ᐧ
Een op de vijf (20%) ervoer een negatieve impact op hun lichamelijke gezondheid.
ᐧ
Een op de zeven (14%) moest verzuimen op het werk.
ᐧ
Eén op de vijf (19%) 18- tot 24-jarigen heeft school moeten missen omdat ze geen toegang hadden tot of geld voor menstruatieproducten.
www.neighborhoodfeminists.com/nl
38
Amsterdam Mensen in Amsterdam blijven aangeven dat hun dagelijks leven aanzienlijk wordt beïnvloed. De gerapporteerde effecten zijn onder andere: ᐧ
Bijna een op de vier (23%) ervaart een impact op hun mentale gezondheid (+5 procentpunt sinds 2022).
ᐧ
Een op de vijf (19%) ervaart een negatieve impact op hun fysieke gezondheid (+9 procentpunt).
ᐧ
Een op de acht (12%) moest het werk verzuimen (onveranderd).
ᐧ
Een op de acht (12%) bleef gedurende de hele menstruatie thuis (onveranderd).
www.neighborhoodfeminists.com/nl
39
Menstruatie is voor velen veel meer dan een ongemak, het brengt abnormale pijn en bloedingen met zich mee die het dagelijks leven sterk beïnvloeden. In heel Nederland meldt meer dan de helft (56%) constante pijn in het onderste deel van de maag, terwijl iets minder dan een kwart (24%) zegt diarree te hebben. Tussen een kwart en een derde van de respondenten meldt ook een zware menstruatie die extra aanpassingen vereist. Deze meer dan gemiddelde menstruatie (bijvoorbeeld elk uur een of meer maandverbanden of tampons doorweekt gedurende meerdere uren achter elkaar en/of menstruatie met bloedklonters ter grootte van een muntstuk van € 0,50 of groter) is een mogelijke indicator van ingrijpende aandoeningen zoals endometriose en PCOS. Van degenen die zware menstruatie meldden, vroeg meer dan de helft (54%) advies aan vrienden en familie. Een punt van bijzondere zorg is dat aanzienlijk minder mensen die menstrueren contact hebben opgenomen met een zorgverlener (38%) of behandeling hebben gezocht bij een zorgverlener (34%) dan in 2022. Verontrustend genoeg dalen deze cijfers nog verder naar respectievelijk 11% en 9% onder mensen tussen de 18 en 24 jaar.
www.neighborhoodfeminists.com/nl
40
De meeste mensen zijn van mening dat gratis menstruatieproducten op verschillende locaties verkrijgbaar moeten zijn. Negen op de tien respondenten (91%) vinden dat mensen gratis menstruatieproducten moeten kunnen krijgen, vooral op scholen (79%, oplopend tot 87% onder 18- tot 24-jarigen). Mensen in Nederland willen ook gratis menstruatieproducten in huisartsenpraktijken (70%), openbare toiletten (68%) en op het werk (64%). Dit
gevoel wordt gedeeld in Amsterdam, waar 91% vindt dat mensen gratis
menstruatieproducten moeten kunnen krijgen. Hoewel de steun voor het verstrekken van gratis menstruatieproducten eenduidig is in alle leeftijdsgroepen en stadsdelen, verschillen de plaatsen waar mensen graag gratis menstruatieproducten zouden zien. Vooral de stadsdelen Oost en Nieuw-West zijn voorstander van gratis menstruatieproducten op scholen (respectievelijk 89% en 86%, heel Amsterdam: 81%). Ondertussen willen de mensen in West dat de daklozenopvang (76%), asielzoekerscentra
(70%)
en
opvanglocaties
voor
vluchtelingen
(63%)
gratis
menstruatieproducten aanbieden.
www.neighborhoodfeminists.com/nl
41
✦
Een kwart van menstruerende mensen in Nederland - meer dan 765.000 mensen - had het afgelopen jaar moeite om de menstruatieproducten te verkrijgen die ze nodig hebben. Van deze groep hebben meer dan 400.000 mensen op enig moment menstruatieproducten niet kunnen betalen.
✦
13% van degenen die menstrueren heeft het afgelopen jaar de producten die ze nodig hebben niet kunnen betalen.
✦
In Amsterdam, waar de resultaten vergeleken worden met het onderzoek van NF uit 2022 voordat de gemeentelijke financiering in 2023 van start ging, is een aantoonbare en aanzienlijke daling in menstruatiearmoede. De menstruatiearmoede in Amsterdam (14%) ligt echter nog steeds boven het landelijk gemiddelde.
✦
Mensen die te maken hebben met menstruatiearmoede geven aan dat ze vaak vervangende, kwalitatief slechtere producten zoals toiletpaper gebruiken met gevolgen voor hun gezondheid en participatie.
✦
Tussen een kwart en een derde van de respondenten rapporteert abnormaal zware menstruatie, die extra voorzieningen en uitgaven vereisen. Van hen zoeken opvallend weinig mensen medische hulp of behandeling.
✦
Jongere respondenten worden meer getroffen door menstruatiearmoede.
www.neighborhoodfeminists.com/nl
42
4.
Conclusies en aanbevelingen
4.1
Samenvatting van het onderzoek van Neighborhood Feminists in 2024
Hoewel Nederland relatief welvarend is, is desondanks sprake van kansenongelijkheid door het land. Voor mensen die menstrueren in armoede betekent dit dat zij geen gelijke toegang hebben tot noodzakelijke informatie, menstruatieproducten en gezondheidsvoorzieningen, wat op de lange termijn kan leiden tot een reeks negatieve effecten op gezondheid, kansen en participatie. Al vóór het onderzoek van 2022 was het NF duidelijk dat deze vorm van fundamentele onrechtvaardigheid de dagelijkse realiteit van velen is. Toen de bevindingen van NF in 2022 bekend werden gemaakt, spraken sommige media hun verbazing uit over het feit dat het Amsterdamse percentage menstruatiearmoede met 27% zoveel hoger lag dan het landelijke percentage, dat destijds op 10% werd geschat. Het landelijke cijfer gebaseerd was op een onderzoek uit 2019.79 Gezien de voortdurende inflatie en gestegen woonlasten, leefkosten en energieprijzen, was NF van mening dat het daadwerkelijke landelijke percentage hoger lag dan bekend, en dat dit probleem in het hele land urgenter was dan mensen dachten. Het onderzoek van dit jaar bevestigt die hypothese helaas.
Nederland In het afgelopen jaar had 25% - meer dan 765.000 - van de menstruerende mensen in Nederland op enig moment beperkte toegang door onvermogen of moeite om menstruatieproducten te bekostigen. Van deze groep, 13% - meer dan 400.000 mensen geeft aan dat ze op enig moment niet de nodige producten kunnen betalen.80 Menstruatiearmoede is nog steeds aanzienlijk en wijdverspreid in heel Nederland. Het percentage is 30% hoger dan eerder werd aangenomen,81 zelfs met de eenmalige uitkering van € 2 miljoen door het kabinet vorig jaar. De gestegen kosten van levensonderhoud hebben het probleem verergerd. Een op de vier mensen die menstrueren in Nederland kan zich de benodigde menstruatieproducten niet, of met moeite, veroorloven. Voor een groot deel van deze mensen betekent dit dat zij keuzes moeten maken. Dat doen ze door bijvoorbeeld te bezuinigen op andere basisbehoeften en/of het treffen van andere maatregelen, zoals geld lenen of thuisblijven tijdens (een deel van) de menstruatie.
79
Plan International, 2019. “Bloedserieus: Schaamte Bij Menstruatie.” Aangezien het aantal getroffenen is berekend aan de hand van bevolkingsgegevens van vrouwen en meisjes in de leeftijd van 15-49 jaar, kan het werkelijke cijfer hoger liggen. 81 Plan International, 2019. “Bloedserieus: Schaamte Bij Menstruatie.” 80
www.neighborhoodfeminists.com/nl
43
Maar al te vaak betekent menstruatiearmoede dat mensen moeten inleveren op andere primaire levensbenodigdheden. Velen namen niet alleen hun toevlucht tot onveilige en kwalitatief slechtere alternatieven, maar ook tot alternatieve invullingen van hun dag om zich de benodigde menstruatieproducten te kunnen veroorloven. Van hen bezuinigde 86% op andere eerste levensbehoeften. Bijna de helft (48%) kon minder uitgeven aan voedsel. Een derde beperkte de uitgaven voor huishoudelijke behoeften, iets meer dan een vierde bezuinigde op verzorgingsproducten en iets meer dan één vijfde bezuinigde op gezondheidsproducten. Meer dan een op de vijf mensen was genoodzaakt om (onveilige, kwalitatief slechtere) alternatieven te gebruiken in de 12 maanden voorafgaand aan het onderzoek.82 Van hen gebruikte twee op de vijf (44%) toiletpapier. Bijna één op de tien (7%) gebruikte andere papieren producten, zoals tissues of kranten, of een lapje stof (9%) tijdens de menstruatie. Het zal geen verrassing zijn dat problemen met het betalen van en toegang krijgen tot menstruatieproducten het dagelijks leven voor velen negatief beïnvloedt. Een op de vier mensen die te maken hebben met menstruatiearmoede moest hun dagelijkse routines aanpassen (24%), waaronder: thuisblijven (7%), school missen (8%) of niet werken (14%).
Ongeacht het inkomen, hangt rondom menstruatieproducten een sociaal stigma, waarbij een derde zelfs aangeeft negatieve emoties te ervaren wanneer ze proberen de producten te krijgen die ze nodig hebben. De vooruitzichten zijn ontnuchterend. Bijna een kwart (24%) van alle ondervraagden gaf aan dat ze het steeds moeilijker vonden om zich menstruatieproducten te veroorloven in vergelijking met de afgelopen zes maanden. Het percentage is zelfs nog hoger onder jongere leeftijdsgroepen, waarbij een derde (32%) van de 18- tot 24-jarigen zegt dat het voor hen significant moeilijker is geworden.
Amsterdam In combinatie met de NF-bevindingen van 2022 maakt dit onderzoek een vergelijking mogelijk van de stand van zaken met betrekking tot menstruatiearmoede in Amsterdam voor en na de invoering van het gemeentelijk beleid van 2023 en gerelateerde acties in 2023. Het is aannemelijk dat de gemeentelijke financiering voor de verspreiding van gratis menstruatieproducten een positief effect heeft gehad, wat blijkt uit de daling van het aantal Amsterdammers dat zich geen menstruatieproducten kon veroorloven ten opzichte van 2022. Hoewel een daling van 13% binnen twee jaar duidelijk positief is, ligt het Amsterdamse percentage nog steeds boven het landelijk gemiddelde.
82
Aangezien het aantal getroffenen is berekend aan de hand van bevolkingsgegevens van vrouwen en meisjes in de leeftijd van 15-49 jaar, kan het werkelijke cijfer hoger liggen. www.neighborhoodfeminists.com/nl
44
Ondanks de daling sinds 2022 heeft 14% van de Amsterdammers - oftewel 28.000 mensen in de afgelopen 12 maanden te maken gehad met menstruatiearmoede; de bewoners van stadsdeel Zuidoost zijn het hardst getroffen, met een percentage van 24%.83 De omvang van menstruatiearmoede is nog steeds zorgelijk en heeft gevolgen voor de groep die dit raakt. Het bezuinigen op boodschappen om menstruatieproducten te kunnen betalen komt in heel Amsterdam nog steeds voor, waarbij mensen in Zuidoost (64%) het vaakst genoodzaakt zijn dit te doen. Amsterdammers die te maken hebben met menstruatiearmoede zochten ook gratis menstruatieproducten op hun werkplek (35%), wat volgens NF deels te danken is aan de inspanningen op het gebied van belangenbehartiging, de toenemende zichtbaarheid van het probleem in gemeenschappen en het aantal goed voorziene bedrijven en kantoren. Van degenen die menstruatiearmoede ervaren, moest meer dan de helft terugvallen op het gebruik van toiletpapier (54%) als alternatief of, als ze geen producten konden vinden, thuisblijven voor de duur van hun menstruatie (13%). In de context van de bewezen, brede waaier van hoge maatschappelijke kosten en langetermijngevolgen van menstruatiearmoede, blijft een percentage van 14% in Amsterdam echt zorgwekkend.
Hoewel deze bevindingen relevant zijn voor alle gemeenten, zijn de conclusies uit Amsterdam met name relevant voor andere grote steden die, net als Amsterdam, hogere indicatoren voor armoede en menstruatiearmoede hebben dan de rest van het land. Beleid en acties op het gebied van menstruatiearmoede hebben een verschil gemaakt, maar er is meer nodig.
83
Aangezien het aantal getroffenen is berekend aan de hand van bevolkingsgegevens van vrouwen en meisjes in de leeftijd van 15-49 jaar, kan het werkelijke cijfer hoger liggen. www.neighborhoodfeminists.com/nl
45
4.2
Hoe ziet verandering eruit?
Menstruele gezondheid - en menstruatiearmoede - zijn kwesties van volksgezondheid en mensenrechten.84 Bij het analyseren van beleid, belangenbehartiging en acties gericht op het bestrijden van menstruatiearmoede is het goed om menstruele gezondheid duidelijk te definiëren, omdat verschillen in definities kunnen leiden tot versnippering van beleid, belemmering van belangenbehartiging en verzwakking van wetenschappelijk onderzoek. Om dit tegen te gaan heeft de ngo ‘The Global Menstrual Collective’ bestaande definities samengevoegd tot een allesomvattende definitie: “Menstruele gezondheid is een toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn en niet alleen de afwezigheid van ziekte of invaliditeit, in relatie tot de menstruatiecyclus.” 85
Helaas is dit niveau van menstruele gezondheid in Nederland op dit moment voor veel te veel mensen onbereikbaar. Met gerichte veranderingen en strategische samenwerking kan iedereen waardig menstrueren. De veranderingen die nodig zijn, zijn haalbaar en bestaan uit zowel makkelijke aanpassingen bij laaghangend fruit als plannen die vragen om meerdere stappen en een lange adem. Wat duidelijk is: veranderingen moeten verder gaan dan eenmalige maatregelen en structureel van aard zijn.
84 85
Babbar et al., 2021. De volledige definitie kan worden gevonden in Bijlage I. (Hennegan et al., 2021.) www.neighborhoodfeminists.com/nl
46
Deze veranderingen kunnen zowel leiden tot onmiddellijke als langetermijnresultaten op drie essentiële vlakken: toegankelijkheid en gelijkheid, voorlichting, en onderzoek. Acties op deze gebieden zijn een voorwaarde voor effectief beleid.
www.neighborhoodfeminists.com/nl
47
Prioriteit 1: MENSTRUELE TOEGANKELIJKHEID & GELIJKHEID Sinds de oprichting in 2019 heeft NF een opwaartse verandering
gezien
in
de
omvang
van
ondersteuningsinitiatieven, met een overeenkomstige toename in media-aandacht vanaf 2022. Met de toegenomen zichtbaarheid en aandacht, is ook een welkome verhoogde politieke bereidheid om het probleem aan te pakken. Deze bereidheid en politiek draagvlak moeten echter gefaciliteerd worden met voldoende toegewezen overheidsfinanciering. Het is belangrijk om het volgende in gedachten te houden: ✦
De bestrijding van menstruatiearmoede mag niet ten koste gaan van andere maatregelen ter bestrijding van ongelijkheid en armoede.86
✦
Om menstruatiearmoede aan te pakken moet strategisch worden geïnvesteerd in een combinatie van gerichte productvoorziening en preventieve gezondheids- en onderwijsmaatregelen.
✦
Maatregelen in de publieke en private sector moeten worden gecoördineerd om te zorgen voor adequate en consistente toegang tot essentiële producten en informatie.87
✦
Adequate productvoorziening omvat voldoende monitoring en beoordeling van behoeften om ervoor te zorgen dat programma's daadwerkelijk de beoogde resultaten bereiken.
86
Zie ook Bijlage V. NF promoot bijvoorbeeld herbruikbare producten in plaats van wegwerpartikelen wanneer dat mogelijk is, maar de realiteit is dat niet iedereen op regelmatige basis toegang heeft tot keuken- of wasfaciliteiten. 87
www.neighborhoodfeminists.com/nl
48
Een belangrijke sociaal-culturele component die van invloed is op het succes van elke actie tegen menstruatiearmoede: hoe gendervriendelijk is de toegang tot producten en informatie en hoeveel obstakels ervaren mensen nog bij het omgaan met menstruatie? Aanvullend onderzoek en monitoring maken passende en tijdige verbeteringen mogelijk. De duurzaamheid van oplossingen op de langere termijn hangt af van de mate waarin deze daadwerkelijk inspelen op het brede scala aan behoeften van mensen die menstrueren. Het verstrekken van producten alleen is simpelweg onvoldoende en zoals blijkt uit de hardnekkige en kwalijke taboes evenals de bevindingen van NF, is er nog een lange weg te gaan op het gebied van menstrual literacy, oftewel menstruele geletterdheid.
Prioriteit 2: MENSTRUATIEVOORLICHTING Voorlichting is de meest effectieve manier om menstruele ongeletterdheid en stigmatisering tegen te gaan. Het delen van wetenschappelijk onderbouwde informatie zorgt ervoor dat mensen geïnformeerde, optimale keuzes kunnen maken voor henzelf over producten en aanpak. Zulke voorlichting geldt over de hele breedte, of het nu gaat om kinderen of volwassenen, partners of werkgevers, leden van sportteams of gemeenschapsleiders. Om stigma's effectief te bestrijden, is een inclusievere aanpak nodig.88
Het structureel aanbieden van uitgebreide menstruatievoorlichting stelt mensen in staat om symptomen en problemen, zoals overmatig bloedverlies, proactief te herkennen. Zo zijn ze beter in staat om eerder een diagnose te krijgen voor ernstige ziekten en aandoeningen. Dit gaat ook gepaard met kostenbesparing en een afname van onzekerheden en lichamelijk lijden. Het faciliteren van deze voorlichtingen moet daarom serieus overwogen en gestimuleerd worden. Effectieve en gerichte voorlichting neemt preventief een deel van de menstruatieschaamte weg die in stand wordt gehouden door sociale stigma’s en ook sommige commerciële taal rondom menstruatiemarketing. Het de-stigmatiseren van menstruatiebloed verhoogt het 88
Eyring et al., 2023. www.neighborhoodfeminists.com/nl
49
welzijn en het gevoel van autonomie, maar het heeft ook praktische voordelen. Naarmate mensen zich meer op hun gemak voelen bij menstruatie en bloeden, zullen mensen die menstrueren eerder geneigd
zijn
om
duurzamere
producten
te
gebruiken, zoals menstruatieondergoed of siliconen cups en disks van medische kwaliteit.89 Na verloop van tijd leveren herbruikbare producten voor individuen een financieel voordeel op en ook voor de samenleving zien we voordelen, bijvoorbeeld in de vorm van minder afval. Hoewel voorlichting van cruciaal belang is, is onderwijs binnen scholen alleen niet voldoende om diepgewortelde sociale normen en taboes te veranderen. Leren gebeurt niet alleen op school, daarom zouden aanvullend aan de initiatieven vanuit scholen, educatieve campagnes vanuit buurten, gemeenten en op landelijk niveau moeten versterken. Het systematisch verruimen van het gesprek over menstruatie zou enorm helpen om sociale stigma's te verminderen en tegelijkertijd actief bijdragen aan gendergelijkheid en volksgezondheid. Overheidsbeleid en -communicatie moeten daarom niet alleen het voeren van het gesprek over menstruatie normaliseren, maar ook het belang van het breder toegankelijk maken van producten benadrukken. Menstruatievoorlichting heeft een positieve invloed op het bedrijfsleven en de economie. Onder vrouwen tussen 45 en 55 jaar is het premenstrueel syndroom (PMS) wereldwijd bijvoorbeeld de belangrijkste aandoening die invloed heeft op de arbeidsdeelname van vrouwen.
In plaats van aan te nemen dat PMS normaal en onvermijdelijk is, is voorlichting over strategieën om PMS-symptomen te verlichten een praktische aanpak die kwaliteit van leven, participatie en kansen verbeteren.90 Volgens het World Economic Forum en het McKinsey Health Institute kan het de wereldeconomie tot 2040 mogelijk 115 miljard dollar opleveren als PMS wereldwijde prioriteit krijgt, terwijl het aanpakken van endometriose en klachten rondom menopauze daar nog eens 130 miljard dollar aan kunnen toevoegen.91 Dit onderstreept dat voorlichting over menstruele gezondheid zeer relevant is voor de private 89
Onderzoek bevestigt dat het heersende stigma ten opzichte van menstruatie kan mensen die menstrueren belemmeren om medische zorg te zoeken als dat nodig is. (Holland et al., 2020.) 90 Dit kan bijvoorbeeld het nemen van calciumsupplementen zijn, waarvan meerdere medische onderzoeken hebben bevestigd dat ze PMS-symptomen verminderen. (Taghiabadi et al., 2020.) 91 Pérez et al., McKinsey Health Institute en World Economic Forum, 2024. www.neighborhoodfeminists.com/nl
50
sector. Een grotere menstruele geletterdheid kan leiden tot effectievere vormen van werken, zoals meer flexibiliteit en/of mogelijkheden om op afstand te werken, waardoor het personeelsverloop vermindert, het aantal werknemers toeneemt en de productiviteit stijgt.92 Onderzoeker Sasha Cook van de Universiteit van Amsterdam bevestigde dat mensen die endometriose of andere menstruatieproblemen bekendmaakten bij hun leidinggevende minder vaak presenteeism vertoonden, wat betekent dat ze zichzelf “dwongen” om te werken ondanks ernstige symptomen. Aangezien presenteeism op de lange termijn kan leiden tot lager welzijn en lagere productiviteit, kan het nemen van praktische maatregelen zoals menstruatiegerelateerde aanpassingen een positieve invloed hebben op de algehele tevredenheid van werknemers en de winst van het bedrijf.93
Prioriteit 3: MENSTRUATIEONDERZOEK De
aanhoudende
genderkloof
gezondheidsonderzoek
is
in goed
gedocumenteerd in landen over de hele wereld.94 Een voorbeeld van de gevolgen van het systematisch uitsluiten van vrouwen uit klinische studies is dat acht op de tien medicijnen die tussen 1997 en 2000 in de Verenigde Staten op de markt kwamen, werden verwijderd vanwege
ernstige
bijwerkingen
die
voornamelijk of uitsluitend bij vrouwen voorkwamen.95
92
De resultaten van een landelijk onderzoek uit 2017 van het Radboud/UMC onder 32.748 vrouwen, waarbij het productiviteitsverlies op school en werk als gevolg van menstruatiegerelateerde klachten werd geëvalueerd, toonden aan dat 13,8% van de Nederlandse vrouwen tijdens hun menstruatie vrij moest nemen als gevolg van klachten, waardoor ze gemiddeld 1,3 dagen per jaar verzuimden. Een veel groter aantal (80,7%) bleef aan het werk ondanks aanzienlijke klachten, waardoor gemiddeld 23,2 dagen per jaar aan productiviteitsverlies werd gerapporteerd. (Schoep et al., 2019.) 93 Zie paragraaf 4.3 voor stappen die bedrijven en organisaties kunnen nemen. 94 Abbasi, 2023. 95 Food and Drug Administration & USGAO, 2001. www.neighborhoodfeminists.com/nl
51
Een van de aloude medische mythes die de inclusie van vrouwen beïnvloedt, is de veronderstelling dat de menstruatiecyclus de onderzoeksresultaten beïnvloedt. In feite blijkt uit een kleine maar groeiende hoeveelheid onderzoek dat dit niet het geval is - en dat op sommige variabelen de hormonen van mannen een grotere invloed hebben.96,97 NF sluit zich aan bij de duizenden Nederlandse medische professionals en betrokkenen die vragen om meer overheidsfinanciering voor gezondheidsonderzoek waarbij ook vrouwen worden ingeschakeld, met name voor ingrijpende ziekten en aandoeningen zoals endometriose.98,99
Financierende instanties - publiek, academisch of particulier - moeten de op schaamte gebaseerde terughoudendheid, die gebaseerd is op achterhaalde opvattingen over de invloed van menstruatiegerelateerde hormonen op medisch onderzoek, achter zich laten.100 Door het brede scala aan menstruatie ervaringen en praktijken, kunnen we met robuuste, op data
96
Becker et al., 2016. Weigard et al., 2021. 98 Meer dan 41.000 mensen ondertekenden een petitie uit 2022 die aan het Parlement werd overhandigd waarin werd opgeroepen tot gendersensitieve gezondheidszorg en meer aandacht voor sekse en gender in gezondheidsonderzoek. De genderkloof in onderzoek “leidt vaak tot late of onjuiste diagnoses en verkeerde behandelingen. [Bijvoorbeeld,] van alle patiënten met onverklaarde gezondheidsklachten is 80% vrouw; van alle patiënten met een auto-immuunziekte is 75% vrouw.” (ZonMw, 2022.) 99 “Stichting – Voices for Women,” 2022. 100 Metz, 2024. 97
www.neighborhoodfeminists.com/nl
52
gebaseerde feiten de aannames van beleidsmakers, onderwijzers, medische professionals, voorvechters, ouders en bondgenoten aanvechten.
✦
Menstruatiearmoede blijft omvangrijk en wijdverspreid in heel Nederland, met een percentage dat 30% hoger ligt dan eerder werd aangenomen. Dit ondanks de eenmalige uitkering van € 2 miljoen door het kabinet vorig jaar en de gestegen kosten van levensonderhoud die het probleem verergeren, wat, net als in Amsterdam, suggereert dat het cijfer van menstruatiearmoede op nationaal niveau waarschijnlijk aanzienlijk hoger was.
✦
Ruim kwart (25%) van de mensen die menstrueren in Nederland had moeite met het betalen voor menstruatieproducten (maar slaagde er wel in) of kon het zich niet veroorloven en moest terugvallen op alternatieve producten of maatregelen, wat gevolgen had voor meer dan 765.000 mensen.101
✦
Volgens vooraanstaande academici en overheidsdeskundigen moet menstruele gezondheid worden opgevat als een toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn en niet slechts de afwezigheid van ziekte of invaliditeit met betrekking tot de menstruatiecyclus.
✦
De politieke wil om menstruatiearmoede te erkennen en bestrijden moet voldoende gepaard gaan met specifiek toegewezen en duurzame overheidsfinanciering.
✦
Het bestrijden van menstruatiearmoede mag niet ten koste gaan van andere maatregelen ter bestrijding van ongelijkheid en armoede, aangezien deze inspanningen elkaar beïnvloeden en versterken.
✦
Maatregelen om menstruatiearmoede aan te pakken moeten verder gaan dan het verstrekken van menstruatieproducten en een combinatie van gelijktijdige methoden omvatten, waaronder inspanningen op het gebied van preventieve gezondheidszorg, menstruatievoorlichting en menstruatieonderzoek.
101
Aangezien het aantal getroffenen is berekend aan de hand van bevolkingsgegevens van vrouwen en meisjes in de leeftijd van 15-49 jaar, kan het werkelijke cijfer hoger liggen. www.neighborhoodfeminists.com/nl
53
4.3 Een oproep tot actie voor menstruele toegankelijkheid en gelijkheid, voorlichting en onderzoek Hoe ziet een duurzame focus op de thema's menstruele toegankelijkheid en gelijkheid, voorlichting en onderzoek er in de praktijk uit? De aanpak zal afhankelijk van de variatie in behoeften op plaatselijk niveau verschillen, maar actie is overal nodig en iedereen kan onderdeel van de oplossing zijn.
Wat we op NATIONAAL niveau kunnen doen De ongelijke last van menstruatie en reproductieve gezondheidsproblemen heeft een grote impact op degenen die menstrueren, maar ook op de samenleving als geheel. Menstruele gelijkheid en voorlichting zijn onlosmakelijk verbonden met de gezondheid van vrouwen. Onlangs hebben het World Economic Forum en het McKinsey Health Institute het rendement van investeringen in de gezondheid van vrouwen geschat op 3,5 tot 1. Dit onderstreept
de
duidelijke,
praktische
waarde
van
investeringen
in
de
nodige
gezondheidsinfrastructuur om voorlichting en kosteneffectieve levering van hoogwaardige gezondheidsdiensten te ondersteunen.102 De voordelen blijven echter niet beperkt tot de helft van de bevolking. Het dichten van de gezondheidskloof tussen mannen en vrouwen betekent niet alleen het aanpakken van onvervulde behoeften en het benutten van mogelijkheden, het komt ook ten goede aan gezinnen, gemeenschappen en de maatschappij op de lange termijn. Inclusiever gezondheidsbeleid gericht op het eindigen van menstruatiearmoede en het verbeteren van de menstruele geletterdheid betekent onder andere: ✦
Richtlijnen en standaarden opstellen voor inclusieve en uitgebreide voorlichting over menstruele gezondheid als onderdeel van de kerndoelen in het voortgezet onderwijs.
✦
Het ondersteunen van een nationale menstruatievoorlichtingscampagne om stigma's te verminderen en het gesprek over menstruatie en menstruatiearmoede te stimuleren, vergelijkbaar met de recente mentale gezondheidscampagne 'Hé, het is oké' van het Ministerie van Volksgezondheid.103
102
In een rapport van het World Economic Forum en het McKinsey Health Institute uit 2024 werden de gezondheidskwesties van vrouwen uitgebreid geanalyseerd. De conclusie was dat de potentiële waarde van de hogere economische participatie en productiviteit van vrouwen de kosten van de implementatie in landen met hogere inkomens met een verhouding van 3,5 tot 1 overtreft. (Pérez et al., 2024.) 103 Ministerie van Algemene Zaken and Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), 2024. www.neighborhoodfeminists.com/nl
54
✦
Het verlagen van landelijke en lokale menstruatiearmoedecijfers door de vernieuwing van het Nationaal Memo Gezondheidsbeleid 2020-2024.104 Neem duidelijke richtlijnen op voor gemeenten voor de manier waarop zij menstruatiearmoede kunnen monitoren en maatregelen kunnen implementeren in hun lokale gezondheidsbeleid.
✦
Ervoor zorgen dat het minimumloon 60% van het Nederlandse mediaan loon is, in navolging van de Europese richtlijn voor adequate minimumlonen. Het Nederlandse minimumloon is nog steeds een van de laagste in de EU. Als voornoemde wettelijk wordt vastgelegd, betekent dit een verhoging van het minimumloon tot € 16,- per uur, wat cruciaal is om de toenemende kloof tussen inkomen en stijgende dagelijkse uitgaven te dichten. Zoals in Nederland en daarbuiten is aangetoond, heeft een verhoging van het minimumloon geen grote negatieve gevolgen voor de werkgelegenheid. Het kan zelfs tot positieve effecten leiden, zoals stimulering van verhoogde arbeidsmotivatie en verminderd personeelsverloop.105
Overheidsleiderschap op het gebied van onderzoeksfinanciering is cruciaal om de grote en voortdurende kloof op het gebied van menstruatie en reproductieve gezondheid te dichten. Meer informatie is cruciaal voor het verbeteren van preventieve gezondheidsmaatregelen, waardoor de kosten voor gezondheidszorg dalen en de participatie op werk en school verbetert. Voorbeelden van te ondernemen acties zijn: ✦
Monitoringstandaarden
ontwikkelen
voor
het
kwantificeren
en
volgen
van
menstruatie-initiatieven en voortbouwen op goede voorbeelden. ✦
Het stimuleren van financieringsinstanties om te zorgen dat er inclusief onderzoek wordt gedaan naar hormonen en menstruele gezondheid. Noodzakelijk is bijvoorbeeld onderzoek om de vroege opsporing van menstruatiestoornissen, zoals endometriose en vleesbomen, te verbeteren door het bestuderen van menstruatiebloed, ook bij non-binaire en transgender personen. Deze groepen zijn nog minder vertegenwoordigd in
medisch
onderzoek
dan
vrouwen,
maar
worstelen
nog
steeds
met
menstruatiestoornissen. ✦
Het ontwikkelen en verspreiden van protocollen om menstruatiepijn beter te definiëren en aan te pakken.
104 105
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2021. “Voor16.” z.d. Federatie Nederlandse Vakbeweging (FNV) website. www.neighborhoodfeminists.com/nl
55
✦
Het verduidelijken van de impact van metalen, dioxines, toxines en residuen van pesticiden in menstruatieproducten (waaronder vaginale verzorgingsproducten) op de gezondheid, om de oproepen aan fabrikanten tot volledige informatieverstrekking te versterken.106 Adequate regelgeving en onafhankelijke tests zijn ook nodig.
Wat GEMEENTEN kunnen doen Hoewel elk programma moet aansluiten bij de realiteit van een bepaalde stad of plaats, moeten een aantal noodzakelijke, uniforme stappen genomen worden: ✦
Het erkennen van menstruatiearmoede als een maatschappelijk probleem dat moet worden aangepakt door middel van specifieke beleidsdoelen die het probleem bestrijden binnen het kader van het sociaal domein van de gemeente.
✦
Het bepalen van de geschatte behoeften in samenwerking met lokale maatschappelijk werkers, relevante ngo's voor armoedebestrijding, basisgroepen uit de gemeenschap en ervaringsdeskundigen.
✦
Het ondersteunen van de ontwikkeling van uitgebreide voorlichting over menstruele gezondheid op scholen (voor gedetailleerde informatie hierover, zie de paragraaf over scholen).
✦
Het opzetten van een monitoringsysteem om programma's en initiatieven te evalueren en aan te passen, waaronder jaarlijkse evaluaties van de effectiviteit van lokale uitvoering van gestelde beleidsdoelen.
✦
Het organiseren van lokale campagnes, in samenwerking met lokale partners zoals scholen, bedrijven en belangengroepen, om het bewustzijn te vergroten.
Wat BEDRIJVEN kunnen doen Hoewel elke organisatie verschillend kan zijn op het gebied van human resources en/of maatschappelijk verantwoord ondernemen, is het om impact te hebben niet nodig dat deze initiatieven veel middelen omvatten. Wat bedrijven bijvoorbeeld kunnen overwegen:
106
Vijftien studies hebben de aanwezigheid van een reeks chemische stoffen (zoals dioxine) in tampons al bevestigd. In juni 2024 bevestigde een ander onderzoek de aanwezigheid van 16 zware metalen, waaronder arseen en lood. Er is geen veilig blootstellingsniveau voor lood. (Shearston et al., 2024) www.neighborhoodfeminists.com/nl
56
✦
Het beschikbaar stellen van menstruatieproducten in alle toiletten (met afvalbakken) voor personeel en, indien van toepassing, het grote publiek. Het verstrekken van gratis tampons en maandverband is een manier om rekening te houden met de gezondheid en het welzijn van werknemers op de werkplek, en het is waarschijnlijk dat hiermee tegelijkertijd de productiviteit verbetert en aanwezigheid van personeel op kantoor positief wordt beïnvloed.107
✦
Samenwerken met relevante organisaties zoals Neighborhood Feminists om aandacht te vragen
voor
menstruatiearmoede
en het ondersteunen van behoeftegerichte
oplossingen voor de gemeenschap, wat zo eenvoudig kan zijn als het ophangen van een bord in toiletten (zie Bijlage III). ✦
Zich committeren aan een of meer onderdelen van de Period Positive Pledge.108 Deze gelofte stelt vragen als: Heeft het leiderschapsteam zich gecommitteerd aan het verbeteren van hun menstruele geletterdheid? Vindt het personeel het over het algemeen prettig om over menstruatie te praten op de werkvloer? Is er algemeen bewustzijn en zijn er aanpassingen voor medewerkers die problemen ondervinden op het gebied van menstruatie of menopauze om de invloed op hun werk te beperken?109
✦
Werken aan een structurele, schaalbare en organisatiebrede focus op menstruatie en gelijkheid door middel van een ondersteund certificeringsproces zoals de Period Positive Award.110 Het intern vergroten van menstruele geletterdheid zorgt voor een effectiever
HR-beleid
voor
werknemers
met
menstruatiestoornissen
zoals
111
endometriose. ✦
Het delen van impactvol beleid en praktijkveranderingen op sociale media om andere bedrijven te inspireren en om openhartig praten over menstruele gezondheid te normaliseren.
107
Het uurloon voor vrouwen is 13% lager (vóór belastingen), terwijl de genderkloof in Nederland betekent dat vrouwen 36% minder verdienen dan mannen (ook rekening houdend met leeftijd en opleiding). Vrouwen zijn onevenredig vertegenwoordigd in lager betaalde banen en ontvangen aanzienlijk lagere lonen als ze een migratieachtergrond hebben. (Ministerie van Justitie en Veiligheid, 2024.) 108 De Period Positive Pledge maakt deel uit van een uitgebreid voorlichting- en certificatieprogramma dat is ontwikkeld door de Britse onderzoeker, belangenbehartiger en onderwijzer Chella Quint. (Quint, 2020.) 109 Quint, 2020. 110 “Period Positive Places Award,” 2024. 111 Cook, 2024. “Diagnosing Endometriosis - What’s the Delay?” www.neighborhoodfeminists.com/nl
57
Ervoor zorgen dat marketingtaal wordt vermeden die taboes over menstruatie versterkt,
✦
niet inclusief is of schaamte oproept rond menstruatie. Steun verlenen aan gemeentelijke en/of nationale voorlichtingscampagnes over
✦
menstruele gezondheid en menstruatiearmoede.
Wat SCHOLEN kunnen doen In samenwerking met de lokale overheid en belangengroepen kunnen scholen een vergaande rol spelen in het veranderen van de perceptie en het gedrag in de samenleving in relatie tot menstruatie en menstruatiearmoede. Enkele overwegingen om in gedachten te houden voor een effectieve en allesomvattende aanpak: Vanaf het basisonderwijs moeten menstruatieproducten deel uitmaken van de
✦
schoolbenodigdheden. Gezien de behoefte zouden deze net zo beschikbaar moeten zijn als toiletpapier en zeep. Het integreren van menstruatievoorlichting in scholen, op zo'n manier dat menstruele
✦
gezondheid niet langer 'alleen voor vrouwen en meisjes' is maar voor alle leerlingen, inclusief transjongeren. Door jongens en jonge mannen uit te sluiten omdat ze niet menstrueren, wordt een waardevolle kans gemist om preventief bewustzijn op te bouwen, stigma’s te verminderen en menstruatie en de benodigde voorzieningen te normaliseren. Wetende dat menstruatie al kan beginnen op 8- tot 9-jarige leeftijd en onvoorspelbaar
✦
kan zijn in de eerste jaren, moeten leerkrachten en medewerkers, inclusief mannen, over voldoende basisinformatie beschikken zodat ze op de juiste manier kunnen reageren op de behoeften en vragen van leerlingen. Leeftijdsgericht en uitgebreid onderwijs over dit basisaspect van gezondheid zou
✦
moeten beginnen vanaf 10-11 jaar en alle leerlingen moeten omvatten. De introductie moet praktische aspecten omvatten, waaronder: ᐧ
Verzorgingsopties die duurzaamheid in overweging nemen (zowel op het gebied van persoonlijke kosten als effecten op het milieu) en ook over hoe je toegang kunt krijgen tot gratis menstruatieproducten.
ᐧ
Inzicht in “wat normaal is”, waaronder het herkennen van verschillende pijnniveaus, variaties in menstruatie en effectieve oplossingen, evenals een overzicht van veelvoorkomende menstruatiesymptomen en oplossingen. www.neighborhoodfeminists.com/nl
58
ᐧ
Kennismaking met de veranderingen die optreden bij de bevalling, perimenopauze en menopauze.
ᐧ
Hoe om te gaan met hormonale uitdagingen, zoals stemmingswisselingen en depressie. Voor oudere kinderen moet 'uitgebreid' onderwijs individuen, door middel van
✦
praktische informatie, in staat stellen om: ᐧ
De tekenen van alle menstruatiefasen te herkennen, inclusief de perimenopauze en de menopauze.
ᐧ
Risico's, zoals het toxische shocksyndroom, te vermijden en veelvoorkomende pijnsymptomen effectief te verminderen.
ᐧ
Tekenen van heftige aandoeningen (zoals vleesbomen, PMS en hevige bloedingen) en mogelijk slopende ziekten (zoals endometriose, premenstruele dysforie stoornis (PMDD), polycysteus ovarium syndroom (PCOS) en primaire ovariële insufficiëntie (POI)) beter te herkennen.112
ᐧ ✦
Toegang te krijgen tot noodzakelijke gezondheidsdiensten en hulpbronnen. Scholen kunnen in het kader van de #Period Positive Pledge meedoen aan toegankelijke menstruatievoorlichting om het belang van menstruele geletterdheid te benadrukken.113
Wat UNIVERSITEITEN en andere hoger onderwijsinstellingen kunnen doen De afgelopen jaren hebben universiteitsstudenten - die klem zitten tussen een huisvestingscrisis en inflatie van dagelijkse kosten - het voortouw genomen in de oproep voor betere menstruele toegankelijkheid en gelijkheid. Er zijn duidelijke stappen die hoger onderwijsinstellingen kunnen nemen, waaronder: ✦
Het probleem van menstruatiearmoede binnen de instelling erkennen. Dit kan zo eenvoudig zijn als het ophangen van borden in de toiletten (zie Bijlage III).
112
Tot 80% van de mensen die menstrueren ervaart PMS in hun leven, terwijl zo'n 33% last heeft van hevige bloedingen, wat een indicatie kan zijn van ernstige aandoeningen zoals endometriose, adenomyose of polycysteus ovarium syndroom (PCOS). (Gupta, 2022; Hantsoo et al., 2022.) 113 De Period Positive Pledge maakt deel uit van een uitgebreid voorlichting- en certificatieprogramma dat is ontwikkeld door de Britse onderzoeker, belangenbehartiger en onderwijzer Chella Quint. (Quint, 2020.) www.neighborhoodfeminists.com/nl
59
✦
Verbeteren van gendergelijkheid voor studenten en personeel door voldoende toegang te bieden tot gratis menstruatieproducten.
✦
Uitgebreide informatie verstrekken over het omgaan met menstruatie, inclusief duurzame opties zoals menstruatiecups, discs en menstruatieondergoed. Dit kan gedaan worden in studentenvoorzieningen of gezondheidscentra en/of op online welzijnsportalen voor studenten.
✦
Het stigma rond menstruatie aanpakken door veilige gesprekken binnen de universiteit te faciliteren en de zichtbaarheid en toegankelijkheid van hulpmiddelen te vergroten.
✦
Samenwerken met relevante lokale organisaties, die beschikken over specifieke, praktische expertise, om budgetberekeningen en effectieve distributiesystemen voor menstruatieproducten te bepalen.
✦
Het
ondersteunen
van
opkomende
groepen
binnen
de
universiteit
die
menstruatiearmoede willen aanpakken.
www.neighborhoodfeminists.com/nl
60
Wat JIJ als individu kunt doen Dit antwoord varieert afhankelijk van jouw persoonlijke positie in de samenleving, maar door aandacht te vragen voor de aspecten van menstruatie, ongeacht wie je bent, kun je helpen om de sociale normen in het dagelijks leven te veranderen. Enkele ideeën om mee te beginnen : ✦
Zorg dat menstruatieproducten (en afvalbakken) beschikbaar zijn bij jou thuis en op het werk, ook als jij zelf niet menstrueert.
✦
Heb het met anderen, zoals familie, vrienden en collega's, over de stappen die je neemt. Als je actief bent op sociale media, overweeg dan je acties online te delen om anderen te inspireren om openhartig praten over menstruele gezondheid te normaliseren.
✦
Leer meer over menstruatiemanagement, waaronder effectieve strategieën om hiermee om te gaan en duurzame herbruikbare opties. Veel hulpmiddelen staan online en zijn gratis.114
✦
Doneer aan of doe vrijwilligerswerk voor organisaties die strijden tegen menstruatiearmoede in je buurt en gemeenschap en draag zo bij aan grassroots initiatieven. Ondersteuning kan zo eenvoudig zijn als het ophangen van borden in toiletten (zie Bijlage III) of het verspreiden van bewustzijn over ons verhalenverzamelende onderzoek, dat tot 31 december 2024 doorloopt (zie Bijlage II).
✦
Moedig publieke en private beleidsmakers in jouw omgeving aan om inclusief gezondheidsbeleid in te voeren, zoals uitgebreide voorlichting over menstruatie op basisscholen of menstruatieproducten in plaatselijke restaurants en bars.
114
Bijvoorbeeld Rutgers en Neighborhood Feminists. www.neighborhoodfeminists.com/nl
61
4.4
Een blik naar de toekomst
Van CODE ROOD naar CODE GROEN – en echte menstruele gezondheid Iedere burger heeft recht op bestaanszekerheid - naast het recht op huisvesting, werk, gezondheidszorg en een gezonde en veilige omgeving - zoals duidelijk is vastgelegd in de Grondwet. Bestaanszekerheid verwijst naar de garantie van een stabiele toegang tot de basisbehoeften voor het leven en impliceert bescherming tegen onzekerheden zoals armoede. Nationaal en lokaal beleid moet een andere weg inslaan en verder gaan dan kortetermijnoplossingen om beter aan deze fundamentele verplichting te kunnen voldoen. Het aanpakken van structurele armoede is de sleutel tot het succesvol aanpakken van menstruatiearmoede en de benodigde financiering moet worden beschouwd als een investering die aanzienlijke voordelen op de lange termijn zal opleveren, waaronder uiteindelijke kostenbesparing.
Verandering naar een preventieve aanpak is mogelijk. Een goed voorbeeld: in Amsterdam hebben ze met succes het gemeentelijk beleid ten aanzien van huisuitzettingen veranderd, door
bestaande,
kostbare
kortetermijnoplossingen
in
te
ruilen
voor
langeretermijnaanpakken die de stad uiteindelijk geld besparen. Tien jaar geleden waren er 800 huisuitzettingen per jaar, terwijl dat er in 2022 nog maar 32 waren. Bij geen van die 32 huisuitzettingen waren kinderen betrokken. Dit werd mogelijk gemaakt door samen te werken met andere organisaties om de schuldenproblematiek van mensen in een eerder www.neighborhoodfeminists.com/nl
62
stadium aan te pakken, waardoor de armoedespiraal drastisch werd teruggedrongen en zowel de stad als de betrokken personen een positief effect ondervonden.115 Met behulp van vergelijkbare strategieën kunnen we blijvende oplossingen vinden voor menstruatiearmoede. We kunnen uit CODE ROOD komen door systematisch prioriteit te geven aan menstruele gelijkheid
en
toegankelijkheid
voor
iedereen,
aan
menstruatieonderwijs
en aan
menstruatieonderzoek in beleid en de praktijk in zowel de publieke als de private sector. Het resultaat is dat steden als Amsterdam en het gehele land zich kunnen bewegen in de richting van code geel en uiteindelijk naar groen, waarbij de algehele economische voordelen opwegen tegen de benodigde investeringen.116
115 116
’S Jongers, 2024. Pérez et al., McKinsey Health Institute en World Economic Forum, 2024. www.neighborhoodfeminists.com/nl
63
www.neighborhoodfeminists.com/nl
64
Bijlage I.
Duidelijke definitie van menstruele gezondheid
Bij het evalueren van beleid, belangenbehartiging en acties ter bestrijding van menstruatiearmoede is een heldere definitie van menstruele gezondheid essentieel. Verschillende definities kunnen resulteren in een gefragmenteerde beleidsaanpak en belangenbehartiging en onderzoek belemmeren. Om dit te voorkomen, heeft de ngo The Global
Menstrual
Collective—een
samenwerkingsverband
van
specialisten
uit
VN-organisaties, de academische wereld, overheden, de private sector, belangengroepen en GO's—de bestaande definities in 2021 samengevoegd tot één allesomvattende definitie:117
117
Hennegan et al., 2021. www.neighborhoodfeminists.com/nl
65
II.
Deelnemen aan ons lopende onderzoek om verhalen te verzamelen
In samenwerking met Neighborhood Feminists, is onderzoekspartner Perspectivity in juli 2024 begonnen met het verzamelen van persoonlijke verhalen van mensen die menstruatiearmoede hebben meegemaakt. Verhalen hebben de kracht om de echte impact van menstruatiearmoede op het leven van mensen in Nederland te laten zien. Ze geven waardevolle inzichten en helpen ons een beter, collectief begrip te krijgen van wat menstruatiearmoede in Nederland daadwerkelijk betekent. Deelnemers werd gevraagd om een persoonlijk verhaal te delen over een tijd waarin zij menstruatiearmoede hebben ervaren, of om een verhaal te delen over iemand die zij kennen en die menstruatiearmoede heeft ervaren. Perspectivity vroeg deelnemers vervolgens om betekenis te geven aan hun eigen verhaal door een aantal vragen te beantwoorden die gerelateerd zijn aan het verhaal. Er zijn ook algemene vragen opgenomen om bepaalde houdingen en perspectieven beter te begrijpen. Perspectivity streeft ernaar om op verschillende manieren verhalen te verzamelen, variërend van een persoonlijke mini-schrijfworkshop tot een-op-een interviews en het online verzamelen van verhalen. Het bereiken van het publiek is tot nu toe een uitdaging gebleken, gezien het heersende stigma rond het onderwerp. Het kost meer tijd en moeite dan normaal om potentiële respondenten uit te nodigen en aan te moedigen om deel te nemen.
Daarom gaat Perspectivity door met het verzamelen van verhalen tot 31 december 2024. Ze verwelkomen online deelname en persoonlijke betrokkenheid waar mogelijk. Na afronding van het onderzoek zal het eindrapport met inzichten en verhalen beschikbaar worden gesteld op de website van Neighborhood Feminists.
Hoe deel te nemen Alle deelname is vertrouwelijk. Je kunt meedoen (in het Engels of Nederlands) door een interactieve online enquête in te vullen, die hier beschikbaar is.118 Voor andere vormen van verhalenverzameling, zoals persoonlijke interviews of vertrouwelijke workshops in kleine 118
Vind het open Sprockler-onderzoek naar menstruatiearmoede op https://collector.sprockler.com/inquiry/5afd2 www.neighborhoodfeminists.com/nl
66
groepen (met vertaling indien nodig), kun je contact opnemen met Marjolein Kok van Perspectivity via marjolein.kok@perspectivity.org.119
Over Sprockler Sprockler120 is een filosofie en methodologie voor narratief en participatief onderzoek, aangedreven door een innovatieve softwaretool. Geïnspireerde dialogen en zelfreflectief leren zijn nodig om mensen in staat te stellen hun collectieve wijsheid, passie en creativiteit te ontsluiten. Sprockler is ontwikkeld door Perspectivity en is een antwoord op een steeds complexere wereld waarin we proberen betekenis te geven aan wat er gebeurt.121 Het is een kwalitatieve en kwantitatieve benadering door het verzamelen en begrijpen van verhalen en het kwantificeren van algemene patronen van de gedeelde verhalen. Sprockler omarmt de volgende belangrijke principes: ✦
Verhalen vertellen - Mensen delen hun eigen verhalen en staan open voor onverwachte en nieuwe ervaringen en inzichten.
✦
Zelf betekenis geven - door hun eigen verhalen betekenis te geven, worden authenticiteit en verantwoordelijkheid bevorderd.
✦
Wijze analyse - samen, vanuit verschillende perspectieven, betekenis geven aan de verhalen, hierdoor worden inzichten uitgebreid en wordt de dialoog bevorderd.
✦
Delen van inzichten - Gegevens worden gepresenteerd in een interactief online rapport en gedeeld met alle betrokken belanghebbenden, inclusief respondenten indien gewenst. Dit gebeurt met het doel om inclusiviteit te bevorderen en wederzijds leren te stimuleren.
119
Neem ook contact op met Marjolein Kok voor meer informatie of als u of uw organisatie het onderzoek wilt steunen en/of als groep wilt deelnemen: marjolein.kok@perspectivity.org. 120 Voor meer informatie, bezoek de website www.sprockler.com. 121 Perspectivity is een sociale onderneming die verandering in sociale systemen mogelijk maakt, vanuit overtuiging dat de huidige complexiteit kansen biedt voor creativiteit, innovatie en samenwerking. Ga naar www.perspectivity.org voor meer informatie. www.neighborhoodfeminists.com/nl
67
III.
Een toelichting op taal - en een stap die je nu kunt zetten - om stigma's actief
aan te pakken Het is onmogelijk om de kennis over menstruatie te verbeteren zonder taboes actief te bestrijden. Dit houdt in dat je in diverse contexten moet praten over zaken die die lange tijd onderbelicht zijn gebleven, om bewustzijn te vergroten en mythes te ontkrachten. Wat we zeggen en hoe we het zeggen is belangrijk, dus hier zijn enkele basispunten om in gedachten te houden: ✦
Noem de dingen zoals ze zijn. Eufemismen werden ontwikkeld om stiekem te verwijzen naar zaken die toen als beschamend werden beschouwd - vermijd het gebruik ervan. Een menstruatie is gewoon een menstruatie.
✦
Update de gebruikte terminologie. Veel traditioneel taalgebruik is stigmatiserend “hygiëne”, “ hygiënisch”. Deze omschrijvingen worden niet gebruikt voor andere producten die ook betrekking hebben op lichaamsuitscheiding, zoals tissues of luiers.122
✦
Stimuleer actief het begrip van wat als normaal en abnormaal wordt beschouwd in menstruatiemanagement in alle situaties. Een belangrijk voordeel van voorlichting over menstruatie is dat je begrijpt hoe je abnormale zaken kunt herkennen, zoals hevig en/of overvloedig bloedverlies, waardoor je mogelijk pijn en financiële kosten kunt beperken.
Zet vandaag een eerste stap Het doorbreken van de stilte rond een sterk gestigmatiseerd onderwerp kan in het begin ongemakkelijk aanvoelen en het kan moeilijk zijn om te weten waar je moet beginnen. Voor sommigen kan de aanbevolen taal in eerste instantie te complex zijn. Hier kan kunst een waardevolle rol spelen. Kunst kan, zonder woorden, de boodschap overbrengen die nodig is voor sociale verandering. Terwijl campagnes grootschalig en zichtbaar op belangrijke platforms kunnen zijn, kunnen ze ook bescheiden beginnen met een goed ontworpen afbeelding, gebaseerd op een krachtig idee. Een opvallende afbeelding kan belangrijke gesprekken stimuleren en begrippen normaliseren die eerder als onmogelijk werden beschouwd.
122
De ngo Women Inc. lanceerde in 2024 de campagne 'Ongesteld' om dit soort stigma's in conventioneel geaccepteerde taal te bestrijden. www.neighborhoodfeminists.com/nl
68
Dit is precies wat Marleen Geerts voor ogen had bij het ontwerp van de nieuwe bewustwordingsposter voor Neighborhood Feminists, die met trots in dit onderzoeksverslag wordt gepresenteerd. Marleen, een prijswinnende artdirector en creatieve duizendpoot, heeft contact gezocht met NF vanwege haar enthousiasme voor maatschappelijke en duurzame projecten. Hier is een voorproefje van Marleens werk. Bezoek onze website om je eigen poster in het Nederlands of Engels te downloaden (ook beschikbaar als A3) en op te hangen in een toilet bij jou in de buurt.
Art Credit: Marleen Geerts (beschikbaar in het Nederlands en Engels)
www.neighborhoodfeminists.com/nl
69
IV.
Bevolkingsgroepen met een verhoogd risico op armoede in Nederland
Zoals in het rapport wordt beschreven, geven de huidige armoedecijfers een te lage weergave van de werkelijkheid in Nederland. Elk van deze bevolkingsgroepen heeft te maken met beperkingen die moeilijk in een enkel rapport uitvoerig kunnen worden behandeld. Het volgende biedt wat extra context.
Mensen zonder huisvesting Ngo's zoals het Leger des Heils melden een aanzienlijke toename van dakloosheid sinds 2022, vooral onder jongeren die maar al te vaak tussen wal en schip vallen bij hulporganisaties.123 In 2022 voerden de ministeries van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Huisvesting en Armoedebeleid gezamenlijk een Nationaal Actieplan tegen dakloosheid in, dat met name de vaststelling van een ETHOS Light-definitie van dakloosheid omvatte, om het aantal daklozen nauwkeuriger te kunnen bepalen.124 In 2023 werden conclusies getrokken uit de eerste gegevensverzameling aan de hand van de herziene definitie: “De aard en omvang van de groep dak- en thuisloze mensen is zeer divers. Het stereotype beeld van een alleenstaande man van middelbare leeftijd met psychische en/of verslavingsproblematiek op een bankje in het park, is achterhaald. Zo is bijna een derde van de getelde volwassenen vrouw. Kinderen en jongeren vormen bij elkaar ruim 40 procent van de in totaal getelde dak- en thuisloze personen. Bovendien leeft de meerderheid niet op straat of in de opvang voor dakloze mensen maar bij vrienden, familie, in een auto, garage of stacaravan.” 125
Mensen zonder verblijfsvergunning In het hele land worden mensen zonder verblijfsvergunning nog steeds geconfronteerd met grote onzekerheid en hogere armoedepercentages. Dit is gedeeltelijk te wijten aan wettelijke beperkingen op werken en de geleidelijke afschaffing van overheidssteun, dat wil zeggen de tijdelijke
opvang
van
het
bed-bad-broodprogramma
(omgedoopt
tot
Landelijke
Vreemdelingenvoorzieningen, of LVV). Veel bezorgde burgemeesters hebben erop gewezen
123
Leger des Heils, 2022. ETHOS staat voor European Typology of Homelessness and Housing Exclusion (Europese typologie van dakloosheid en uitsluiting van huisvesting); de ministeries kozen voor een beperkte versie, ETHOS Light genaamd, die verder wordt beschreven in het Nationaal Actieplan. (Ministerie van Algemene Zaken, 2023.) 125 Kansfonds en Hogeschool Utrecht, 2023. 124
www.neighborhoodfeminists.com/nl
70
dat dit de gemeentelijke lasten zal verhogen doordat het aantal daklozen zal toenemen.126
Alleenstaande moeders en kinderen Armoede treft vrouwen en meisjes in grotere mate. In 2022 raakten 291.900 vrouwen die golden als primaire kostwinnaars onder de armoedegrens - dubbel zoveel als het aantal mannen.127 Uit de armoede klimmen wordt een nog grotere, onzekere uitdaging op de lange termijn, aangezien meer dan de helft van de 'onzekere' banen door vrouwen wordt vervuld.128 De armoedespiraal waar veel vrouwen, vooral alleenstaande moeders, mee te maken hebben, heeft ook reële langetermijngevolgen voor hun kinderen. Meer dan 16% van alle kinderen groeit op in eenoudergezinnen, waarvan 20% in armoede opgroeit. Het armoedepercentage onder eenoudergezinnen met alleenstaande moeders is nog eens twee keer zo hoog als onder mannen.129 De kinderen die het meest hulpbehoevend zijn, hebben een migratieachtergrond, komen uit eenoudergezinnen, behoren tot een etnische minderheid of hebben een handicap.130 Uit een SEO Economisch Onderzoek van 2023 blijkt dat een op de drie kinderen in Nederland financiële stress ervaart, wat invloed heeft op hun schoolresultaten en mogelijk verband houdt met de sterke toename van laaggeletterdheid en pogingen om op volwassen leeftijd uit de armoede te klimmen verder bemoeilijkt131 In totaal leven zo'n 460.000 kinderen in Nederland in armoede.132
Werkende mensen in armoede Een derde van de mensen die in armoede leven, heeft betaald werk, maar verdient te weinig om in hun basisbehoeften te voorzien. In 2020 maakten 147.000 mensen (1,9% van de beroepsbevolking) deel uit van een huishouden met een inkomen onder de armoedegrens. Honderdduizenden werkende mensen in armoede zitten gevangen in een loonfuik, waarin hun stagnerende salaris nauwelijks boven het minimumloon uitkomt. Of ze nu een
126
BNNVARA, 2024. 5,8% van de vrouwen met een primair inkomen leefde onder de armoedegrens, tegenover 2,9% van de mannen met een primair inkomen. (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2023. “CBS Statline: Laag en Langdurig Laag Inkomen van Personen CV; Huishoudenskenmerken.”) 128 Sociaal en Cultureel Planbureau, 2023. 129 In tweeoudergezinnen daalt het armoedepercentage daarentegen naar 5%. Stichting Single Super Moms, 2023. 130 Nederlandse Kinderrechtencollectief en Universiteit Utrecht, 2023. 131 SEO Economisch Onderzoek, 2023. 132 NPO Radio 1, 2024. 127
www.neighborhoodfeminists.com/nl
71
minimumloon of iets daarboven verdienen, hun salarissen zijn sterk achtergebleven ten opzichte van de inflatie, die de afgelopen twee jaar omhoog is geschoten naar 13,8 procent. 133
Studenten Geconfronteerd met verminderde studieleningen, stijgende huisvestingskosten en inflatie ervaren studenten aan Nederlandse universiteiten toenemende armoede.134 Het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) meldt dat studenten steeds meer op hun ouders zijn aangewezen vanwege bezuinigingen op financiële steun en pieken in de kosten voor huisvesting, gezondheidszorg en eerste levensbehoeften.135 Helaas hebben niet alle studenten toegang tot financiële steun van familie of ouders, waardoor ze genoodzaakt zijn om de kosten van levensonderhoud naast de kosten van het hoger onderwijs zelf te bekostigen, wat gevolgen heeft voor hun studie.