Menstruatiearmoede-Onderzoeksrapport-2024-CODE-ROOD.pdf
Tekst van het document
Inhoud Inleiding
3
Bestaanszekerheid vandaag
3
Voortbouwen op een basisniveau van duidelijke lokale behoeften
4
De verschillende niveaus verbinden ... met nationaal onderzoek
5
CODE ROOD voor volksgezondheid en gelijkheid
6
1. Munten en maandverband
8
1.1 Armoede in Nederland - feiten en cijfers over risicogroepen
8
Wat is de impact van armoede?
9
Wie wordt het meest getroffen door armoede?
10
De kost van armoede
11
1.2 Menstruatiearmoede - wie wordt getroffen en hoe
13
Mensen die risico lopen op armoede, lopen ook risico op menstruatiearmoede
13
Menstruatiearmoede beïnvloedt fysieke gezondheid
13
Menstruatiearmoede beïnvloedt mentale gezondheid
14
Menstruatiearmoede beïnvloedt participatie op school en werk
15
Menstruatiearmoede ligt onzichtbaar op de loer
15
2. Veranderingen in beleid, onderzoek en concrete actie sinds 2022
17
2.1 In Nederland
17
2.2 In Europa
18
2.3 Buiten Europa
22
3. Kwantitatief onderzoek CODE ROOD 2024
23
3.1 Onderzoekspartners
23
3.2 Reikwijdte en methode
24
Enquête
24
Reikwijdte
25
Methodologie
26
3.3 Onderzoeksresultaten voor Nederland, met extra aandacht voor Amsterdam 4. Conclusies en aanbevelingen 4.1 Samenvatting van het onderzoek van Neighborhood Feminists in 2024
28 43 43
Nederland
43
Amsterdam
44
4.2 Hoe ziet verandering eruit? Prioriteit 1: MENSTRUELE TOEGANKELIJKHEID & GELIJKHEID www.neighborhoodfeminists.com/nl
46 48 1
Prioriteit 2: MENSTRUATIEVOORLICHTING
49
Prioriteit 3: MENSTRUATIEONDERZOEK
51
4.3 Een oproep tot actie voor menstruele toegankelijkheid en gelijkheid, voorlichting en onderzoek 54 Wat we op NATIONAAL niveau kunnen doen
54
Wat GEMEENTEN kunnen doen
56
Wat BEDRIJVEN kunnen doen
56
Wat SCHOLEN kunnen doen
58
Wat UNIVERSITEITEN en andere hoger onderwijsinstellingen kunnen doen
59
Wat JIJ als individu kunt doen
60
4.4 Een blik naar de toekomst Van CODE ROOD naar CODE GROEN – en echte menstruele gezondheid Bijlage
62 62 65
I. Duidelijke definitie van menstruele gezondheid
65
II. Deelnemen aan ons lopende onderzoek om verhalen te verzamelen
66
III. Een toelichting op taal - en een stap die je nu kunt zetten - om stigma's actief aan te pakken 68 IV. Bevolkingsgroepen met een verhoogd risico op armoede in Nederland
70
V. Aanbevelingen en opmerkelijke bevindingen uit het NF-onderzoek van 2022
73
Afsluitend dankwoord
74
Referenties
76
www.neighborhoodfeminists.com/nl
2
Inleiding Als je niet menstrueert, ken je zeker iemand die dat wel doet. De helft van de bevolking zal op enig moment menstrueren en elke persoon doet dat gemiddeld 65 dagen per jaar, gedurende ongeveer 38 jaar. Dit komt neer op ongeveer 400 menstruaties in een mensenleven.1,2 De mate van toegankelijkheid van de benodigde middelen – niet alleen informatie en essentiële producten, maar ook de heersende sociale opvattingen over de ervaring van menstruatie – beïnvloedt hoe wij allemaal leren, werken en spelen, en in hoeverre we floreren.
Bestaanszekerheid vandaag3 Een andere factor die het leven van mensen op grote schaal en diepgaand beïnvloedt, is structurele armoede. De effecten hiervan versterken zich in de loop van de tijd. Mensen die in armoede leven, moeten naar verhouding meer uitgeven aan hun eerste levensbehoeften, waaronder menstruatieproducten. Menstruatiearmoede is een vorm van armoede die specifiek van invloed is op de gezondheid en participatie van mensen die menstrueren. Hoe groter de armoede, hoe groter het risico op menstruatiearmoede. Hoewel veel mensen menstruatiearmoede simpelweg definiëren als het onvermogen om toegang te krijgen tot de benodigde producten, vereist het kunnen behouden van menstruele gezondheid ook toegang tot menstruatieonderwijs en informatie over hoe om te gaan met menstruatie.4
Wereldwijd
hebben
ongeveer
500
miljoen
mensen
te maken met
5
menstruatiearmoede. Het gebrek aan toegang tot menstruatieproducten, informatie en
1
Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) stelt de periode van menstruatie vast op 15-50 jaar, een bereik dat NF gebruikt in haar rapport van 2022. De medisch erkende gemiddelde leeftijd van menarche (eerste menstruatie) in Nederland is echter 13,1, met een normale start variërend van 11 tot 15 jaar (Van Zoonen et al, 2019), terwijl de gemiddelde leeftijd van de menopauze 51 is (Vrouwen in de Overgang, 2023). Het normale bereik van een menarche ligt tussen de 11-15 jaar, maar het kan al vanaf 8 of 9 jaar plaatsvinden. 2 NF verwijst naar mensen die menstrueren, omdat iedereen die menstrueert meegenomen zou moeten worden in statistieken en oplossingen voor menstruatiearmoede. Hoewel onderzoek naar menstruatie en menstruatiearmoede zich heeft gericht op vrouwen en meisjes, kunnen ook non-binaire mensen, intersekse mensen en transmannen menstrueren en dat doen ze ook. 3 Naast andere fundamentele sociale rechten is het recht op bestaanszekerheid grondwettelijk vastgelegd. 4 Neighborhood Feminists en Opinium, 2022. 5 Jaafar et al., 2023. www.neighborhoodfeminists.com/nl
3
schadelijke stigma's beïnvloeden mensen en maatschappijen over de hele wereld, ook in Nederland.
Voortbouwen op een basisniveau van duidelijke lokale behoeften Sinds 2019 onderneemt Neighborhood Feminists (NF) directe actie tegen menstruatiearmoede door gratis producten te verstrekken en tegelijkertijd bewustzijn te creëren en te pleiten voor structurele oplossingen op de langere termijn. In samenwerking met het bekroonde onderzoeksbureau Opinium versterkte NF hun pleitbezorging met de publicatie van het allereerste kwantitatieve onderzoek naar menstruatiearmoede in Amsterdam in oktober 2022. Het onderzoek omvatte 1.332 mensen die menstrueren en in de stad wonen, met 870 respondenten op basis waarvan conclusies konden worden getrokken. De bevindingen bevestigden dat menstruatiearmoede een significant probleem is (aanvullende bevindingen zijn beschikbaar in de bijlage). In het bijzonder: 27% van de mensen die menstrueren kon zich op enig moment geen menstruatieproducten veroorloven en 38% kon zich de producten weliswaar veroorloven, maar met moeite. Daarnaast:
www.neighborhoodfeminists.com/nl
4
Het onderzoek uit 2022 analyseerde ook de kosten van menstruatie in Nederland gedurende een mensenleven. Uit het onderzoek bleek dat iemand gedurende een mensenleven € 480,tot € 5.520,- uitgeeft aan ruwweg 12.000 wegwerpmaandverband of -tampons voor eenmalig gebruik. Deze kosten zijn sindsdien gestegen.6 NF’s bevindingen uit 2022 bevestigden de omvang en urgentie van het probleem en stimuleerden
de
invoering
van
een
menstruatiearmoede-initiatiefvoorstel
in
de
7
gemeenteraad, medeondertekend door zeven politieke partijen. Het wetsvoorstel, dat in maart 2023 werd aangenomen door de gemeenteraad, riep op om menstruatieproducten gratis beschikbaar te stellen voor iedereen die deze nodig heeft, ongeacht juridische status of genderidentiteit. Daarnaast werd opgeroepen om duidelijke informatie over menstruele gezondheid - zowel educatief als praktisch - te verstrekken op scholen.8 Spoel twee jaar vooruit. Hoe staan de zaken ervoor in 2024? En hoe is ons begrip en onze benadering van deze kwestie in Nederland en in heel Europa, de afgelopen twee jaar veranderd?
De verschillende niveaus verbinden ... met nationaal onderzoek Omdat de hoeveelheid onderzoek naar menstruatiearmoede in Nederland naar verhouding laag is, is data net zo belangrijk als in 2022. Aangezien het algemene begrip van menstruatiearmoede en de implementatie van nationaal beleid is gebaseerd op één onderzoek uit 2019, heeft NF strategisch besloten om nationale analyses mee te nemen voor een breder en genuanceerder beeld. Dit tweede rapport gaat dieper in op de feiten rondom het raakvlak van armoede en menstruatie in heel Nederland evenals op lokaal niveau in Amsterdam. Het bijgevoegde onderzoek, uitgevoerd door NF en Opinium, vormt het grootste kwantitatieve onderzoek naar menstruatiearmoede in Nederland ooit. Deze gegevens stellen beleidsmakers in
6
De variatie in kosten is het gevolg van de keuze van het type producten, zoals die voor gevoeligheid en/of allergie, gebaseerd op prijzen in Kruidvat en Etos van oktober 2022 en de kortere gemiddelde menstruatieduur van 35 jaar zoals gedefinieerd door het CBS. Prijsinflatie sinds 2022 en rekenen met het medisch erkende Nederlandse gemiddelde van 38 jaar zou de kosten per mensenleven verhogen. (Neighborhood Feminists en Opinium, 2022.) 7 GroenLinks, Bij1, PvdA, PvdD, Denk, D66 en Lijst Kabamba. 8 Op de lijst staan onder andere scholen, bibliotheken, apotheken, opvanghuizen voor daklozen en asielzoekerscentra. (Neighborhood Feminists, 11 november 2022.) www.neighborhoodfeminists.com/nl
5
gemeenten en op nationaal niveau in staat effectief beleid te ontwikkelen op basis van actuele, feitelijke behoeften. Dit rapport geeft niet alleen inzicht in de huidige stand van zaken met betrekking tot menstruele toegankelijkheid en gelijkheid in Nederland, maar schetst ook de huidige mate van toegang tot menstruele gezondheid. Menstruele geletterdheid - menstrual literacy, oftewel een beter begrip van de verschillende aspecten en gevolgen van menstruele gezondheid - is een onmisbaar onderdeel van het verbeteren van menstruele toegankelijkheid en gelijkheid. Onvoldoende begrip van menstruatiemanagement leidt tot onbehandelde ziekten en aandoeningen en heeft invloed op alle aspecten van iemands leven. Het rapport erkent het beperkende effect van ontoereikend onderzoek en de heersende stigmatiserende houdingen ten opzichte van menstruatie in de privésfeer en in het openbaar, en richt zich op wat er gedaan kan worden om deze opvattingen te veranderen.
CODE ROOD voor volksgezondheid en gelijkheid Omdat menstruatie historisch gezien gepaard gaat met schaamte, is in de loop der tijd in verschillende culturen een groot aantal eufemismen bedacht. In het Engels wordt menstruatie soms aangeduid met 'code red'.9 Hoewel NF de voorkeur geeft aan directe taal en actie, lijkt het passend om dit onderzoeks- en beleidsrapport CODE ROOD te noemen, niet in de laatste plaats omdat dit document dient als noodkreet voor bewustwording en actie, zonder welke de situatie zal verergeren.10
9
In 2016 werd een wereldwijd onderzoek naar de houding van mensen ten opzichte van menstruatie gepubliceerd; berichtgeving in de media over het onderzoek begon met “5000 verschillende eufemismen voor menstruatie”. (O’Connor, 2016). 10 Neighborhood Feminists is niet de enige die dit verband legt: Bruzelle, de Belgische ngo die zich inzet tegen menstruatiearmoede, werkt samen met anderen om menstruatiearmoede in Vlaanderen structureel aan te pakken onder de naam Code Rood. www.neighborhoodfeminists.com/nl
6
Hoewel Neighborhood Feminists haar acties tot nu toe in Amsterdam heeft geconcentreerd, ziet de organisatie toepassingen voor haar expertise en onderzoek ook buiten Amsterdam. Of het nu in Amsterdam is of elders in Nederland, NF dringt er bij alle sectoren van de samenleving op aan - van de publieke tot de particuliere sector, van bedrijven tot scholen, van gemeenschappen tot individuen - om zich actief in te zetten voor het aanpakken en beëindigen van een eenvoudig op te lossen kwestie op het gebied van volksgezondheid, gendergelijkheid en participatie. De investeringen die nodig zijn voor de oplossing kunnen zowel economisch voordeel opleveren als het leven van een groot aantal mensen direct verbeteren. Pleiten voor een einde aan menstruatiearmoede gaat verder dan het adequaat aanpakken van een basis gezondheidsbehoefte. CODE ROOD is een dringende oproep voor gelijkheid, waardigheid en de erkenning dat menstruatie een natuurlijk onderdeel van het leven is, waar je ook bent.
✦ Dit kwantitatieve onderzoek naar menstruatiearmoede, uitgevoerd door NF en bekroonde onderzoekspartner Opinion, is het meest grootschalige kwantitatieve onderzoek naar menstruatiearmoede in Nederland ooit. ✦ Menstruatiearmoede anno 2024 vergeleken met 2022? Hoe wijdverbreid is het probleem twee jaar later in Amsterdam (in verhouding tot de 27 procent van 2022) en in heel Nederland? Dit onderzoeksverslag stelt en beantwoordt deze belangrijke vragen. ✦ Naast een gebrek aan essentiële producten, heeft menstruatiearmoede directe gevolgen voor de fysieke en mentale gezondheid en voor de participatie op school en werk. ✦ Ondanks de verstrekkende en significante gevolgen blijft menstruatiearmoede vaak onopgemerkt door stigma's rond menstruatie en schaamte over armoede. In combinatie met voorlichting is onderzoek als dit cruciaal om menstruatiearmoede zichtbaar te maken en een plek op de politieke agenda te geven.
www.neighborhoodfeminists.com/nl
7
1.
Munten en maandverband
1.1
Armoede in Nederland - feiten en cijfers over risicogroepen Dit rapport gaat kort in op armoede, omdat ieder begrip van menstruatiearmoede onvolledig is zonder inzicht in de mate waarin structurele armoede mensen in Nederland op dit moment treft.
Structurele armoede in Nederland en oplossingen om dit aan te pakken worden uitgebreid besproken en onderzocht door beleidsmakers en onderzoekers, net als door tal van instellingen en organisaties.11 Het gebruik van verschillende definities en toepassingsgebieden door verschillende overheidsinstanties leidt tot verschillende resultaten bij het meten van armoede en risico's op armoede. Dit laat zien dat er een duidelijk risico is op onderrapportage en gemiste demografische groepen en plaatsen. Om dit aan te pakken en de verschillende benaderingen van nationale instanties te verenigen, zullen het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) en het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in oktober 2024 een voorlopig rapport uitbrengen met nieuwe, bijgewerkte normen om het aantal mensen dat in 2023 in armoede leeft opnieuw te bepalen.12 Deze gezamenlijke normen zullen de werkelijke maatschappelijke armoedepercentages hopelijk beter weerspiegelen, waardoor op feiten gebaseerde besluitvorming mogelijk wordt. Ondertussen concludeert een analyse van het Centraal Planbureau (CPB) dat de inflatie het aantal mensen dat in armoede leeft heeft opgedreven tot 1,3 miljoen in 2023.
Dit betekent dat ten minste 7,5% van de Nederlandse bevolking in armoede leeft en dat armoede in het hele land naar verwachting verder zal stijgen in 2024.13 Nog eens 40% van de Nederlandse huishoudens heeft moeite om de eindjes aan elkaar te knopen. Deze aantallen nemen toe naarmate de vaste lasten blijven stijgen terwijl de inkomens stagneren.14 Armoede komt niet alleen voor rond en onder de armoedegrens. Nationale instanties zoals het Nibud benadrukken dat gezinnen die 20-30% boven de lage-inkomensgrens van het CPB komen, ook grote financiële zorgen hebben.
11
Vermeij et al., 2024. Kierks, 2023. Sociaal en Cultureel Planbureau, 2023. Centraal Planbureau, 2022. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2024. 13 Voor een deel is dit te wijten aan tussentijdse overheidsmaatregelen zoals energiesubsidie en huuren zorgtoeslag die geleidelijk worden stopgezet. (Centraal Planbureau, 2023.) 14 Vermeer, 2022. 12
www.neighborhoodfeminists.com/nl
8
Wat is de impact van armoede? Ondanks verschillen in evaluatiemethoden bestaat er op data gebaseerde consensus over verschillende ingrijpende effecten van armoede. Armoede heeft nadelige gevolgen voor de samenleving als geheel en tast de algemene veiligheid, de sociale cohesie en het vertrouwen in de overheid aan. De mate waarin een individu wordt beïnvloed door armoede hangt echter af van de mate en de duur van de armoede, evenals van de persoonlijke achtergrond.15,16
Het toegenomen sociale isolement en de verminderde kansen die het gevolg zijn van armoede leiden vaak tot meer psychologische stress.17 Stress draagt bij aan een verhoogd risico voor verschillende mentale en fysieke gezondheidsproblemen.18,19 Zoals Tim 'S Jongers, directeur van de Wiardi Beckman Stichting, uitlegt, brengen risicogroepen in Nederland 15 jaar langer door in slechte gezondheid vergeleken met medeburgers die welvarender zijn en leven ze gemiddeld zeven jaar korter.20 Het ervaren van financiële stress en onzekerheid beïnvloedt het nemen van beslissingen. Bij het nemen van financiële beslissingen zullen mensen meer aandacht besteden aan de meest dringende en directe zorgen, die vaak grotere gevolgen hebben op de lange termijn.21 De 'laarzentheorie' geeft een idee van de financiële impact: op lange termijn is arm zijn duurder, 15
Knifton et al., 2020. Onderzoek bevestigt dat armoede duidelijk de mogelijkheden beperkt om deel te nemen aan de gemeenschap, zowel professioneel als sociaal. (Vermeij et al., 2024.) 17 Brandt et al., 2022. 18 “Stress Effects on the Body,” 2023. 19 In verhouding hebben mensen tussen 25 en 65 jaar oud met een laag inkomen meer dan 2,5 keer vaker een slechtere gezondheid dan mensen met een hoger inkomen. (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2023. “Armoede en Sociale Uitsluiting 2023.”) 20 “Armoede Uitgelegd: Armoedestress Leidt Tot Onnodig Ziek Zijn En Jong Sterven,” 2024, and ’S Jongers, 2024. Armoede Uitgelegd Aan Mensen Met Geld. 21 Hilbert et al., 2022. 16
www.neighborhoodfeminists.com/nl
9
omdat goedkope schoenen - waarschijnlijk de enige betaalbare keuze - vaker vervangen moeten worden.22
In de context van menstruatiearmoede kan deze armoedeval betekenen dat iemand zich alleen producten voor eenmalig gebruik kan veroorloven, ook al geeft deze persoon de voorkeur aan herbruikbare producten (zoals een menstruatiecup). Op de lange termijn leiden wegwerpproducten tot veel hogere kosten.23
Wie wordt het meest getroffen door armoede? Het is statistisch aangetoond dat bepaalde bevolkingsgroepen een groter risico lopen om in armoede of op de rand van armoede te leven24, zoals:
Mensen zonder vaste huisvesting Ngo’s zoals het Leger des Heils melden een aanzienlijke toename van het aantal dakloze personen sinds 2022, vooral onder jongeren die maar al te vaak tussen wal en schip vallen bij hulporganisaties.25
Mensen zonder verblijfsvergunning 22
’S Jongers, 2024. Hilbert et al., 2022. 24 Voor meer informatie, zie Bijlage IV. 25 Leger des Heils, 2022. 23
www.neighborhoodfeminists.com/nl
10
Mensen zonder verblijfsvergunning door het hele land worden nog steeds geconfronteerd met grote onzekerheid en hogere armoedepercentages.26
Alleenstaande moeders en kinderen Armoede treft vrouwen en meisjes in grotere mate. In 2022 raakten 291.900 vrouwen die golden als primaire kostwinnaars onder de armoedegrens - dubbel zoveel als het aantal mannen.27 In
totaal leven zo'n 460.000 kinderen in Nederland in armoede.28
Werkende mensen in armoede Een derde van de mensen die in armoede leven, heeft betaald werk maar verdient te weinig om in hun basisbehoeften te voorzien. In 2020 maakten 147.000 mensen (1,9% van de beroepsbevolking) deel uit van een huishouden met een inkomen onder de armoedegrens.29
Studenten Het Nibud meldt dat studenten steeds meer op hun ouders aangewezen zijn vanwege bezuinigingen op studiebeurzen en -leningen en gestegen kosten voor huisvesting, gezondheidszorg en eerste levensbehoeften.30 Alle hierboven genoemde risicogroepen zijn te vinden in de grote Nederlandse steden, waaronder Amsterdam, in percentages die hoger liggen dan de nationale gemiddelden.31
De kost van armoede Armoede heeft verstrekkende gevolgen.32 Financieel niet in staat zijn om in de basisbehoeften te voorzien wordt zwaar gestigmatiseerd, met vooroordelen over iemands capaciteiten die leiden tot een verhoogde kans op discriminerend gedrag en handelen.33 Op deze manier
26
Van den Muijsenbergh et al., 2022. 5,8% van de vrouwen met een primair inkomen leefde onder de armoedegrens, vergeleken met 2,9% van de mannen met een primair inkomen. (Centraal Bureau voor de Statistiek, 2023. “CBS Statline: Laag en Langdurig Laag Inkomen van Personen CV; Huishoudenskenmerken.”) 28 NPO Radio 1, 2024. 29 Centraal Bureau voor de Statistiek, 2023. 30 Groen, Annette en Nannette Houtsma, 2022. 31 Armoede is niet gelijkmatig over de stad verdeeld: bijna 25% van de huishoudens met een laag inkomen woont in Amsterdam Zuidoost, gevolgd door 20% in Noord en 20% in Nieuw-West. 32 Ministerie van Justitie en Veiligheid, 2023. 33 Fiske, 2015. 27
www.neighborhoodfeminists.com/nl
11
vergroot armoede het sociale isolement en vermindert het kansen, ook op het gebied van onderwijs en werk.34 Armoede beperkt niet alleen de mogelijkheden in het dagelijks leven, maar heeft ook een directe invloed op de gezondheid. Chronische armoede vertaalt zich in chronische stress.35 En chronische stress beïnvloedt keuzes op korte termijn en verhoogt het risico op ziekten op de lange termijn.36 In de praktijk zullen mensen noodzakelijke medische zorg vermijden als ze de zorgkosten of medicijnen niet kunnen betalen.37
✦
Armoede is omvangrijker dan officieel wordt erkend, met gevolgen in alle aspecten van het leven die verstrekkend en vaak langdurig zijn voor individuen, hun gezinnen en de samenleving als geheel.
✦
Bepaalde bevolkingsgroepen, zoals dak- en thuisloze personen, mensen zonder verblijfsvergunning, alleenstaande moeders en (in toenemende mate) studenten, hebben te maken met grotere uitdagingen dan vermeld en een hoger risico op armoede (zie Bijlage IV voor meer details).
✦
Armoede komt niet alleen voor op of onder de officiële armoedegrens; een groot aantal werkende mensen leeft onder of rondom de armoedegrens.
34
Noordhoff, Floris J. en Amsterdam School for Social Science Research (ASSR), 2008. Brisson et al., 2020. Haushofer and Fehr, 2014. 36 Hilbert et al., 2022. 37 Op deze manier blijven gezondheidsproblemen onbehandeld, waardoor de algemene omstandigheden verergeren. (Centraal Bureau Statistiek, 2023. “Armoede en Sociale Uitsluiting 2023.”) 35
www.neighborhoodfeminists.com/nl
12
1.2 Menstruatiearmoede - wie wordt getroffen en hoe Voor mensen met beperkte middelen lopen de kosten voor basisbehoeften, zoals menstruatie, snel op. In Nederland kost menstruatie iemand in een mensenleven € 498,- tot €
5.730,-,
afhankelijk
van
de
behoeften.38
En
dat
is
alleen
nog
maar
voor
menstruatieproducten.
Mensen die risico lopen op armoede, lopen ook risico op menstruatiearmoede Naast de vele moeilijkheden die gepaard gaan met een laag inkomen, hebben menstruerende mensen met een laag inkomen in Nederland een grotere kans om menstruatiearmoede te ervaren. Dit betekent dat ze moeite hebben met het in stand houden van de gewoontes die nodig zijn voor een gezonde menstruatie. Menstruatiearmoede brengt een extra laag van gezondheids- en participatieproblemen met zich mee, wat de genderkloof in inkomen en gezondheid verder versterkt.39,40
Menstruatiearmoede beïnvloedt fysieke gezondheid Chronische stress, onvoldoende voorlichting over menstruatie, trauma's en andere factoren hebben een directe invloed op menstruatiesymptomen, met een verhoogd risico op hormonale verstoringen die kunnen leiden tot ernstigere menstruatiestoornissen .41 Vaak voorkomende menstruatiestoornissen zijn onregelmatige cycli, hevige bloedingen en pijnlijke
menstruaties.
Deze
abnormale
bloedingsniveaus
vereisen
meer
menstruatieproducten en medicatie, waardoor de individuele kosten toenemen. Als dit niet op de juiste manier kan worden gedaan, stijgt het risico op infecties, bloedarmoede, beroertes en hartaandoeningen.42 Door menstruatiearmoede kunnen benodigde medicijnen onbetaalbaar worden, waardoor de gevolgen en de last van het menstruatiemanagement verder toenemen.43
38
Aangepast voor inflatie sinds het onderzoek van 2022. (Neighborhood Feminists, 2022.) Jaafar et al., 2023. 40 In 2024 (net als in 2023 en 2022) stond Nederland op de 28e plaats wereldwijd wat betreft gendergelijkheid, achter Europese buren Frankrijk, Portugal, België, Spanje, Ierland en Duitsland. (“Global Gender Gap Report 2024,” World Economic Forum.) 41 Naz et al., 2022. 42 Uit een enquête blijkt dat bij 22% de menstruatie altijd gepaard gaat met pijnstillers, omdat ze de pijn anders niet aankunnen. (Kamphuis, 2021.) 43 Neighborhood Feminists, 2022. 39
www.neighborhoodfeminists.com/nl
13
Een andere harde realiteit is dat menstruatiearmoede kan betekenen dat mensen producten langer moet gebruiken dan medisch wordt aanbevolen, waardoor gezondheidsrisico's zoals het toxische shocksyndroom toenemen, of dat menstruatieproducten opnieuw moeten worden gebruikt, met het risico op bacteriële infecties en andere gerelateerde problemen die pijnlijk en duur zijn om te behandelen.44
Menstruatiearmoede beïnvloedt mentale gezondheid Menstruatiearmoede heeft niet alleen invloed op de lichamelijke gezondheid, maar ook op de mentale gezondheid. Mensen die menstruatiearmoede ervaren, hebben vaker depressie- en angstklachten, met een significant verband tussen menstruatiearmoede en een slechtere geestelijke gezondheid. Dit kan nog meer worden versterkt door stigmatisering.45
Hoewel het in Nederland een minder groot probleem is dan in andere landen, kan menstruatiearmoede hier ook gepaard gaan met onregelmatige of onvoldoende toegang tot gratis sanitaire voorzieningen (bijvoorbeeld voor mensen zonder veilige huisvesting en/of verblijfspapieren). Ook al is het statistisch gezien beperkt, het effect van onvoldoende toegang tot sanitaire voorzieningen is zeer ingrijpend voor degenen die het ervaren.
44 45
Billon et al., 2020. Gouvernet et al., 2022. www.neighborhoodfeminists.com/nl
14
Menstruatiearmoede beïnvloedt participatie op school en werk Menstruatiearmoede kan zich rechtstreeks vertalen in een negatieve spiraal van gemiste schoolkansen en verminderde schoolprestaties. Zonder de benodigde producten, of informatie over hoe ze toegang kunnen krijgen tot producten, hebben mensen soms geen andere keuze dan thuis te blijven van werk of school tijdens hun menstruatie, zoals wordt bevestigd door onderzoek van NF.46 Veel mensen onder de 21 jaar volgen nog onderwijs, wat betekent dat menstruatie en het gebrek aan passende voorzieningen voor hun behoeften tijdens de menstruatie hen kan belemmeren in het volgen van onderwijs. Na verloop van tijd belemmert dit scala aan overlappende uitdagingen het streven naar toekomstzekerheid en resulteert het in minder kansen op werk en lagere lonen.47
Menstruatiearmoede ligt onzichtbaar op de loer Na voedingsmiddelen waren menstruatieproducten het meest gevraagd bij Nederlandse hulporganisaties, zo blijkt uit een onderzoek van 2023. Ruim de helft van de hulpverleningsorganisaties kreeg te maken met een toename van het aantal verzoeken om steun. Deze verzoeken kwamen vooral van eenoudergezinnen, samen met een aanzienlijke toename van gezinnen, alleenstaande mensen en mensen met een migratieachtergrond.48 Hoewel voedselbanken steeds vaker menstruatieproducten aanbieden, is de toegang beperkt,
waardoor
veel
mensen
die
met
menstruatiearmoede te maken hebben er helemaal alleen voor staan. Ondanks de noodzaak en de groeiende media-aandacht blijft menstruatiearmoede een dubbele laag van schaamte (niet alleen over armoede, maar ook over menstruatie) met zich meedragen die nog steeds op velen drukt. In 2021 werd in een nationaal onderzoek naar de heersende houding, het bewustzijn en de praktijken rond menstruatie gekeken en daaruit bleek het volgende: 17% gaf aan dat praten over menstruatie voor hen taboe is en 21% 46
Neighborhood Feminists, 2022. Tot degenen die het risico lopen om in armoede te vervallen behoren ook gedetineerden. Het beleid van de Dienst Justitiële Inrichtingen is dat benodigdheden voor tand-, oog- en menstruatiezorg door de gedetineerden zelf moeten worden betaald. (Inrichtingen, Dienst Justitiële, 2024.) 48 De NGO Armoedefonds heeft een onderzoek uitgevoerd onder 375 organisaties voor armoedebestrijding om een idee te krijgen van de werkelijke behoeften van de armen. (Stichting Armoedefonds, 2023.) 47
www.neighborhoodfeminists.com/nl
15
antwoordde dat menstruatie “vies” is.49 De schaamte en kennis van het heersende stigma op menstruatie
zorgen
ervoor
dat
veel
te
veel
mensen
ongesteund
en
in
stilte
menstruatiearmoede meemaken.
✦
Menstruatiearmoede in Nederland heeft invloed op de lichamelijke en mentale gezondheid, waardoor de kloof tussen mannen en vrouwen op het gebied van gezondheid groter wordt en het moeilijker wordt om uit de neerwaartse spiraal van armoede te komen.
✦
Menstruatiearmoede heeft impact op aanwezigheid op school en werk, wat resulteert in een verminderde participatie, gemiste kansen en verdere gevolgen voor het inkomensniveau en de arbeidsmogelijkheden.
✦
Naarmate het probleem zichtbaarder wordt, neemt ook de vraag toe, maar schaamte houdt velen nog steeds stil.
49
Gewogen enquête door 3Vraagt/EenVandaag met 2.275 respondenten, van wie 1.238 menstrueerden. (Kamphuis, 2021.) www.neighborhoodfeminists.com/nl
16
2.
Veranderingen in beleid, onderzoek en concrete actie sinds 2022
2.1
In Nederland
In de afgelopen twee jaar is steeds meer media-aandacht geweest voor menstruatiearmoede, nu het probleem ook aandacht begint te krijgen in de politiek. Slechts twee maanden na de publicatie van het NF-onderzoeksrapport in 2022 werd een parlementair wetsvoorstel tegen menstruatiearmoede ingediend door D66, Volt en PvdA. Na aanname van het wetsvoorstel in het begin van 2023 werd € 2 miljoen vrijgemaakt om menstruatiearmoede
te
bestrijden.
Het
bedrag
is
bedoeld
voor
de
landelijke
non-gouvernementele organisatie ArmoedeFonds, om te gebruiken voor de uitbreiding van het aantal van hun distributiepunten voor menstruatieproducten van 1.500 naar 2.500.50,51 Eind 2022 constateerde NF ook dat het nijpende tekort aan (gratis) openbare toiletten in Amsterdam de problemen voor mensen die geen gebruik kunnen of willen maken van urinoirs aanzienlijk vergroot. Dit maakt het beheren van menstruatiebehoeften praktisch onmogelijk voor mensen met onveilige of geen huisvesting.52 Na een opzienbarende rechtszaak in 2015 en zeven jaar campagne voeren, wordt in 2024 € 4 miljoen geïnvesteerd in meer openbare (en rolstoelvriendelijke) toiletten in Amsterdam.53 Met het aannemen van de gemeentelijke verordening tegen menstruatiearmoede in Amsterdam begin 2023, ontving Neighborhood Feminists haar eerste overheidssteun voor vijftien extra Menstruation Stations. Voorheen werden deze zelfbedieningskastjes met menstruatieproducten gefinancierd door particuliere donaties. Samen met het Armoedefonds breidde NF het aantal distributiepunten in Amsterdam verder uit, onder andere door overheidsfinanciering voor twintig Menstruation Stations in 2024. De nationale en lokale beleidsmaatregelen zorgen weliswaar voor extra zichtbaarheid en voorzien in een deel van de onmiddellijke behoefte, maar schieten nog steeds tekort in de 50
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2023. Sinds 2021 is het ArmoedeFonds begonnen met het openen van distributiepunten, aanvankelijk met zowel steun van particulieren als van de overheid, ondersteund door het Rode Kruis. “Rode Kruis Helpt Armoedefonds Tegen Menstruatiearmoede - Rode Kruis Gooi En Utrecht,” 2022. 52 Waar Parijs en Londen 1 openbaar toilet per 5.500 inwoners hebben en Antwerpen 1 per 4.300 inwoners, is in Amsterdam slechts 1 toilet per 10.750 inwoners. (Gool, 2019.) 53 Het eerste toilet zal in oktober 2024 in het Oosterpark worden gebouwd, maar het totale aantal toiletten is nog niet bekendgemaakt. (Weel, 2024.) 51
www.neighborhoodfeminists.com/nl
17
daadwerkelijke behoefte en het noodzakelijke bereik, zoals onderwijs. Vooruitkijkend naar gelijktijdige
gezondheids-
en
huisvestingscrises
in
economisch
opzicht,
zal
menstruatiearmoede niet afnemen. Toch blijven de vooruitzichten voor steun op langere termijn onzeker, omdat er geen nationale strategische investering is vastgesteld die verder gaat dan het eenmalige wetsvoorstel van 2022.
2.2
In Europa
Dankzij
aanhoudende
pleitbezorging
en
mobilisatie hebben de Europese regeringen meer aandacht voor menstruatiearmoede. Desondanks is een grote variatie in aanpak, inclusief de mate van volledigheid, duurzaamheid en nadruk op kortetermijnwinst ten opzichte van voordelen op de langere termijn (zoals verstrekking van producten en/of onderwijs, gratis producten of belastingverlagingen of -vrijstellingen). Aangezien regelingen om armoede te bestrijden nieuwe beleids- en praktijkontwikkelingen zijn, zullen ze vervolgonderzoek, monitoring en voortdurende bijstelling vereisen.
België Sinds 2023 worden 300.000 gratis wegwerpmenstruatieproducten ter beschikking gesteld aan de 500 vrouwen in Belgische gevangenissen.54 Dit bouwt voort op belangrijke maatregelen die al in 2022 werden genomen door de Waalse regering (de distributie van 2,5 miljoen menstruatieproducten in drie provincies). Daarnaast werden initiatieven voor gratis menstruatieproducten gelanceerd in bepaalde scholen in Gent en andere steden, waaronder Brussel, vanaf 2024.55
Frankrijk Nadat de toonaangevende Franse ngo Règles Élémentaires in 2023 een onderzoek publiceerde waaruit bleek dat menstruatiearmoede in twee jaar tijd was verdubbeld - van 2 naar 4 miljoen mensen - kondigden de Franse ministeries van Volksgezondheid en Sociale Zekerheid de terugbetaling aan van herbruikbare menstruatieproducten voor mensen jonger dan 26 jaar of 54 55
Klingert, 2022. Walker, 2022. www.neighborhoodfeminists.com/nl
18
deelnemers aan een “aanvullende ziektekostenverzekering” (waar circa 6,7 miljoen mensen onder vallen).56 Deze terugbetalingsregeling, geïntroduceerd in 2023, treedt in werking vanaf september 2024 en omvat overheidssteun voor de installatie van automaten voor menstruatieproducten door gemeenschappen en organisaties. Dit zal de steun verdubbelen tot 2027, om de aankoop en distributie van herbruikbare producten mogelijk te maken die bedoeld zijn om aan de menstruatiebehoeften van 30-40% van alle risicogroepen te voldoen door middel van herbruikbare sanitaire bescherming. De regeling, die nog in ontwikkeling is, loopt echter achter op schema. Vanaf augustus 2024 omvat de regeling op verzoek vergoeding van sommige herbruikbare menstruatieproducten in de apotheek door het nationale gezondheidszorgsysteem en aanvullende gezondheidszorgsystemen.57 Een nationale verordening die de publicatie van de samenstelling, het juiste productgebruik en de gezondheidsrisico's op de verpakking van menstruatieproducten verplicht stelt, is in april 2024 van kracht geworden. Dit is het resultaat van het jarenlange pleidooi van Règles Élémentaires, Fondation des Femmes, het Georgette Sand Collective en anderen. Hoewel veelbelovend, schiet de verordening nog steeds tekort als het gaat om het daadwerkelijke nut, omdat het alleen producten omvat die “opzettelijk” zijn toegevoegd door fabrikanten.
Zoals Règles Élémentaires benadrukt, “zijn bijna alle mogelijk toxische residuen die tot nu toe gevonden zijn in menstruatieproducten afkomstig van verontreiniging van grondstoffen of eindproducten, of gevormd tijdens productieprocessen (zoals bleken en lijmen). Bovendien zijn textielproducten vrijgesteld, ondanks de opmars van herbruikbaar menstruatieondergoed en de ontdekking van mogelijk toxische stoffen in menstruatieondergoed.”58
Duitsland Hoewel door de jaren heen donatie-initiatieven, bewustwordingscampagnes en oproepen tot bredere acties onder leiding van activisten zijn geweest, moeten de noodzakelijke structurele veranderingen in beleid (en praktijk) helaas nog worden doorgevoerd door beleidsmakers.59
Ierland Menstruatieproducten mogen sinds 2022 zonder btw worden verkocht in de EU-lidstaten. Tot op heden is Ierland het enige land dat gebruik maakt van de nieuwe regeling. In 2023 maakt Ierland bovendien herbruikbare producten zoals menstruatiecups, menstruatieondergoed en
56
Association Règles Élémentaires, 2023. Franse regering en Franse Ministerie Volksgezondheid, 2023. 58 Association Règles Élémentaires, 2024. 59 Plan International Deutschland: Gesundheit des Plan-Jugendbeirats, 2021. 57
www.neighborhoodfeminists.com/nl
19
sponzen belastingvrij.60
Malta In 2023 bekrachtigde de Maltese overheid de uitrol van een pilot ter waarde van € 500.000 op middelbare scholen om gratis menstruatieproducten te verstrekken, die gevolgd zal worden door een landelijke invoering op alle scholen.61
Portugal Vanaf
september
2024
zal
de
regering van Portugal de gratis distributie van
menstruatieproducten in lagere en middelbare scholen en gezondheidscentra ondersteunen via een regeling die “tot 120.000 mensen” zou kunnen omvatten. Hoewel het geschatte aantal gebaseerd is op vrouwen en meisjes die een uitkering ontvangen, benadrukt de regering dat “de maatregel niemand zal uitsluiten op basis van inkomen of andere criteria”.62
Schotland Schotland
is
sinds
2020
wereldwijd
vooruitstrevend
in
het
aanpakken
van
menstruatiearmoede, dankzij uitgebreide gezamenlijke inspanningen onder leiding van parlementslid Monica Lennon, die ervoor zorgde dat de mogelijkheid om toegang te krijgen tot noodzakelijke menstruatieproducten in de grondwet werd opgenomen als een basisrecht op gezondheid. De daadwerkelijke implementatie van dit beleid in het hele land is mogelijk gemaakt door velen, waaronder de sociale onderneming Hey Girls, die samen met de overheid een app heeft ontwikkeld met gedetailleerde informatie over locaties waar benodigde menstruatieproducten kunnen worden opgehaald en uitgebreide informatie en hulpmiddelen over menstruele gezondheid. Omdat het onderhoud van de app ook afhankelijk is van lokale overheden en distributielocaties met te weinig middelen, zijn updates van informatie niet altijd optimaal. Net als in andere Europese landen, behoren veel van de mensen die het meeste risico lopen tot etnische minderheden en hebben moeite met digitale toegang en Engels, maar de app is alleen beschikbaar in het Engels. Campagnevoerder Dr. Jennifer Martin raadt aan om ook het nationale ministerie van Volksgezondheid te betrekken bij de levering van de producten, omdat “dit een kwestie van volksgezondheid en mensenrechten is”. Beperkingen in levering en toegang zijn niet verrassend, gezien de nieuwheid van dit verreikende nationale beleid.
Er wordt verwacht dat aanpassingen in de implementatie ervoor zullen zorgen dat het programma zijn volledige potentieel zal bereiken.63 60
Griffin, 2022. Sansone, 2023. 62 The Portugal News, 2024. 63 McCole et al., 2023. 61
www.neighborhoodfeminists.com/nl
20
Spanje Spanje kwam in 2023 internationaal in het nieuws als het eerste land in Europa dat menstruatieverlof verleent. Een jaar later wijzen critici op de ernstige beperkingen in de wetgeving die ertoe hebben geleid dat zeer weinig verlof daadwerkelijk wordt opgenomen, net als in andere landen waar menstruatieverlof wordt aangeboden. Het beleid vereist de handtekening van een arts en staat alleen toe dat mensen menstruatieverlof opnemen als bij hen endometriose is vastgesteld, waardoor het aantal mensen dat hiervoor in aanmerking komt sterk daalt. Zorgen over baanzekerheid in een land met de hoogste werkloosheid van Europa beïnvloeden eveneens de hoeveelheid opgenomen verlof.64 In Catalonië begon de distributie van gratis herbruikbare menstruatieproducten in mei 2024 als onderdeel van een baanbrekend overheidsinitiatief dat iedereen bereikt die menstrueert (ongeveer 2,5 miljoen mensen in de leeftijd van 10-60 jaar) en tegelijkertijd het doel integreert om de 9.000 ton wegwerpproducten te verminderen die elk jaar door de regio worden geproduceerd.65 Tot nu toe hebben 3.300 apotheken 400.000 herbruikbare producten uitgedeeld, waarmee 14,5% van de doelgroep is bereikt.
Het initiatief omvat een ambitieus voorlichtingsprogramma dat “menstruatievoorlichting tijdens de kindertijd, adolescentie en jonge volwassenheid; menstruatievoorlichting op het gebied van sociaal-maatschappelijke interventie; maatregelen op de werkplek; opleiding van professionals (waaronder apothekers die de producten verstrekken); bevordering van onderzoek en kennis; en verspreiding en bewustwording” omvat. Het zal ook specifieke informatie bevatten over de perimenopauze en de menopauze.66
64
Kassam, 2024. The Guardian, 2024. 66 Overheid van Catalonië, 2023. 65
www.neighborhoodfeminists.com/nl
21
2.3 Buiten Europa De afgelopen twee jaar is menstruatiearmoede wereldwijd in de belangstelling gebleven, waarbij belangrijke beleidsmaatregelen zijn genomen in regio's buiten Europa, zoals Kenia.67
Hoewel de media-aandacht in Nederland toeneemt en enkele welkome nationale en
✦
lokale beleidsmaatregelen zijn genomen, zijn de strategieën nog niet alomvattend, structureel of voor de lange termijn. Structurele oplossingen voor menstruatiearmoede worden nog steeds ingevoerd en
✦
uitgebreid, dankzij de onvermoeibare inspanningen van belangenverenigingen, met de grootste successen als gevolg van uitgebreide samenwerking tussen de overheid, ngo's, belangenbehartigers en de particuliere sector. Er is een grote variatie in aanpak per land in Europa, waarbij de programma's die
✦
menstruatiearmoede tegengaan in Schotland en Catalonië (Spanje) eruit springen door hun duurzaamheid en volledigheid. Frankrijk, Wallonië (België) en Portugal hebben ook gewerkt aan steeds verdergaande programma's tegen menstruatiearmoede. Buiten Europa is de inzet van de Keniaanse overheid noemenswaardig, omdat het probleem daar al geruime tijd structureel wordt aangepakt. Regelingen tegen menstruatiearmoede zijn nieuwe beleids- en praktijkontwikkelingen
✦
die vervolgonderzoek, monitoring en voortdurende bijstelling vereisen.
67
Ontwikkelingen met betrekking tot het beleid en de praktijk op het gebied van menstruatiearmoede zijn in volle gang. (Neighborhood Feminists, 2024.) www.neighborhoodfeminists.com/nl
22
3.
Kwantitatief onderzoek CODE ROOD 2024
3.1
Onderzoekspartners
Neighborhood Feminists is de samenwerking aangegaan met Opinium, een bekroond internationaal onderzoeksbureau, om de omvang van menstruatiearmoede in Nederland kwantitatief vast te stellen.68 Sinds 2017 werkt Opinium in opdracht voor Plan International UK, om jaarlijks onderzoek te doen naar menstruatiearmoede onder jongeren tussen 14 en 21 jaar. Bij dit onderzoek ligt de nadruk op het gebrek aan toegang tot producten, onvoldoende onderwijs en maatschappelijk stigma. Hun onderzoek heeft geresulteerd in robuuste en betrouwbare inzichten die geleid hebben tot veranderingen in de praktijk. Het onderzoek en de campagne-inspanningen van Plan International UK waren ondersteunend in de lancering van een initiatief tegen menstruatiearmoede door het Department for Education in 2020, dat gratis menstruatieproducten aanbiedt op scholen in Engeland en Wales.
68
De klanten van Opinium bestaan onder andere uit Thuisbezorgd, de Europese Commissie, Vodafone en Greenpeace International. www.neighborhoodfeminists.com/nl
23
Ook is Neighborhood Feminists de samenwerking aangegaan met Perspectivity, een sociale onderneming die sociale verandering faciliteert. De professionele gespreksleiders waaruit Perspectivity bestaat, navigeren door complexiteit met behulp van Sprockler, hun eigen specifieke methodologie voor narratief en participatieonderzoek, aangestuurd door een innovatieve softwaretool. Door deze samenwerking willen NF en Perspectivity het begrip verdiepen en meer genuanceerde inzichten verzamelen over wat het betekent om menstruatiearmoede in Nederland te ervaren. Dit met behulp van de Sprockler-tool en -methode. Perspectivity zal - zowel kwalitatief als kwantitatief - narratieven over menstruatiearmoede verzamelen en begrijpelijk maken. Tegelijkertijd zullen zij uit deze verhalen algemene narratieve patronen kwantificeren. Het Sprockleronderzoek, dat plaatsvindt van juli 2024 tot december 2024, stelt mensen door heel Nederland in staat om hun persoonlijke ervaringen met menstruatiearmoede vertrouwelijk te delen, online of persoonlijk, met ervaren gespreksleiders. Gezien het taboe rond menstruatie en armoede is iedere voorzorgsmaatregel genomen om toestemming en anonimiteit te waarborgen. Voor meer informatie over het proces en de deelname, zie Bijlage III.
Hoewel we erkennen dat ervaringen met menstruatie en armoede sterk uiteenlopen en sterk beïnvloed worden door de individuele context, zullen de gedeelde verhalen die Perspectivity verzamelt details toevoegen aan de kwantitatieve gegevens die Opinium verzamelt, waardoor we een vollediger en robuuster beeld krijgen van menstruatiearmoede in Nederland in 2024.69
3.2
Reikwijdte en methode
Enquête Opinium Research heeft, met feedback van Neighborhood Feminists op de enquêtevragen, een online en papieren enquête ontwikkeld en afgenomen bij mensen tussen de 12 en 55 jaar die de afgelopen 12 maanden hebben gemenstrueerd. De enquête was zowel in het Nederlands als het Engels beschikbaar. Het veldwerk vond plaats tussen 2 juli en 22 augustus 2024 en omvatte het hele land, met extra veldwerk in Amsterdam om de resultaten te kunnen vergelijken met de bevindingen van 2022. De resultaten van de enquête werden gecorrigeerd op leeftijd en geografische spreiding, om in lijn te zijn met de huidige bevolkingspercentages (zoals nationaal worden bijgehouden door het CBS en lokaal door Gemeente Amsterdam) met
69
Het onderzoeksverslag van Perspectivity wordt in januari 2025 openbaar gemaakt en gedeeld op de website van NF. www.neighborhoodfeminists.com/nl
24
aanpassingen voor vermoedelijke menstruatiepercentages in de afgelopen 12 maanden onder verschillende leeftijdsgroepen (zie Methodologie voor meer informatie).
Reikwijdte De totale steekproefomvang was 3.547, waarbij 3.503 reacties online werden verzameld via een panelonderzoek en 44 reacties via papieren enquêtes. Van de 3.503 online reacties werden 2.512 op nationaal niveau verzameld en 991 in Amsterdam, zodat de cijfers zowel op nationaal als lokaal niveau konden worden gerapporteerd. Door het panelonderzoek en de papieren enquêtes was er voldoende spreiding in leeftijdsgroepen en geografische diversiteit. Er is een aparte, ongewogen dataset gemaakt waarin alle gegevens zijn samengevoegd. Deze dataset wordt in dit rapport alleen gebruikt als de basisomvang voor een bepaalde buurt of leeftijdsgroep bij een bepaalde vraag uit de gewogen representatieve enquête te laag is om betrouwbaar te zijn (dat wil zeggen, minder dan 50 respondenten). Wanneer de volledige ongewogen dataset wordt gebruikt, wordt dit in het rapport vermeld. Door de enquêtes zowel in een online panel als op papier uit te voeren, ontstond voldoende spreiding van leeftijd en geografische representatie, waarbij ook gemeenschappen werden betrokken die gewoonlijk niet in onderzoek worden betrokken, zoals mensen zonder verblijfsvergunning en mensen met onzekere huisvesting.
www.neighborhoodfeminists.com/nl
25
Methodologie Het onderzoek is steekproefsgewijs uitgevoerd en gewogen om representatief te zijn naar leeftijd en gebied. Gegevens van Eurostat, het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en Onderzoek en Statistiek (Gemeente Amsterdam) werden gebruikt om de representatiecijfers te bepalen. Omdat er geen officiële statistieken zijn van het aantal mensen dat menstrueert in Nederland, werd een proxy vraag uitgevoerd op de nationaal representatieve omnibus van Opinium Verenigd Koninkrijk om te achterhalen hoeveel mensen het afgelopen jaar menstrueerden per leeftijdsgroep, ervan uitgaande dat dit vergelijkbaar zou zijn tussen het Verenigd Koninkrijk en Nederland. Deze percentages per leeftijdsgroep werden gebruikt als een proxy en toegepast op de gegevens van Eurostat, CBS en Onderzoek en Statistiek voor een nauwkeurigere weergave dan de statistieken alleen mogelijk zouden maken. Om een vergelijking met de bevindingen van 2022 mogelijk te maken, werden dezelfde vragen gebruikt, met uitzondering van een extra onderdeel over individuele ervaringen met hevigheid van menstruatie en menstruatieklachten. Voor de online enquête moesten zowel minderjarigen als hun ouders toestemming geven voordat respondenten jonger dan 16 jaar de enquête konden invullen. Alle respondenten van de papieren enquête waren ouder dan 16 jaar.
Er werden extra stappen voor meer inclusiviteit genomen om ervoor te zorgen dat, net als in 2022, een bredere bevolkingsgroep in Amsterdam vertegenwoordigd zou zijn. Daarom werden papieren enquêtes uitgedeeld aan coördinatoren van steunpunten die zich bezighouden met mensen zonder verblijfsvergunning en dakloze personen. Op deze manier werden de ervaringen van deze mensen, die vaak ontbreken in onderzoeken en online panels, meegenomen in het onderzoek. Het uitvoeren van onderzoek onder mensen zonder verblijfsvergunning en dakloze personen brengt bijzondere uitdagingen met zich mee. Deze vragen werden beoordeeld door een onderzoeker die kwalitatief onderzoek doet onder mensen zonder verblijfsvergunning. Het doel was om te anticiperen op complexiteiten en de ethiek en om gevoeligheden te beoordelen van mensen die al te maken hebben met voortdurende druk en stress, en in sommige gevallen zelfs met een trauma. De taal van de enquête werd door de onderzoeker herzien met deze respondenten in gedachten. Er werd ook specifieke aandacht besteed aan inclusief taalgebruik om ervoor te zorgen dat menstruerende transmannen, non-binaire mensen en anderstaligen niet uitgesloten zouden worden.
www.neighborhoodfeminists.com/nl
26
In dit rapport hebben we cijfers opgenomen die een schatting geven van het aantal mensen dat te maken heeft met menstruatiearmoede. Deze cijfers zijn gebaseerd op de CBS-standaard voor de menstruatieleeftijd van 15 tot 49 jaar, vanwege de beschikbare gegevens. Het wordt in het rapport vermeld wanneer deze leeftijdsgroep wordt gebruikt. De overige cijfers in dit rapport zijn gebaseerd op de volledige dataset van 12- tot 55-jarigen.70
70
Noot van NF: het medisch geaccepteerde bereik in Nederland is 13 tot 51 jaar, hetgeen met 38 jaar langer is dan de 34 jaar van het CBS. Zoals vermeld in voetnoot 1: het CBS stelt de periode van menstruatie tussen de 15-50 jaar, een bereik dat NF gebruikte in haar rapport van 2022. De medisch geaccepteerde gemiddelde leeftijd van menarche (eerste menstruatie) in Nederland is echter 13,1 jaar, met een normale start variërend van 11 tot 15 (Van Zoonen et al., 2019), terwijl de gemiddelde leeftijd van de menopauze 51 jaar is (Vrouwen in de Overgang, 2023). Het normale bereik van een menarche ligt tussen de 11-15 jaar, maar het kan al vanaf 8 of 9 jaar voorkomen. www.neighborhoodfeminists.com/nl
27
3.3
Onderzoeksresultaten voor Nederland, met extra aandacht voor Amsterdam
Menstruatiearmoede is significant en wijdverspreid in Nederland.
Nederland In het afgelopen jaar kon 25% van de mensen die in de afgelopen 12 maanden menstrueerden, zich op een bepaald moment geen menstruatieproducten veroorloven, of met moeite. Dit komt neer op meer dan 765.000 mensen.71 Van deze groep meer dan 400.000, ofwel 13% van de mensen die in de afgelopen 12 maanden menstrueerden, kon op enig moment geen menstruatieproducten betalen.72 Hoewel de percentages in Noord-Holland hoger liggen (17%), zijn de cijfers in alle provincies relatief consistent. 20% van de mensen zegt dat ze wel menstruatieproducten hebben kunnen betalen, maar met moeite.73 In het hele land zegt één op de vijf (20%) van alle mensen die menstrueren dat ze moeite hebben om de producten te vinden die ze nodig hebben.
Amsterdam In Amsterdam blijft het beeld zorgwekkend, ondanks een aanzienlijke daling sinds 2022. Het aantal mensen dat menstruatieproducten niet heeft kunnen betalen, is met 13 procentpunt gedaald (van 27% in 2022 naar 14% in 2024). Een op de zeven Amsterdammers die menstrueren - zo'n 28.000 mensen - heeft de afgelopen 12 maanden op enig moment geen menstruatieproducten kunnen betalen.74 71
De grossing-up figures, oftewel brutorekeningen, zijn geschatte aantallen mensen op basis van gegevens van nationaal representatieve steekproeven en feitelijke bevolkingsstatistieken. Ze worden berekend door het datapercentage te vermenigvuldigen met het bevolkingsaantal. Deze brutoberekening is gebaseerd op de aanname dat vrouwen in de leeftijd van 15 tot 49 jaar in Nederland de afgelopen 12 maanden hebben gemenstrueerd. In een landelijk representatief onderzoek onder 2.329 15-49-jarige Nederlandse vrouwen die de afgelopen 12 maanden hebben gemenstrueerd, konden 318 vrouwen de menstruatieproducten niet betalen. 318 / 2.329 * 2946650 (de populatie 15-49-jarige menstruerende vrouwen in Nederland) = 403.599 (steno 400.000). Bron. 72 In een landelijk representatief onderzoek onder 2.329 15-49-jarige Nederlandse vrouwen die in de afgelopen 12 maanden menstrueerden, hebben 318 vrouwen de menstruatieproducten niet kunnen betalen. 318 / 2.329 * 2946650 (de populatie 15-49-jarige menstruerende vrouwen in Nederland) = 403.599 (steno 400.000). Bron. 73 Moeilijkheden hielden verband met het moeten sluiten van compromissen (zoals bezuinigen op andere benodigdheden, zoals boodschappen) en/of het treffen van voorzieningen (zoals geld lenen of thuisblijven).
74 In dit rapport is, in verband met beschikbare Amsterdamse bevolkingsgegevens, het leeftijdsbereik van 15-49 jaar gebruikt om de bevindingen op te hogen tot een schatting van de aantallen in de Amsterdamse bevolking, waarbij de dataset is gefilterd tot alleen personen in de leeftijd van 15-49 jaar om overeen te komen met de bevolkingsstatistieken van de Amsterdamse bevolkingsgegevens. Dit is www.neighborhoodfeminists.com/nl
28
Nog eens een kwart (24%) zegt dat ze de producten wel kon betalen, maar met moeite. Dit is een daling van 14 procentpunt sinds 2022. Meer dan een op de vijf (23%) van iedereen die menstrueerde in Amsterdam zei ook dat ze moeite hadden met het vinden van de producten die ze nodig hadden, vanwege een reeks factoren die niet alleen financieel van aard zijn (zoals taalbarrières, stigmatisering en specifieke gezondheidsbehoeften). In de hoofdstad zijn de percentages van mensen die de afgelopen 12 maanden niet in staat waren om menstruatieproducten te betalen het hoogst in stadsdeel Zuidoost (24%). Daarna volgen de stadsdelen Oost en Centrum (18%), Noord (13%) en West en Nieuw-West (12%).75
dezelfde standaard leeftijdsgroep van het CBS als voor de landelijke cijfers. Daarom hebben de cijfers alleen betrekking op vrouwen van 15 tot 49 jaar. Deze brutoberekening is gebaseerd op de aanname dat Amsterdamse vrouwen van 15 tot 49 jaar in de afgelopen 12 maanden hebben gemenstrueerd. In een representatief onderzoek onder 967 15-49-jarige Nederlandse vrouwen die de afgelopen 12 maanden hebben gemenstrueerd, hebben 141 vrouwen geen menstruatieproducten kunnen betalen. 141 / 967 * 196.307 (de populatie menstruerende 15-49-jarige vrouwen in Nederland) = 28.584 (steno 28.000). Bron. 75 De stadsdelen laten dalingen zien sinds 2022, toen het percentage mensen dat de 12 maanden daarvoor niet in staat was om menstruatieproducten te betalen 31% was in Zuidoost (een daling van 7 procentpunt), 36% in Noord (-23 procentpunt), 33% in Oost (-15 procentpunt), 17% in Centrum (-1 procentpunt), 23% in West (-11 procentpunt), en 16% in Nieuw-West (-4 procentpunt). www.neighborhoodfeminists.com/nl
29
De stijgende kosten van levensonderhoud blijven menstruatiearmoede op landelijk en lokaal niveau verergeren, waardoor velen hun toevlucht nemen tot kwalitatief slechtere, onveilige alternatieven voor menstruatieproducten. Nederland Op nationaal niveau was het voor een kwart (24%) van de respondenten steeds moeilijker om zich de aankoop van menstruatieproducten te kunnen veroorloven. Dit percentage is hoger onder mensen met een hevige menstruatie (34%) en onder jongvolwassenen, waarbij een derde van de 18- tot 24-jarigen (32%) zegt dat het voor hen moeilijker is geworden (vergeleken met 16% van de 45- tot 55-jarigen). Van degenen die zich steeds moeilijker menstruatieproducten konden veroorloven, schreef meer dan twee derde (68%) dit toe aan de gestegen kosten van levensonderhoud, terwijl bijna een derde (30%) aangaf dat hun inkomen aanzienlijk was gedaald. 21% – ruim 610.000 mensen – heeft moeten terugvallen op kwalitatief slechtere, onveilige alternatieven voor hun gebruikelijke menstruatieproducten.76 Ook dit cijfer is berekend aan de hand van de leeftijdscategorie van de CBS-norm voor menstruatie van 15-49 jaar. Ruim twee vijfde (44%) moest terugvallen op het gebruik van toiletpapier, waarbij dat aantal in Noord-Holland opliep tot 59% (+15 procentpunt).
Bijna een op de tien (9%) gebruikte lapjes stof om hun menstruatie door te komen en een vergelijkbaar aantal (7%) gebruikte andere papieren producten, zoals papieren zakdoekjes of kranten.
Amsterdam De financiële druk die op nationaal niveau wordt gevoeld als gevolg van de inflatie, wordt in Amsterdam gedeeld. Van degenen in de stad die zich met moeite menstruatieproducten kunnen veroorloven, schrijft 64% dit toe aan de gestegen kosten van levensonderhoud (+6% sinds 2022). Meer dan een derde (33%) zei dat dit het gevolg was van een aanzienlijke daling van hun eigen inkomen 76
De volgende brutoberekening is gebaseerd op de aanname dat vrouwen in de leeftijd van 15 tot 49 jaar in Nederland de afgelopen 12 maanden hebben gemenstrueerd. In een landelijk representatief onderzoek onder 2.329 15-49-jarige Nederlandse vrouwen die in de afgelopen 12 maanden menstrueerden, hebben 483 vrouwen moeten terugvallen op alternatieven voor hun gebruikelijke menstruatieproducten omdat ze zich geen menstruatieproducten konden veroorloven, zich deze met moeite konden veroorloven of moeilijk toegang hadden tot menstruatieproducten. 483 / 2.329 * 2.946.650 (de populatie 15-49-jarige menstruerende vrouwen in Nederland) = 611.091 (steno 610.000). Bron. www.neighborhoodfeminists.com/nl
30
of dat van hun gezin, een stijging van 9 procentpunt sinds 2022. Meer dan de helft (54%) van de mensen die het moeilijk hadden, moest terugvallen op toiletpapier als alternatief, 10% gebruikte andere papieren producten en 9% lapjes stof. In 2022 gaf 41% van de ondervraagden in Amsterdam aan dat ze zich in vergelijking met de zes maanden daarvoor met steeds meer moeite menstruatieproducten konden veroorloven. In 2024 is dit percentage met 30% nog steeds zorgwekkend hoog.
www.neighborhoodfeminists.com/nl
31
Mensen die zich met moeite menstruatieproducten kunnen veroorloven, zijn vaak meer aangewezen op familie en vrienden. Nederland Mensen hebben zich tot verschillende bronnen moeten wenden om aan hun behoeften op het gebied van menstruele gezondheid te voldoen. In de afgelopen 12 maanden heeft meer dan een op de vier mensen in Nederland steun gezocht bij familieleden (28%) en een op de vijf bij vrienden (21%) en op het werk (19%). Meer dan een op de tien heeft ook steun gezocht bij scholen (14%) en non-profitorganisaties (12%). Mensen in Noord-Holland zijn meer geneigd om hun producten op verschillende plekken te bemachtigen: een op de drie (32%) heeft in de afgelopen 12 maanden menstruatieproducten gekregen van vrienden en nog eens 15% van medische professionals.
Amsterdam In Amsterdam wendde een aanzienlijk aantal mensen zich tot hun werkplek voor hulp: een derde (32%) kreeg gratis menstruatieproducten van hun werkgever. Dit is het dubbele van 2022 (18%). Familie (23%) en vrienden (22%) volgen als bron van steun. Vergelijkbaar met het
www.neighborhoodfeminists.com/nl
32
landelijke niveau, zocht een op de vijf Amsterdammers steun op school (20%) en meer dan een op de tien (17%) kreeg steun van maatschappelijke of non-profitorganisaties.77 Kijkend naar de verschillende stadsdelen, zien we dat mensen in Centrum vaker producten krijgen van hun familie (45%), waarnaast ze ook producten krijgen van medische professionals (32%) en religieuze organisaties (30%). Daarentegen gaan mensen in Zuidoost vaker naar maatschappelijke of non-profitorganisaties voor menstruatieproducten (28%).
77
Zelfbedieningskastjes zoals de Menstruation Stations van NF worden zelden of nooit geïdentificeerd als afkomstig van een non-profitorganisatie, aangezien gebruikers het kastje koppelen aan de locatie, of dat nu een buurtcentrum, religieuze organisatie of school is. www.neighborhoodfeminists.com/nl
33
De toegang tot menstruatieproducten kan, ongeacht het inkomen, stressvol zijn en draagt voor velen nog steeds een maatschappelijk stigma met zich mee. Nederland Op nationaal niveau ervaart een derde (33%) negatieve emoties bij het aanschaffen van menstruatieproducten. Iets minder dan een op de vijf (17%) gaf aan zich opgelaten te voelen. In de leeftijdsgroep van 18 tot 24 jaar steeg dit percentage zelfs tot een kwart (24%). Een op de zeven ondervraagden gaf ook aan ergernis en stress te ervaren (beide 13%). Jongeren ervaren vaker negatieve emoties bij het aanschaffen van menstruatieproducten. Eén op de vijf (20%) 18- tot 24-jarigen zegt zich gestrest te voelen als ze menstruatieproducten proberen te verkrijgen.