Afd. moties 203 204.22

Raadsinformatiebrief

Aan:

Behandeld door

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 20 december 2022 Algemene zaken Femke Halsema Directie Dienstverlening, dienstverlening@amsterdam.nl

Onderwerp

Opkomstbevordering Verkiezingen

Datum Portefeuille(s) Portefeuillehouder(s):

Geachte leden van de gemeenteraad, Amsterdammers vond de weg naar het stemlokaal. De opkomst per wijk verschilde enorm: in een enkele Amsterdamse buurt was het opkomstpercentage slechts 18%. Het college vindt deze cijfers een zeer ongewenste situatie. Ook uw raad heeft zich hierover uitgesproken in debatten en via de twee aangenomen moties direct na de gemeenteraadsverkiezingen. De moties gingen over opkomstbevordering en de aanpak(ken) van opkomstbevordering specifiek te richten op groepen die structureel ondervertegenwoordigd zijn. In deze brief wordt nader ingegaan op het onderzoek van de Universiteit van Amsterdam, de aangenomen moties en de plannen voor de korte en lange termijn.

Eerste resultaten onderzoek Universiteit van Amsterdam Om uitvoering te geven aan de twee aangenomen moties en inzicht te krijgen in de dieper liggende oorzaken van de lage opkomst en de grote opkomstverschillen binnen Amsterdam, heeft de Universiteit van Amsterdam (UvA) onderzoek gedaan en komt met aanbevelingen om de opkomst te bevorderen. Het onderzoeksvoorstel lag op 30 juni 2022 ter kennisname aan u voor in de vergadering van de TAR. De onderzoeksvraag luidde: welke motieven en belevingswerelden bevinden zich achter de structurele opkomstverschillen in de stad, tussen verschillende kiezersgroepen en tussen verkiezingen (GR en TK) en welke handelingsperspectieven zijn er om de opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen in de toekomst te bevorderen? Tijdens het schrijven van deze brief wordt nog de laatste hand gelegd aan het onderzoek. Het volledige onderzoek zal naar verwachting kort na het versturen van deze brief beschikbaar komen en direct nagezonden worden. Op die manier kunnen het onderzoek en de brief worden besproken in de commissie van januari, mocht u dit willen agenderen. De eerste conclusies uit het onderzoek kunnen alvast gedeeld worden: Het verschil in opkomst tussen Tweede Kamer (75%) en Gemeenteraad (48%) is te verklaren door de populaties van stemmers.

Bij lokale verkiezingen is het Amsterdamse electoraat veel groter dan bij nationale verkiezingen omdat sommige Amsterdammers zonder de Nederlandse nationaliteit wel stemgerechtigd zijn bij gemeenteraadsverkiezingen (als ze minimaal 5 jaar in Nederland

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 20 december 2022 Pagina 2 van 6

wonen of als ze afkomstig zijn uit een ander EU-land). De opkomst onder deze groepen (naar schatting meer dan 10% van het Amsterdamse electoraat bij GR) is zeer laag. Daarnaast zien we bij lokale verkiezingen dat een deel van de kiesgerechtigden gemeenteraadsverkiezingen als minder belangrijk beoordelen dan nationale verkiezingen, waar men minder interesse voor heeft en waar minder (media) aandacht voor is. Ten aanzien van de historisch lage opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen kan geconcludeerd worden dat het past in het patroon van de afgelopen 30 jaar. De meeste opkomsten sinds 1990 liggen iets hoger dan 50% en af en toe komt er een verkiezingsopkomst onder de 50% voor. Een groter probleem dan de lagere opkomst is het verschil in opkomstpercentages tussen verschillende buurten in de stad en tussen verschillende groepen kiezers. De opkomst in de stadsdelen Noord, Nieuw-West en vooral Zuidoost is al jaren veel lager dan elders in de stad. Dit verschil is in de afgelopen decennia steeds groter geworden omdat de opkomst in de buurten met lage opkomstpercentages meer is gedaald dan in buurten waar de opkomst gemiddeld hoog is. Een lagere opkomst zorgt voor minder politieke vertegenwoordiging.

De stem van Amsterdammers uit die stadsdelen, en in het bijzonder voor Amsterdammers met specifieke demografische kenmerken (leeftijd, opleidingsniveau en migratieachtergrond), klinkt minder goed door in de gemeenteraad. Specifieke groepen (jongeren, praktisch opgeleiden en Amsterdammers met een migratieachtergrond) zijn voor belangrijk deel hun vertrouwen in de Amsterdamse politiek kwijtgeraakt, gaan niet/nauwelijks stemmen en zijn daarmee onvoldoende vertegenwoordigd.

Opzet voor een plan van aanpak opkomstbevordering Op basis van dit onderzoek, onze eerdere ervaringen met opkomstbevordering en de discussies die hier over met de raad zijn gevoerd heeft het college een plan van aanpak opgesteld. Het college is zich er terdege van bewust dat het bevorderen van de opkomst bij verkiezingen een traject van de lange adem is. De resultaten zijn niet direct zichtbaar. De oplossing is niet eenvoudig en ligt ook niet bij één partij. Dat betekent dat een succesvol plan van aanpak aan een aantal voorwaarden moet voldoen. Het plan moet ten eerste breed gedragen worden. Het is voor het college dan ook van groot belang dat de raad zich kan vinden in het hier voorgestelde pakket aan maatregelen. Het plan moet ten tweede adaptief zijn. We leren telkens nieuwe dingen en er wordt continu nieuw onderzoek gedaan. De resultaten van het onderzoek van de UvA zijn pas net bekend. Ook hieruit kunnen we de komende tijd nog meer leren. Wat precies nodig is om niet stemmende Amsterdammers naar de stembus te krijgen is een lange zoektocht. De komende vier jaar zullen we daarom, aan de hand van de opkomstresultaten en nieuwe inzichten, het plan van aanpak Opkomstbevordering telkens aanpassen en/of aanscherpen en met de raad delen.

Het hier gepresenteerde plan van aanpak is in deze reeks de eerste versie van een dynamisch pakket maatregelen om de opkomst bij de verkiezingen te bevorderen. Tot slot moet het plan concreet zijn. Opkomstbevordering is een groot thema wat veel partijen aangaat. Het risico is dat we onszelf verliezen in vergezichten zonder concrete toepassingsmogelijkheden. We richten ons in het plan van aanpak Opkomstbevordering dan ook op onderdelen waar we als gemeente invloed op hebben.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 20 december 2022 Pagina 3 van 6

Plan van aanpak opkomstbevordering Met deze drie factoren in gedachte is het college tot het onderstaande plan van aanpak gekomen. Dit plan richt zich in eerste instantie op de aanstaande Waterschapsverkiezingen en Provinciale Statenverkiezingen in maart 2023. Zoals hierboven aangegeven zal het plan na afloop van deze verkiezingen worden aangepast in de aanloop naar de volgende verkiezingen. Om daarna weer te worden aangepast voor de verkiezingen daarna. Het plan bestaat uit de volgende onderdelen: Landelijke initiatieven, Basisinterventies in Amsterdam en interventies gericht op doelgroepen in Amsterdam (zoals Amsterdammers met een beperking, specifieke wijken, jongeren, etc. Landelijke initiatieven Opkomstbevordering Amsterdam staat niet alleen in haar wens op de opkomst te bevorderen. Ook het rijk zet zich in. De maatregelen die daar worden genomen hebben ook effect op de opkomst in Amsterdam. Het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties lanceert de landelijke campagne ‘Elke Stem Telt’. In aanvulling op de campagnes ontwikkelt het Ministerie voor gemeenten verschillende communicatiemiddelen, zoals infographics en afbeeldingen voor sociale media.

De Waterschappen (Amstel Gooi en Vecht, hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier en hoogheemraadschap van Rijnland) voeren een gezamenlijke campagne ‘Hoe zie jij de toekomst de water?’ en zetten diverse media in zoals social media en abri’s. De Provinciale Staten voeren de campagne ‘Kies Maar’ en zetten o.a. radiospots in, abri’s en advertenties in huis-aan-huisbladen. Basisinterventies in Amsterdam In eerste instantie handhaven we de standaardacties die we Amsterdam (inclusief Weesp), zoals:  Stempas: dit bewijs om te mogen stemmen wordt per post bezorgd en vergezeld van een folder waarin de lezer wordt geïnformeerd hoe te stemmen.  Identiteitsbewijs: Amsterdammers zonder paspoort of ID worden aangeschreven. Een identiteitsbewijs is immers nodig om te kunnen stemmen. Het aanschrijven van bewoners in Amsterdam die geen (geldig) identiteitsbewijs hebben gebeurt op reguliere basis.  Communicatie: elk jaar worden alle gemeentelijke media ingezet om te informeren over het stemmen en het stemproces, door o.a. abri’s en mupi’s op straat, filmpjes, online nieuwsbrief, Amsterdam-krant en krantenadvertenties. Ook verschijnt er een paar weken voor de verkiezingen een Verkiezingskrant. Deze wordt bijgevoegd in de huis-aan-huis bladen en in de Stadsloketten gelegd.  Verzorgingshuizen: stempassen worden centraal opgestuurd naar de verzorgingshuizen.

Hieraan voorafgaand wordt in een begeleidende brief aandacht gevraagd voor verspreiding van de stempassen.  Veiligheid: dit is een nieuwe actie, ingegeven door corona. Bij de afgelopen Tweede Kamer- en gemeenteraadsverkiezingen moest er bij de keuze en inrichting van de stemlokalen rekening worden gehouden met coronamaatregelen. In de nieuwsbrief d.d. 14 november 2022 van het Ministerie van BZK is te lezen dat er op dit moment geen noodzaak is tot het nemen van coronamaatregelen. Het ministerie vraagt desalniettemin om, ongeacht of er maatregelen gelden, één of meer stemlocaties zo ruim in te richten dat kiezers die dat willen, op dezelfde wijze als bij de gemeenteraadsverkiezingen kunnen stemmen (ruime locatie waarin het mogelijk is om 1,5 meter afstand te houden, een aparte in- en uitgang, kuchschermen op de tafels tussen de stembureauleden en de kiezers, looproute met eenrichtingsverkeer,

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 20 december 2022 Pagina 4 van 6

handdesinfectiemiddel, etc.). In Amsterdam worden alle (ruim 400) stembureaus conform de richtlijnen van het Ministerie van BZK ingericht. Interventies gericht op doelgroepen in Amsterdam Uit het onderzoek van de UvA blijkt dat niet zozeer het opkomstpercentage zelf, maar vooral de verdeling ervan binnen Amsterdam een probleem is. Het college realiseert zich dat het benaderen van specifieke doelgroepen gevoelig ligt. Maar met de conclusies die er nu uit het onderzoek komen vinden we dat we toch iets moeten doen. We zullen ons deze en daarop volgende verkiezingen richten op:  Wijkgerichte actie. We concentreren ons in eerste instantie op de drie wijken waar bij de gemeenteraadsverkiezingen van dit jaar het minst gestemd is. Dat zijn de wijken Osdorp Midden (18%), Bijlmer Centrum (22%) en Slotervaart Zuid (25%). Voor de aankomende verkiezingen attenderen we Amsterdammers in deze wijken extra op de verkiezingen van maart 2023. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het plaatsen van meer trotters (niet beplakbare verkiezingsborden) en bovenop de trotters een extra melding om Amsterdammers aandacht te trekken. Voor 15 maart 2023 zal deze melding in de trant zijn van “ga stemmen” en na de verkiezingen “dank voor uw stem”.  Specifieke doelgroepen.

Lastiger wordt het identificeren en bereiken van verschillende doelgroepen met demografische kenmerken (leeftijd, opleidingsniveau en migratieachtergrond), zoals die in het onderzoek van de UvA genoemd worden. Hier hebben we binnen de gemeente nog geen ervaring mee. De aankomende verkiezingen nemen we hier nog geen actie op. Bij de volgende verkiezingen zullen we hier de eerste stappen in nemen. Het onderzoek van de UvA geeft ons goede handvatten om ons plan van aanpak Opkomstbevordering te verrijken. Het doelgroepenbeleid is een politiek gevoelig proces van vallen en opstaan waar we de input vanuit de raad doorlopend bij nodig hebben.  Jongeren. Net als voorgaande jaren richten we ons ook op de Amsterdammers die voor het eerst mogen stemmen. Dit zijn jongeren in de leeftijd van 18-22 jaar (new time voters). Deze campagne is in dezelfde stijl (beeldtaal) als vorig jaar, zodat dit bijdraagt aan de herkenning en heet ‘Stem voor je toekomst. Als jij niet stemt bepaalt een ander voor jou’. De campagne is in de stad te zien, o.a. op straat, in metrohaltes, als online via social media en WhatsApp, en via de radio. Ook wordt in de huis-aan-huis bezorging van de Verkiezingskrant, de jongere geattendeerd om te gaan stemmen, via deze campagne.

Daarnaast werken wij de mooie suggestie van raadslid Boomsma verder uit om Amsterdammers die 18 jaar worden bewust te maken van burgerschapsrechten en –plichten. We zoeken naar een aansprekend en passend geschenk en koppelen dit aan u terug in het volgende, aangepaste plan van aanpak. Tot slot gaan we onderzoeken of we jongeren kunnen bereiken via scholen. De uitkomsten van deze verkenning zullen worden meegenomen in het volgende, aangepaste plan van aanpak. Naast voornoemde nieuwe initiatieven, maken we het de Amsterdammer, als vanouds, zo gemakkelijk en duidelijk mogelijk om te gaan stemmen. Onze extra maatregelen richten zich op Amsterdammers met een beperking. We maken het hen zo gemakkelijk mogelijk om te stemmen. Daarnaast richten we ons op Amsterdammers die laaggeletterd zijn.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief









Datum 20 december 2022 Pagina 5 van 6

Toegankelijkheid: Alle stembureaus worden bezocht en gecheckt op, onder meer, fysieke toegankelijkheid. Het overgrote deel van de locaties zal voor Amsterdammers met én zonder beperking goed toegankelijk zijn. Het zal dit jaar helaas niet lukken om de hoge eisen met betrekking tot toegankelijkheid op elk stembureau te realiseren. 97% van de locaties is rolstoeltoegankelijk. Soms (20% van de stemlocaties) is daar enige assistentie bij nodig. 3% van de stemlocaties (13 locaties) is helaas niet rolstoeltoegankelijk. Deze bevinden zich voornamelijk in de stadsdelen Centrum en Zuid. Er is altijd nabij een alternatief aanwezig dat voor iedereen goed bereikbaar is. Ten tijde van het reserveren van de stemlocaties was er nog steeds veel onduidelijkheid over corona en eventuele maatregelen en was het onduidelijk of bijvoorbeeld scholen en verpleeghuizen wel geschikt zouden zijn. Daarom is bij de keuze voor de stembureaus uitgegaan van de corona stembureaus. Dit zijn stembureaus die bij de verkiezingen in 2020 en 2021, vanwege de corona-maatregelen, zijn gebruikt. Hierdoor wordt er dus ook in 2023 minder gebruik gemaakt van toegankelijke scholen en verpleeghuizen. Amsterdammers zullen goed worden ingelicht over welke locaties wel en niet toegankelijk zijn.

Na de verkiezingen van 2023 worden scholen en verpleegtehuizen weer opgenomen in het aanbod van stemlocaties, waardoor het aantal toegankelijke stembureaus weer zal toenemen. Blinden en slechtzienden. Tijdens de vorige verkiezingen waren er in elk stadsdeel stemmallen met braille beschikbaar. Deze werden zeer weinig gebruikt; de meeste werden ongebruikt weer ingeleverd. In overleg met belangengroepen zijn we bezig om in ieder stadsdeel een stembureau met een stem-mal voor blinden en slechtzienden beschikbaar te hebben. Natuurlijk kunnen blinden en slechtzienden er ook voor kiezen om - eventueel met hulp – te stemmen op één van de andere locaties. Doven en slechthorenden. Het doveninstituut aan de Stadhouderskade is al sinds jaar en dag een stemlocatie. Dit stembureau wordt weer zo ingericht dat het voor dove en slechthorende Amsterdammers zo makkelijk mogelijk is om te stemmen. Zo is er o.a. een gebarentolk aanwezig. Natuurlijk kunnen dove en slechthorende Amsterdammers er ook voor kiezen om eventueel met hulp – te stemmen op één van de andere locaties. Laaggeletterden. Tot slot is er een flyer speciaal ontwikkeld voor laaggeletterden. Hierin staat helder, ook met plaatjes, aangegeven hoe je kan stemmen.

Afhandeling Raadsinstrumenten Er staan op de termijnagenda van de portefeuille Algemene Zaken inmiddels een aantal Raadsinstrumenten open die te maken hebben met verkiezingen. Met deze brief kunnen we de volgende moties en toezeggingen afhandelen: Moties  2022.203 Bevorderen van de opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen (TA2022-000319)  2022.204 Spreek vooral specifieke doelgroepen aan om de opkomstbevordering bij gemeenteraadsverkiezingen te doen slagen (TA2022-000320). Wijze van afdoening voor beide moties: Het onderzoek is uitgevoerd en wordt u toegestuurd. In het plan van aanpak Opkomstbevordering in deze brief staat beschreven hoe we de opkomst bij verkiezingen, inclusief doelgroepen, bevorderen. Dit plan van aanpak

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 20 december 2022 Pagina 6 van 6

Opkomstbevordering is een levend document dat na elke verkiezing wordt aangepast en/of aangescherpt. Toezeggingen  Zorgdragen dat mensen uit Ghana, de voormalige Nederlandse Antillen of Aruba vertegenwoordigd zijn in het onderzoek van de UvA (TA2022-000581). Wijze van afdoening: deze toezegging maakt onderdeel uit van de focusgroepen die door de UvA geïnterviewd zijn.  Aanbieden geschenk bij de 18e verjaardag (boek over burgerschapsrechten en –plichten) (TA2021-000102 en TA2022-000580). Wijze van afdoening: college zoekt naar passend geschenk en rapporteert hierover bij volgende plan van aanpak Opkomstbevordering.  Informeren over ventilatie in de stemlokalen (n.a.v. van de aanpassingen stemlokalen in de coronatijd) (TA2020-001161). Wijze van afdoening: alle richtlijnen en verzoeken van het Ministerie van BZK worden overgenomen voor alle stemlokalen.

In deze brief hebben we aangegeven wat we doen om de opkomst bij de eerstvolgende verkiezingen in 2023 te stimuleren. We passen het plan van aanpak Opkomstbevordering na de verkiezingen aan en zullen dit in Q2 2023 met de raad delen. Hierin zal dan ook uitgebreid worden ingegaan op de aanbevelingen uit het onderzoek van de UvA. Ook zal de definitieve vorm van het geschenk voor 18-jarigen en de evaluatie van de maatregelen die we in de aankomende verkiezing nemen hierin worden meegenomen. De mogelijke financiële consequenties van de uitvoering van het plan van aanpak Opkomstbevordering worden onderzocht en zullen worden betrokken in het reguliere P&Cproces. De opgave die wij hebben om de opkomst bij verkiezingen te bevorderen is groot en langlopend, voor zowel het college als de raad. De resultaten van onze acties zijn niet direct zichtbaar, het gezamenlijke doel dat we voor ogen hebben daarentegen wel. We willen immers allemaal dat de Amsterdamse gemeenteraad een afspiegeling vormt van alle mensen die in Amsterdam wonen.

Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Femke Halsema Burgemeester

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl