Gewijzigd concept verslag 17 10 2023

Gemeente Amsterdam Raadscommissie voor Ruimtelijke Ordening, Grondzaken, Zuidas en Marineterrein, Energietransitie

RO

Raadscommissieverslag, 17 oktober 2023

CONCEPT VERSLAG Vergadering Vergaderdatum Verslag vast te stellen op:

Openbare vergadering van de Raadscommissie Ruimtelijke Ordening Woensdag 17 oktober 2023 van 19.30 tot 21.55 uur in de raadszaal Dinsdag 31 oktober 2023 Voorzitter: mevrouw Van Pijpen Portefeuillehouders: wethouder Van Dantzig Commissiegriffier: mevrouw Nieuwenhuis Verslaglegging: mevrouw Van de Belt Aanwezige commissieleden: Alberts (SP), Van Berkel (JA21), Emmerik (PvdD), Von Gerhardt (VVD), Konings (Volt), Lochtenberg (CDA), Mangal (DENK), Minderhoud (PvdA), Van Renssen (GroenLinks), Staartjes (VVD), De Vos (PvdD) en Wehkamp (D66) Afwezige commissieleden: Bilgin (FvD), Bloemberg-Issa (PvdD), Bobeldijk (SP), Broersen (Volt), Ernsting (GL), Hylkema (VVD), Kabamba (Lijst Kabamba), Keesman (PvdA), Van Schijndel (FvD). Schmit (D66) en Taşliyurt (D66), Overige aanwezigen: mevrouw Hoff (commissieassistent)

1, Algemeen deel a. Opening procedureel gedeelte De VOORZITTER heet iedereen van harte welkom op deze openbare raadscommissievergadering RO. Er is een quorum. b. Mededelingen Er is bericht van verhindering van het lid Bilgin. Het lid Lochtenberg wordt welkom geheten in deze commissie RO namens het CDA. De VOORZITTER meldt dat de eerstvolgende vergadering plaatsvindt op 31 oktober, een dinsdagochtend. De agenda is heel vol en er is geen ruimte om de vergadering ’s avonds voort te zetten. Wellicht kunnen de leden kijken of er nog punten kunnen worden doorgeschoven naar de vergadering twee weken later of kunnen zij de vragen schriftelijk stellen. Voorafgaand aan de vergadering van 31 oktober zal om 8.30 uur de aangekondigde presentatie over de ontwikkelstrategie plaatsvinden in het auditorium van het vergadercentrum. Het lid VAN RENSSEN redt het niet om dan om 8.30 uur aanwezig te zijn. Ze zou toch graag zien dat die presentatie op een ander tijdstip plaatsvindt. De VOORZITTER noteert de opmerking. Er wordt naar een alternatief gekeken. Het lid MINDERHOUD zou graag een expertmeeting aanvragen over het beschermen van lokale, kleine authentieke ondernemers. Zij hebben het in toenemende mate zwaar, o.a. door de extreme huurprijzen, maar ze zijn absoluut belangrijk voor de leefbaarheid in de stad. Hij zou graag de harde maatregelen verder verkennen met experts.

1

Gemeente Amsterdam Raadscommissie voor Ruimtelijke Ordening, Grondzaken, Zuidas en Marineterrein, Energietransitie Concept Raadscommissieverslag, 17 oktober 2023

RO

De insteek is ruimtelijk, maar er is natuurlijk overlap met de commissie SED dus die commissie zou ook input kunnen leveren. Bij de harde maatregelen gaat het om het onderzoeken van maatregelen die mogelijk zijn als het gaat om branchering en de aankomende Omgevingswet. Het gaat echt om de techniek om lokaal ondernemerschap te bevorderen. De beleidsregels staan al in diverse documenten. Er volgt nog een format. Wethouder VAN DANTZIG benadrukt dat vanuit EZ de beleidsbeslissingen worden genomen en vanuit RO worden die uitgevoerd. De wethouder EZ moet de mogelijkheden echt afwegen en de commissie RO kan dan zorgen dat de juiste maatregelen worden getroffen. De VOORZITTER vat samen dat er nog een format komt, zodat elke fractie kan aangeven of er interesse is voor een dergelijke expertsessie. Ook als er weinig belangstelling is, kan de expertsessie natuurlijk plaatsvinden – maar dan zonder ondersteuning vanuit de griffie. c. Vaststellen agenda De agenda wordt vastgesteld. d. Conceptverslag van de openbare RO-vergadering van 27 september 2023 Het verslag van de openbare RO-vergadering van 27 september 2023 wordt ongewijzigd vastgesteld. e. Termijnagenda, per portefeuille f. Tkn-lijst

Op verzoek van het lid DE VOS worden de tkn-stukken 2 en 3 geagendeerd voor de novembervergadering. g. Ingekomen stukken stadsdeelcommissies 2, Inhoudelijk deel a. Opening inhoudelijk gedeelte b. Inspreekmoment publiek c. Actualiteiten d. Rondvraag

2

Gemeente Amsterdam Raadscommissie voor Ruimtelijke Ordening, Grondzaken, Zuidas en Marineterrein, Energietransitie Concept Raadscommissieverslag, 17 oktober 2023

RO

Het lid MINDERHOUD brengt de bouwplannen van de heer Oerlemans op het Raamplein onder de aandacht. Daarbij gaat het om tien op een gestapelde luxe penthouses in een deel van de stad dat geen tekort kent aan extreem dure woningen. Amsterdam heeft die niet nodig, de buurt heeft die niet nodig en de heer Oerlemans zelf ook niet. Het lijkt alsof er is ingezet op deze hele grote woningen om de 40%-40%-20%-regel te omzeilen. De PvdA heeft hierover recent schriftelijke vragen ingediend. Hij is benieuwd naar de reflectie van de wethouder op deze bouwplannen en wat de raad kan doen tegen deze ontwikkeling – ook in de toekomst. Wethouder VAN DANTZIG legt uit dat dit binnen het beleid past. Het heeft te maken met het particuliere transformatiekader. De Woonagenda stelt aan tien of minder woningen geen eisen. Om het initiatief mogelijk te maken moet wel worden afgeweken van het bestemmingsplan. Voorts dienen de woningen levensloopbestendig te zijn en moeten ze bijdragen aan een gedifferentieerd woningaanbod, minimaal 60 m2 groot. Het lid VAN RENSSEN meent dat deze woningbouw gaat plaatsvinden op wat nu een parkeerterrein is, maar wat historisch gezien een tuin was. Woningbouw vindt ze daar echt niet wenselijk; die groene ruimte wel. Wethouder VAN DANTZIG licht toe dat dit stadsdeelproject bij het stadsdeel is belegd. Hij wil niet in die afwegingen treden.

De afspraken zijn eerder gemaakt en een betrouwbare overheid dient daaraan opvolging te geven. Het lid ALBERTS gaat ervanuit dat het stadsdeel bij de vergunningverlening ook die voldoende mate van differentiatie heeft bezien. De raad heeft beleidsregels aangenomen over hoe met water wordt omgegaan. Verdere verstening zorgt voor meer problemen. Het stadsdeel is verlengd bestuur en behoort zich aan de beleidsregels te houden. Wethouder VAN DANTZIG benadrukt dat het stadsdeel zich wel degelijk aan de voorwaarden houdt. Het lid DE VOS ontvangt alarmerende geluiden over het vangen en ontvoeren van beschermde rugstreeppadden in de Lutkemeerpolder. Daar zijn ook foto’s van genomen. De padden springen tegen zwart doek aan dat aan de rand is gespannen en mensen in oranje hesjes vangen ze en verplaatsen ze. Hier is een toelichting nodig. Wethouder VAN DANTZIG valt over het woord ontvoeren. Het klopt dat de padden worden gevangen om ze voor de dood te behoeden tijdens de geplande werkzaamheden. Een team ecologen voert dit uit in opdracht van de GEM Lutkemeer. Tot nu toe zijn circa 1.000 padden in het projectgebied gevangen. Ze worden in een goedgekeurde paddenpoel uitgezet die tegen de natuurzone in de Lutkemeerpolder aanligt. Die zone bestaat uit tientallen hectares natte natuur. Het vangen van de padden past binnen de ontheffing van de provincie en loopt boven verwachting goed.

Financiën 3 Vaststellen van de Begroting 2024 (VN2023-021033) In deze vergadering wordt de begroting in eerste en tweede termijn besproken. Voorafgaand en tijdens de commissievergadering kunnen moties en amendementen worden ingediend. Ze worden vrijdag 20 oktober via de dagmail verstuurd met een schriftelijk preadvies. Worden ze later ingediend, dan worden ze mondeling gepreadviseerd tijdens de raad van 8 en 9 november. Indienen kan ook nog tijdens de raadsvergadering. De gebruikelijke sprekersvolgorde wordt gehanteerd.

3

Gemeente Amsterdam Raadscommissie voor Ruimtelijke Ordening, Grondzaken, Zuidas en Marineterrein, Energietransitie Concept Raadscommissieverslag, 17 oktober 2023

RO

Het lid STAARTJES leest dat er 3,6 miljoen euro is gereserveerd voor de implementatie van de Omgevingswet. Zorg is er over mogelijke opstartproblemen. Hij hoort graag van de wethouder of dat bedrag voldoende is of dat er bij problemen toch een stijging van kosten gaat komen op andere onderdelen, bijvoorbeeld als er advies nodig is. Over erfpacht valt heel veel te zeggen. In de begroting leest hij dat er binnenkort onderzoek wordt gedaan naar het instellen van een geschillencommissie. Hij is benieuwd of het college voornemens is volgend jaar daadwerkelijk een geschillencommissie in te voeren en daarvoor dus budget vrijmaakt. Het lid VON GERHARDT stelt dat het Vereveningsfonds hem zorgen baart. De grondprijzen zijn in april 2023 met 10% gezakt. Veel woningen worden uiteindelijk niet gebouwd. Wanneer komt de update en hoeveel zorgen moet de raad zich maken? Amsterdam heeft een bedrag van 112 miljoen euro aan subsidies aangevraagd bij het rijk voor de Startbouwimpuls. In de pot zit 300 miljoen euro waarmee 10.500 woningen gerealiseerd zouden kunnen worden. Hij hoort graag hoe realistisch het is dat Amsterdam op een derde van het potje beslag wil leggen. Het lid VAN RENSSEN wijst erop dat Amsterdam de afgelopen jaren telkens 10% van de landelijke bouwproductie heeft geleverd. De vraag is eerder of die 112 miljoen euro wel genoeg is. Misschien moet Amsterdam wel meer aanvragen.

Het lid VON GERHARDT meent dat dit college en het vorige 350 tot 400 miljoen euro uit het Vereveningsfonds hebben genomen. Was dat niet gebeurd, dan had Amsterdam nu helemaal geen aanvraag bij het rijk hoeven doen. Het lid VAN RENSSEN legt uit dat het Vereveningsfonds ervoor dient om extra’s in de grondopbrengst te kunnen verevenen in de grondexploitaties en niet voor het mogelijk maken van de eventueel onrendabele top. Amsterdam heeft geld moeten vrijmaken omdat er te veel bezuinigd is op de gemeenten, bijvoorbeeld om armoedevoorzieningen te kunnen realiseren. Juist het rijk laat de gemeenten vaak in de steek. Het lid VON GERHARDT stelt dat Amsterdam echt te veel geld uitgeeft. De VVD zal in haar tegenbegroting laten zien dat er een heleboel zaken kunnen worden geschrapt. Dan zijn er helemaal geen tekorten en hoeft Amsterdam geen beroep te doen op het rijk. Grondprijzen worden overigens residueel bepaald en dat betekent dat gekeken wordt hoeveel het kost om een woning te bouwen. Daarvoor wordt een afslag opgenomen voor de investeerders en daarop wordt de grondprijs bepaald. Als er sprake is van een onrendabele top, vraagt Amsterdam te hoge grondprijzen. Het lid VAN RENSSEN hoort allemaal onjuistheden en een uitleg over hoe de residuele grondprijs wordt bepaald. Er kunnen niet eindeloos kortingen worden gegeven op de grondprijs om bouw mogelijk te maken.

Zelfs de VVD heeft vorig jaar voorgesteld om inkomens tot 150% van het minimumloon te helpen met armoederegelingen. Nu zou er genoeg geld zijn om alles te kunnen doen, maar de gemeente heeft onvoldoende geld om alle arme mensen in de stad te kunnen helpen. Het lid VON GERHARDT wijst op de tegenbegroting waarin armoedegelden zijn opgenomen zonder extra geld van het rijk. Het gaat om de keuzes. De VVD kiest anders dan GroenLinks. Amsterdam heeft geld uit het Vereveningsfonds genomen wat niet nodig was geweest. Hij verwacht niet dat Amsterdam die 112 miljoen euro gaat krijgen en dat impliceert dat veel woningen niet zullen worden gebouwd. Het lid WEHKAMP is benieuwd of het behoud van de Lutkemeerpolder ook in die tegenbegroting van de VVD staat. De VVD heeft zich immers eerder uitgesproken voor dat behoud. Het lid VON GERHARDT staat absoluut heel positief tegenover het voedselbos, maar daar moeten wel de financiële middelen vanuit het voedselbos zelf bij komen en niet

4

Gemeente Amsterdam Raadscommissie voor Ruimtelijke Ordening, Grondzaken, Zuidas en Marineterrein, Energietransitie Concept Raadscommissieverslag, 17 oktober 2023

RO

vanuit de gemeente. Hij wil het zeker steunen op het moment dat het bestemmingsplan wordt gewijzigd. Het lid MINDERHOUD vindt het opmerkelijk dat korting geven op de grondprijs helemaal niet mogelijk is. Dat is een verkapte vorm van staatssteun. Hij is benieuwd hoe de VVD dat voor zich ziet. Het lid VON GERHARDT heeft juist uitgelegd: wanneer er een onrendabele top is, betekent het dat er verkeerd is gerekend. De methode is dat er een verkoopprijs is, daarop worden de kosten om de woning te bouwen in mindering gebracht met een kleine winstmarge voor de investeerder. Dát is de grondprijs. Als dat niet rond te rekenen is, worden er te lage bouwkosten gerekend. Veel investeerders geven aan dat de gemeente te lage bouwkosten berekent. Daardoor vragen ze te hoge grondprijzen. Met een andere berekening wordt de grondprijs automatisch lager en wordt het wel rendabel. Het lid VAN RENSSEN hoort een cirkelredenering. Hiermee bewijst het lid Von Gerhardt helemaal niemand in Amsterdam een dienst. Hij zou juist blij moeten zijn met die aanvraag voor de Startbouwimpuls om ervoor te zorgen dat er uiteindelijk wordt gebouwd. Het lid VON GERHARDT ziet dat Amsterdam voor 112 miljoen euro een beroep op het rijk doet. Dat gaat de gemeente niet krijgen. Amsterdam heeft er zelf voor gekozen het Vereveningsfonds helemaal leeg te trekken. Als het rijk het geld niet geeft, kan Amsterdam niet bouwen.

Amsterdam moet haar eigen financiën op orde hebben. Het lid MINDERHOUD is redelijk tevreden met de begroting, maar de PvdA constateert wel dat de gemeente een jaar met grote uitdagingen tegemoet gaat met tegenvallende bouwcijfers, een wooncrisis die lijkt om te slaan in een bouwcrisis met druk op de leefbaarheid in de verdichtende stad en een kloof tussen arm en rijk die zich ook op het gebied van woningbouw voordoet. Hij concentreert zich graag op het bouwen van voldoende betaalbare woningen door de hele stad en een toegankelijke en inclusieve stad bouwen voor alle Amsterdammers met alle voorzieningen die daarbij horen. Het initiatiefvoorstel van GroenLinks-PvdA is vandaag behandeld in het college. Hij kijkt uit naar de bespreking over het doorbouwen van voldoende woningen om snel de benodigde maatregelen te kunnen treffen. Hij kijkt ook uit naar de bestuurlijke reactie op het initiatiefvoorstel van de PvdA en verschillende andere partijen over het waarborgen van voldoende voorzieningen in alle buurten – en naar de expertmeeting om samen uit te zoeken hoe Amsterdam blijvend kan bouwen aan de inclusieve, toegankelijke stad voor alle Amsterdammers. Het lid DE VOS benadrukt nog maar eens dat er één aarde is die al het leven herbergt, maar dat leven staat onder druk. De klimaatissues zijn bekend. Soorten sterven uit. Steden worden heter, natter en droger.

Iedere beslissing waarmee het kortetermijnbelang vooropgesteld wordt, verergert de problemen. Toch ziet de PvdD ook wel lichtpuntjes in het beleid, bijvoorbeeld bij de woningbouw waarbij meer circulaire materialen worden gebruikt en bij biobased bouwen. Uiteraard moet daarbij geen tropisch hardhout worden gebruikt. Er gaan ook dingen niet goed. Het college blijft vasthouden aan de ambitie om 7.500 woningen per jaar te bouwen, terwijl een deel van de huizen in de stad leeg staat. Hij kijkt uit naar de behandeling van de nota leegstand in de commissie WV. Het kostbare groen in en rond de stad staat onder druk door het groeiend inwoneraantal, maar om tenminste de budgetten voor de recreatieschappen evenredig te laten meegroeien met dat inwoneraantal lijkt te veel gevraagd. Dat maakt het onmogelijk dezelfde kwaliteit groen te behouden. Natuurinclusief bouwen en verbouwen vergen nog veel aandacht. Duurzaam bouwen neemt toe, maar natuurinclusief bouwen gebeurt nog maar zelden. Hij is dan ook benieuwd naar de reflectie van de wethouder op natuurinclusief bouwen in Amsterdam. Vervuiling is een probleem dat steeds duidelijker wordt. De vergiftiging hoopt zich op in de mens zelf. Het voorkomen en wegnemen van de ernstige verontreiniging is cruciaal. Het lid De Vos heeft begrepen dat de indicatoren die meetbaar moeten maken in

5

Gemeente Amsterdam Raadscommissie voor Ruimtelijke Ordening, Grondzaken, Zuidas en Marineterrein, Energietransitie Concept Raadscommissieverslag, 17 oktober 2023

RO

hoeverre de stad is voorbereid op extreme hitte, droogte en neerslag worden verkend, maar ook hier is snelle actie echt noodzakelijk. Desgevraagd wilde hij de urgentie nogmaals benadrukken in deze commissie, ook al werd er in de vorige commissie al een motie ingediend om de klimaatscenario’s van het KNMI en de klimaatbestendigheid van de stad leidend te laten zijn voor de volgende actualisatie van de omgevingsvisie. Het lid VAN RENSSEN kan zich vinden in de begroting, hoewel GroenLinks vooral wil bouwen aan een complete en gemengde stad. Het woningbouwprogramma moet 40%40%-20% zijn, liever zelfs 50%-50%. De actualisatie van de groen- en sportnormen hoeven geen extra besparing meer op te leveren. Het lid VON GERHARDT is benieuwd hoe GroenLinks die 50%-50% wil betalen. De stad heeft immers nu al te weinig geld. Het lid VAN RENSSEN zou graag aandringen om nog meer woningbouwimpuls bij het rijk. Dromen mag. Het gaat er uiteindelijk om dat de stad zo betaalbaar en zo toegankelijk mogelijk voor iedereen is. Op dit moment is er eigenlijk nauwelijks vraag naar dure koopwoningen; de stichtingskosten zijn torenhoog. GroenLinks zou daarom graag een afwijking naar meer betaalbaar willen toestaan. Bij een complete stad hoort voldoende groen, dus een snelle uitvoering van de groenvisie is vereist. Voor klimaatbestendig bouwen en een zo adaptief mogelijke stad is ook geld nodig.

Ze hoort graag of dat in het nieuwe beleid, in de ontwikkelstrategie die binnenkort komt, terugkomt. Daarnaast zijn er zorgen over de plancapaciteit op lange termijn. Ze hoort graag welke maatregelen de raad kan verwachten om die plancapaciteit op orde te houden. Met de Omgevingswet komt er veel op de stad af. Het budget is 3,6 miljoen euro voor 2024. Ze hoort graag welk deel daarvan naar de uitvoering gaat en de actualisatie van de Omgevingsvisie en welk deel naar de voorbereiding van het omgevingsplan gaat. Ze wijst op het risico van onvoldoende juridisch en technisch geschoold personeel en planologen. Ze gaat ervanuit dat het college daarvoor maatregelen treft. De ontwikkeling en vergunningverlening dient namelijk wel door te gaan. In het kader van de VTH vraagt de Omgevingswet iets anders van de organisatie. Dat volgt binnenkort in het beleid “flow”. De prognoses zijn erg onzeker. Ze wil weten hoe de invoering van de Omgevingswet wordt gemonitord net als de gevolgen daarvan op de dienstverlening en de vergunningverlening. Het liefst wordt ze hierover elk kwartaal geïnformeerd. Het lid WEHKAMP steunt de begroting. De druk in de stad is toegenomen. Steeds meer gezinnen verlaten de stad. Maatschappelijke organisaties komen ruimte tekort. Er moeten nieuwe stadskernen komen. Klimaatveranderingen, kwalitatief groen, er komt van alles op de gemeente af. De ruimte is beperkt.

Voldoende maatschappelijke voorzieningen zijn van groot belang. Vorig jaar heeft ze om indicatoren gevraagd om te meten of die voldoende zijn meegenomen in het beleid. In algemene termen staat er wel iets, maar de doelen staan de komende vijf jaar op nul. Dat vergt een toelichting. Ze mist bijvoorbeeld een referentienorm voor kinderopvanglocaties. Afgesproken is toe te werken aan een meerkernige stad. Nu de bouwplannen onder druk zijn komen te staan, wil ze horen hoe er nu toch nieuwe stadscentra worden gecreëerd. In de begroting is een budget opgenomen van 2,5 miljoen euro voor de nachtcultuur. De plannen hiervoor op het gebied van RO hoort ze graag. Ze ziet graag dat er in de nieuw te ontwikkelen kernen ook ruimte is voor nachtcultuur. Tot slot zet Amsterdam in op innovatiekracht om door te bouwen en de ruimtelijke kwaliteit te borgen. Heel mooi, maar de middelen daarvoor ziet ze niet terug in de begroting. Ze denkt daarbij bijvoorbeeld aan plannen voor bouwen op het water. Het lid ALBERTS wijst erop dat bij het doorbouwakkoord wel is gekeken naar wijzigende omstandigheden, maar daarbij blijft de gemeente denken binnen de marge van de markt. Het is verstandig te behouden wat er aan woningen en gebouwen is, dus niet slopen. De leegstand aanpakken hoort daar ook bij. Ze zou graag zien dat het gemeentelijk

6

Gemeente Amsterdam Raadscommissie voor Ruimtelijke Ordening, Grondzaken, Zuidas en Marineterrein, Energietransitie Concept Raadscommissieverslag, 17 oktober 2023

RO

woningbedrijf dat kan opkopen en het beheer aan de corporaties kan geven. Er is een vervolgonderzoek nodig. Jammer dat dat maar niet komt. Water en bodem zijn leidend bij ruimtelijke plannen. Dat vergt heel zuinig te zijn met dat wat er al is. Bij de Lutkemeerpolder speelt dat iedereen inmiddels wel weet wat distributiecentra en andere hallen in het ruimtelijk landschap doen. Kappen dus en niet doorgaan met de aanleg van een bedrijventerrein. Deze polder heeft vruchtbare grond, is gifvrij en verdient anders. Ze komt met een motie om te onderzoeken wat er nodig is om de bestemming te kunnen aanpassen aan de nieuwe uitgangspunten en inzichten: water en bodem leidend en weg van de distributiehallen. Het lid KONINGS complimenteert de ambtenaren met het verzetten van de enorme berg werk. Wat opvalt, is dat de schuld oploopt en dat niet alle uitgaven in de toekomst zijn gedekt. Dat zorgt voor een instabiele financiële situatie. Er zijn grote onzekerheden waarover het rijk deels duidelijkheid moet scheppen, maar Volt zal er scherp op zijn dat de rekening niet wordt doorgeschoven naar toekomstige generaties. Ze vraagt zich af of de gemeente wel voldoende is voorbereid op de Omgevingswet die 1 januari van kracht wordt. Het is niet alleen een uitdaging voor ICT’ers en juristen, maar de wet vergt ook een meer integrale manier van denken.

Die is van invloed op alle beleidsmakers van alle afdelingen. Graag een reflectie van de wethouder op de status van de invoering van de Omgevingswet. Cijfers over de voortgang van de vergroening van de stad ontbreken. De raad heeft daarmee onvoldoende inzage, niet de juiste KPI’s, om de controlerende taak uit te voeren. Volt is groot voorstander van vergroening van de stad, maar veel kansen blijven onbenut. Het gaat vooral om verbetering van het bestaande groen, maar het toevoegen van groen blijft onderbelicht. Veel daken in Amsterdam lenen zich voor een blauw-groen dak. Ze hoopt dat dit college zijn belofte om rigoureus te vergroenen, nakomt. Het lid MANGAL ziet een hoofdstuk over visievorming: een visie op de stad die de gemeente wil zijn. Ondanks het vertrek van de vele gezinnen groeit de stad hard. Hij wil horen welke groei Amsterdam nu precies ondersteunt. De stad zoekt namelijk geen verbinding met Amsterdammers in Purmerend, maar met Schiphol. Mensen kunnen geen woning vinden en de omgevingsvisie helpt daar niet bij. Hij wil horen hoe de omgevingsvisie de situatie van deze Amsterdammers concreet kan verbeteren. Veel organisaties zijn de stad uit gebonjourd. Religieuze instellingen nemen taken over van de hulpinstanties die de stad uit moesten: armoedehulp, geestelijke bijstand of warme soep aan daklozen.

Het lid VAN RENSSEN leest in de omgevingsvisie heel duidelijk de ambitie van Amsterdam om woningen te bouwen tot en met 2050. Dat gaat om forse aantallen waar zo veel mogelijk mensen onderdak kunnen vinden. Het is echt niet zo dat allerlei hulpverlenende instanties de stad uitgebonjourd zijn. De gemeente geeft bijna 7 miljoen euro jaarlijks uit aan stichting !WOON zodat mensen met problemen met huisvesting hulp kunnen krijgen. Het lid MANGAL is daarvan op de hoogte, maar dat wil nog niet zeggen dat al die mensen daadwerkelijk een dak boven hun hoofd krijgen. Ze moeten nog steeds bij hun ouders thuis wonen. Het wordt de diverse instellingen steeds lastiger gemaakt om een onderkomen te vinden. Amsterdam kent veel nationaliteiten en culturen, maar een gezamenlijke beleving daarvan staat onder druk. De problemen gelden niet alleen bewoners, maar ook kleine bedrijven. Wel is er meer ruimte voor expats en internationale studenten. De vraag is of de stad moet worden ingericht voor toekomstige internationale bedrijvigheid of juist voor de inwoners die Amsterdam rijk is. Voor wie wordt de stad gebouwd? DENK ondersteunt de verhouding 40%-40%-20%. Alleen wijzigingen die ten laste komen van die laatste 20% is aanvaardbaar. Het inkomen bepaalt of mensen bij de eerste 40% horen of bij de tweede 40%. Mensen kunnen doorstromen naar middeldure huur zonder te verhuizen.

Is er wel een fysiek verschil tussen een sociale woning en een middeldure huurwoning? De woningbouwdoelstellingen worden niet gehaald.

7

Gemeente Amsterdam Raadscommissie voor Ruimtelijke Ordening, Grondzaken, Zuidas en Marineterrein, Energietransitie Concept Raadscommissieverslag, 17 oktober 2023

RO

Bouwpersoneel is schaars; de rente is hoog. Het kan wel helpen als de marktwerking eruit gehaald wordt. De vraag is ook of de plannen voor de toekomst wel gaan worden gerealiseerd. Als het om de Lutkemeerpolder gaat, kan het lid Mangal niet begrijpen dat op de meest vruchtbare grond van Amsterdam distributiedozen komen. Dat getuigt van slecht voortschrijdend inzicht. De groene ambitie mag niet alleen op automobilisten worden afgewenteld. Tot slot hoort hij nog graag of de Omgevingsdienst wel voldoende uitgerust is voor de toename aan taken en verantwoordelijkheden. Het lid VAN BERKEL verduidelijkt dat stadsdeel Noord de komende dertig jaar het snelst groeiende stadsdeel zal zijn met 46% groei in 2050 ten opzichte van 2020. Een brug tussen Amsterdam-Noord en de rest van de stad is een must. Voor de Oostbrug is wel geld gereserveerd, maar daar ontbreekt nog 100 miljoen euro. In de begroting 2024 lijkt daarin nog geen verandering te zijn. Hij krijgt graag een meer recente tijdlijn voor de Sprong over het IJ. De passagiersterminal hoeft niet verplaatst te worden. Wachten op verplaatsing van de cruiseterminal alvorens de bouw van de Oostbrug te starten, zou onnodig uitstel zijn. JA21 vindt dat de gemeente dit zelf zou moeten regelen als er geen investeerders te vinden zijn. Nu worden middelen voor minder urgente zaken gebruikt zoals de bouw van de Nieuwe Meervaart.

Wordt die gerenoveerd, dan kan met die besparing de mobiliteit van het snelst groeiende stadsdeel worden vergroot. De Noorderlingen snakken naar die verbinding om naar hun werk of school te gaan. De bomvolle ponten zijn ontoereikend. Werk, onderwijs en inkomen zijn essentieel voor de Noorderlingen. Dat wordt bemoeilijkt door de slechte verbinding met de rest van de stad. JA21 vraagt de wethouder serieuze stappen te zetten en Noord de verbinding te geven die het verdient. Hopelijk kan het lid Van Berkel binnenkort de beantwoording van zijn schriftelijke vragen tegemoetzien over de verwijdering van de cruiseterminal. Het lid LOCHTENBERG memoreert zijn eerste verblijf in deze raadszaal, waarbij iedereen was gaan staan. Dat getuigt van respect voor de democratie en het zorgt voor verbondenheid om de democratische besluitvorming goed vorm te geven. Raadsleden hebben allemaal een andere achtergrond. Zelf heeft hij een economische achtergrond. Mensen met verschillende achtergronden hebben verschillende inzichten. Daarvan kan hij leren dus hopelijk accepteren de leden zijn LinkedIn-verzoeken om niet alleen binnen de raadszaal het debat met elkaar te voeren. Het CDA maakt zich zorgen over de netto schuldquote inclusief de erfpacht die in 2027 oploopt naar 126%.

Dat leidt tot een afname in de investeringsruimte in 2027 van 110 miljoen euro bezuinigen op kades, 70 miljoen euro in stedelijk beheer, 22 miljoen euro in afvalcontainers en inkrimping van het wagenpark. De schuld loopt op doordat de gemeente grond in erfpacht uitgeeft. Bij nieuwe uitgiftes wordt die gedeeltelijk afgekocht; een ander deel is canonbetalend. Daarbij is de gemeente in feite een bank. De canoninkomsten staan tegenover de schuld aan de andere kant. Hij hoort graag van de wethouder hoe de schuldquote via erfpacht omlaag kan worden gebracht. Die is nu gebaseerd op 75% afkoop. Hij wil horen wat het feitelijke afkooppercentage is bij nieuwe uitgifte, welke investeringsruimte het kan opleveren als de afkoop 100% is en hoe de wethouder die afkoop aantrekkelijker kan maken. Het CDA ziet 7 miljoen euro aan lasten voor het isolatieoffensief, maar het brengt ook extra geld op. Een woning isoleren leidt tot een hogere WOZ-waarde en die leidt tot een hogere erfpacht. Wellicht kan de wethouder ramen welke extra opbrengsten worden gegenereerd vanuit de gestegen WOZ-waarden bij investeren in verduurzaming. Dan kan de wethouder erfpachters daarover informeren en erfpachters in voortdurende erfpacht die tegen de dubbele heffing aanlopen, compenseren om verduurzaming aantrekkelijk te maken.

Wethouder VAN DANTZIG ziet de Omgevingswet als de grootste ruimtelijke verbouwing van deze tijd. Er zijn veel uitdagingen, maar gelukkig staat Amsterdam er redelijk goed voor. De wethouder is ervan overtuigd wanneer met vereende kracht wordt geprobeerd dit stelsel te laten werken, dat het een verbetering zou kunnen zijn. Het

8

Gemeente Amsterdam Raadscommissie voor Ruimtelijke Ordening, Grondzaken, Zuidas en Marineterrein, Energietransitie Concept Raadscommissieverslag, 17 oktober 2023

RO

omzetten van zo’n stelsel brengt ongetwijfeld allerlei onvoorziene omstandigheden met zich mee. Er zijn geen juristen die ooit met een Omgevingswet hebben gewerkt. Wel is er competitie tussen marktpartijen die in de Omgevingswet gaan werken en overheden die met de Omgevingswet gaan werken. Dat wordt complex. Dit raakt echt alle domeinen. Iedereen begrijpt dat er van alles moet worden omgezet. Uiteindelijk is het veel meer dan een ruimtelijk instrument. Hij vreest dat de nieuwe wet uiteindelijk voor vertraging gaat zorgen: in de bouw, in de vergunningverlening en er zullen disputen gaan ontstaan die naar de Raad van State moeten. Desgevraagd legt de wethouder uit dat de gemeente gebonden is aan de cao. Daarvoor staan de personeelskosten ingeboekt. De gemeente heeft gelukkig wel veel juristen in huis die met de nieuwe wet gaan werken. De wethouder laat de invoering van de Omgevingswet, de dienstverlening en de vergunningverlening meelopen in de reguliere P&C-cyclus. De kosten die nu bekend zijn, staan nu in de begroting verwerkt. Naar bevind van zaken wordt gekeken wat er meer nodig is. Natuurlijk moet de wethouder kijken wat de gemeente zelf kan doen, maar misschien moet dit ook via de algemene middelen worden opgelost. Er is nog geen onderverdeling gemaakt in de rijksmiddelen voor de Omgevingswet.

Trainingen lopen net als gesprekken met stadsdelen om te zorgen dat iedereen over de meest parate kennis beschikt. De meeste vragen kunnen in technische sessies aan de orde komen. De gemeente heeft een inschatting gemaakt waarvan ze denkt dat het de beste manier is. Gevraagd werd om een update ieder kwartaal. De wethouder zegt toe even te bezien wat los van de P&C-cyclus een goed moment is om de voortgang door te geven. Hij komt hierop terug. Over de Geschillencommissie is net een brief verzonden met datum van invoering. Het klopt dat er uitnames worden gedaan uit het vereveningsfonds. Dat mag ook. Dat is gedaan in een tijd dat er heel veel investeringen in de stad nodig waren, juist vanwege het doorbouwen. Daar is het geld voor een groot deel in gaan zitten. Een deel is naar de algemene middelen omdat dit college ook wil investeren in een sociale stad. Dat zijn allemaal politieke wegingen. De Startbouwimpuls is een subsidie van rijkswege om projecten over de streep te trekken. In principe is het een vorm van staatssteun. Zonder expliciete toestemming van de Europese Commissie mag Amsterdam geen private partijen subsidiëren. Dat gebeurt wel met de woningcorporaties. Die krijgen de goedkoopste grondprijs van heel Amsterdam. Voor andere instellingen mag Amsterdam dat niet. De 112 miljoen euro is op verifieerbare criteria vastgesteld.

Alle projecten voldoen daaraan en vervolgens moet het rijk daarin een keuze maken. Natuurlijk is er niet genoeg geld. Meer geld betekent echt meer betaalbare woningen. Het is nu afwachten wat er naar Amsterdam komt. Dat is aan Binnenlandse Zaken. De wethouder wil niet concurreren met regiopartners of andere regio’s. Desgevraagd geeft de wethouder aan dat in het woningbouwprogramma en in het doorbouwakkoord belangwekkende zaken zijn afgesproken. Bij transformaties wordt de grondwaarde herberekend. Vroeger gaf de gemeente drie jaar van tevoren de zogenaamde grondquote af om de markt te stimuleren. De CPI volgt niet de lijn van de stijging van de opstallen, dus ontwikkelaars profiteerden daarvan. Nu remt het systeem dat ontwikkelaars eerder stimuleerde, hen juist af. Als er iets wordt bedacht dat veel logischer is voor de grondwaarde, komt die berekening er – maar wel in zowel goede als slechte tijden. Dat gesprek gaat de wethouder voeren met de koepels, ook om te horen wat de koepels zouden willen. De gemeente probeert zo transparant mogelijk te zijn over de berekeningen. Met de makelaars van Amsterdam is een goede presentatie gegeven over hoe de berekeningen worden gemaakt. De presentatie zal de wethouder met de commissie delen. Raadsleden kunnen bij de opsteller van de presentatie terecht met al hun vragen, waarna het politieke debat kan worden gevoerd.

In de vorige commissievergadering heeft de wethouder al een brief toegezegd over natuurinclusief bouwen. Dat komt in elke aanbesteding terug. De overheid moet natuurlijk zaken aanjagen, maar het is wel heel prettig dat ontwikkelende partijen dit omarmen. Klimaatadaptatie zit officieel in programma 2. Daar wordt echt over nagedacht. De wethouder wil wel pragmatisch zijn. Wordt er ergens gebouwd, dan wordt echt goed gekeken waar watercompensatie nodig is. Sommige stukken van Amsterdam liggen een heel stuk onder water, bijvoorbeeld Watergraafsmeer. Daar gaat de gemeente zorgvuldig mee om. In de zogenaamde NOVEX-trajecten is de gemeente hiermee bezig. Die NOVEX-

9

Gemeente Amsterdam Raadscommissie voor Ruimtelijke Ordening, Grondzaken, Zuidas en Marineterrein, Energietransitie Concept Raadscommissieverslag, 17 oktober 2023

RO

trajecten komen allemaal nog naar de raad. Het gaat om belangrijke stukken die heel ingewikkelde ruimtelijke ordening met zich meebrengen. De wethouder zal daar technische ondersteuning bij aanbieden. Het rijk hanteert vaste ijkpunten en bepaalt daarmee het tempo waarbij de democratie, de gemeenteraad, enigszins wordt vergeten. Er is dus weinig flexibiliteit mogelijk. Desgevraagd geeft de wethouder aan dat er bij de ontwikkelstrategie zeker rekening wordt gehouden met de zeer lage delen van de stad. Voor de nieuwe ontwikkelingen zijn wethouder Pels en Van der Horst aan zet. Nieuwbouw en verbouw valt onder deze wethouder. De lage ligging blijft een uitdaging vormen. De risico’s moeten zo klein mogelijk worden gehouden. NOVEX-gebieden gaan over de brede ruimtelijke ordening van het land. Amsterdam zit in vijf NOVEX-gebieden. NOVEX-gebied Noordzeekanaalgebied komt als eerste naar de raad. Dat is namelijk al heel ver. NOVEX-gebied MRA is nog behoorlijk vaag. Daar zijn de bestuurlijke dilemma’s nog niet echt aan bod geweest. Dan is er nog NOVEXgebied Schiphol. Dat gaat primair over de toekomst van Schiphol. En er is nog NOVEXgebied Het groene hart. De wethouder zal nadenken welke ontwikkelaars of bouwende partijen heel goed de opties qua bouwtechnieken bij nieuwe woonwijken kunnen voorleggen. Waterschappen zijn enthousiast over wonen op het water.

Daarvoor zijn al gespecialiseerde bedrijven. Bij IJburg is de gemeente redelijk ver met bouwen op water. De wethouder werkt aan een toekomstvisie van hoe Amsterdam op het water eruitziet. Een zesde van Amsterdam ligt nog een beetje braak qua ruimtelijke ordening, namelijk het water. Die ruimtelijke ordening moet helemaal helder zijn alvorens aan te geven wat er nog bij kan. Dat komt de komende jaren nog. Er is nu plancapaciteit, maar hoe ziet de stad van de toekomst eruit? In het coalitieakkoord zijn afspraken gemaakt om tot een zogenaamde ontwikkelstrategie te komen. De raad wordt daarover later bijgepraat op een geschikter moment dan aan het begin van deze vergadering aangegeven. Manieren om de plancapaciteit op orde te houden, komen de volgende keer aan bod. De vragen over referentienormen voor maatschappelijke voorzieningen worden schriftelijk beantwoord. Als het om nieuwe stadscentra gaat, komen de nieuwe stadskernen op plekken waarvan iedereen vindt dat de stad daar te weinig aan heeft gedaan. Dat moet beter, dat moet bruisen en dat moet in lijn zijn met de mensen die daar al lang wonen. De participatie moet kloppen. De gemeente zet daaropin. Het betreft complexe gebiedsontwikkeling. Er is zeker ruimte voor nachtcultuur. Onder de brug bij strandeiland komt een fantastische nachtclub. Ook in Noord heeft de wethouder locaties op het oog en net als bij NDSM wordt gekeken.

Diverse ontwikkelingen staan op de rails in het havengebied, maar de inpassing is complex. Het college wil absoluut nachtcultuur toevoegen die echt wat toevoegt. Soms zijn er buitenkansjes zoals de tunnel in het ArenA-gebied. De wethouder begrijpt de vraag over innovatiekracht wel. Eerst gaat het erom goede woningen op te leveren. Er gebeurt veel in fabrieksgebonden bouw, modulaire bouw en kant-en-klare woningen die op flexibele locaties inpasbaar zijn. Er is aandacht voor biobased materials. Onlangs heeft de wethouder op het Marineterrein een innovatiepaviljoen geopend waar met diverse bio-based materialen is gekeken hoe die er na een jaar aan toe zijn. Amsterdam zet hiervoor het aanjaagbudget in. Innovatie is aan marktpartijen. De gemeente moet heel snel zorgen dat het regelgevend kader wordt aangepast. In de MRAstuurgroep houtbouw volgt een onderzoek naar de beperkende regels in de diverse gemeenten waardoor die innovatie wordt bemoeilijkt. Uiteindelijk moeten het wel woningen zijn die er over twintig jaar nog goed uitzien. Desgevraagd geeft de wethouder aan dat het veelal om MFC7-gecertificeerd hout gaat. De motie van de SP zal de wethouder preadviseren. De wethouder is blij met de complimenten voor de ambtenaren. De bezuinigingen op het groen zijn teruggedraaid, dus er is weer meer geld voor groen, ook in de nieuwe stad. De wethouder denkt na over groene gevels.

Een stedenbouwkundig plan moet groen zijn en gezellig zijn. Daar zit de wethouder bovenop. Bij de voorjaarsnota is het besluit genomen om de erfpachtschuld “buiten haakjes” te zetten. Dat betekent dat er wordt gerekend met de schuld los van erfpacht. Aangezien

10

Gemeente Amsterdam Raadscommissie voor Ruimtelijke Ordening, Grondzaken, Zuidas en Marineterrein, Energietransitie Concept Raadscommissieverslag, 17 oktober 2023

RO

erfpacht zichzelf terugverdient, gaat het hier niet om de houdbaarheid van de schuld. Het heeft uiteraard wel repercussies op de financierbaarheid en de betaalbaarheid. De vraag of de gemeente meer afkoop zou kunnen stimuleren om daarmee de schuldpositie naar beneden te brengen, is terecht. Door deze beslissing is dat niet meer nodig. De ratio canon en afkoop is aan het veranderen. Eerst ging het om 25% waarbij niet-verplicht moest worden afgekocht en tot nu toe is 80% afgekocht. Er zijn ook veel categorieën die helemaal niet canonbetalend afgerekend mogen worden. Dat geldt bijvoorbeeld voor kantoren. De canon is vooral bedoeld om huizen betaalbaar te houden. Het telt ook mee bij de hypotheekrenteaftrek. Desgevraagd legt de wethouder uit dat het een renderende investering is. De gemeente leent grond door en ontvangt daarvoor geld terug. BBV is een gegeneraliseerd handboek voor alle gemeenten, maar bijna geen een gemeente heeft dit erfpachtstelsel. De Rekenkamer heeft het college aangespoord dit zo te doen. Het financieringsrisico zit echt bij de Bank Nederlandsche Gemeenten. Dat risico weegt mee en daar moet de gemeente wat mee. Het echte, grote probleem is de betaalbaarheid. Op dit moment is in de begroting nog niet vastgesteld wat de gemeente in 2027 wil investeren. Daar loopt een heel traject voor. Dat komt te zijner tijd allemaal nog naar de raad.

Dit raakt niet de investeringsruimte – het zijn namelijk rendabele investeringen – maar er moet wel een oplossing worden gevonden voor de betaalbaarheid. Een brede discussie over het schuldenstelsel hoort thuis in de commissie Financiën. Of de WOZ-waarden omhooggaan als huizen beter geïsoleerd worden en daarmee een hoger energielabel hebben, is een interessante vraag. De wethouder komt hier schriftelijk op terug. De omgevingsvisie is het ruimtelijk kader om de diverse problemen op te lossen. Toch kunnen binnen het ruimtelijk kader niet alle sociale problemen worden opgelost. Amsterdam bouwt voor de Amsterdammers van nu en straks. Een sociale huurwoning en een middenhuurwoning laten aan de buitenkant geen fysiek verschil zien. Er wordt voor iedereen mooi gebouwd. Bij de Omgevingsdienst staan de budgetten onder druk. Er loopt een traject met de Omgevingsdienst om te kijken wat er exact nodig is, welke taken wel of niet moeten gebeuren en waar herprioritering aan de orde is. Als er een claim ontstaan, komt het college met een voorstel. De cruiseterminal hoeft pas weg wanneer de Westbrug wordt gebouwd. Er wordt nu gespaard voor de Oostbrug. Qua ruimtelijke ordening is het af: bekend is waar de bruggen komen te liggen. Die verbindingen zullen er moeten komen en dat is aan de wethouder Verkeer en Vervoer.

Desgevraagd licht de wethouder nog toe dat de gemeente nu spaart voor de bruggen en als het geld er is, kan de bouw beginnen. De inzet is dat de brug er komt. Tweede termijn: Het lid STAARTJES stelt dat er geen concreet startmoment van de Geschillencommissie werd genoemd, alleen dat die zo snel mogelijk na afronding van het onderzoek zou komen. In de begroting staan voor 2024 wel de onderzoeken genoemd, maar niet de commissie. Een commissie zal toch ook budget vergen. Dat krijgt hij graag toegelicht. Het lid MANGAL wil nog horen hoe de wethouder kijkt naar Amsterdammers die noodgedwongen de stad hebben moeten verlaten en die voornamelijk in Purmerend en Almere zijn gaan wonen en niet naar Schiphol zijn verhuisd. Het probleem van de indeling van de begroting is dat hij nu niet kan zien welk deel bij woningbouw hoort, welk deel bij duurzaamheid et cetera. Wellicht kan de begroting conform de indeling van de commissies worden ingedeeld. Wethouder VAN DANTZIG legt uit dat de Geschillencommissie eerst moet worden vastgesteld. Dan wordt ook duidelijk dat er budget voor nodig is. Binnen het domein erfpacht, een verdienend deel van de begroting, is dat echt wel mogelijk. Dat gebeurt zo spoedig mogelijk, maar de wethouder wil het wel zorgvuldig doen. De routekaart staat opgenomen in de brief. De raad moet zich daarover uitspreken. Een definitieve datum kan hij dus niet geven.

11

Gemeente Amsterdam Raadscommissie voor Ruimtelijke Ordening, Grondzaken, Zuidas en Marineterrein, Energietransitie Concept Raadscommissieverslag, 17 oktober 2023

RO

Het is aan de wethouder Financiën om de indeling van de begroting te bepalen. De wethouder laat zich geen uitspraken ontlokken over wonen in Purmerend of Almere, mooie gemeenten waar Amsterdammers graag wonen. Hij gunt iedereen die in Amsterdam wil blijven, dat dat kan. De gemeente kent wel lokale bindingseisen, dus voorrang voor lokalen, maar hij kan geen onderscheid maken tussen bevolkingsgroepen. Natuurlijk is het goed als jongeren lokaal kunnen doorverhuizen, maar dat is niet voor iedereen mogelijk. De verbinding met Purmerend is prima. Vanuit Almere is het iets lastiger. Almere wil graag een metroverbinding, maar dat kunnen Amsterdam en Almere niet alleen. Daar is geld van het rijk voor nodig. De VOORZITTER concludeert dat hiermee dit punt voldoende is besproken. 4 Vaststellen van de Legesverordening Amsterdam 2024 (VN2023-021051) Het lid LOCHTENBERG uit zijn zorg over de stijging van de leges met 40% voor een splitsingsvergunning. Splitsing leidt tot meer woningen. Dat is dus in het belang van iedereen. In Den Haag en Rotterdam kost een splitsingsvergunning 1.000 euro; hier in Amsterdam 5.000 euro. Hij is benieuwd waarom het in Amsterdam zo duur is, hoe die kosten omlaag kunnen, en waarom de privaatrechtelijke splitsing vaak twee jaar duurt waardoor de leges opnieuw moeten worden betaald omdat de vergunning in de tussentijd verlopen is.

Het lid VAN RENSSEN heeft technische vragen gesteld over de leges en ook over die splitsingsvergunning. Ze wil vooral weten of de leges op dit moment kostendekkend zijn. Wethouder VAN DANTZIG geeft aan dat dit niet tot zijn portefeuille behoort. Op dit moment is de kostendekkendheid bij leges 95%. Het moet kostendekkend zijn en daarom zou hij willen kijken of de leges verder kunnen worden opgehoogd. Splitsing levert niet meer woningen op maar levert meer gesplitste woningen op. Mensen die woningen splitsen, worden daar financieel niet slechter van. Hij zou dus willen inzetten op kostendekkende leges. Het is een politieke keuzes om leges naar omlaag te brengen. De VOORZITTER concludeert dat hiermee dit punt voldoende is besproken. Dit punt komt terug in de raad. Sluiting De VOORZITTER bedankt iedereen voor zijn bijdrage. De begrotingsbehandeling in de raad vindt plaats op 8 en 9 november. Op 31 oktober vindt ’s ochtends eerst nog een RO-vergadering plaats. Ze sluit de vergadering nog voor 22.00 uur.

12