A - 26 Bouwen en Wonen (25) Bijlage 2 Voortgangsrapportage Programma Ouderen

Voortgangsrapportage Ouderenhuisvesting 2020

Februari 2021 Programma Ouderenhuisvesting 2019-2022 1

Voorwoord Voor u ligt de voortgangsrapportage van het jaar 2020 van het programma ouderenhuisvesting. De positie van ouderen op de Amsterdamse woningmarkt vraagt om extra aandacht. Begin 2019 telde Amsterdam ongeveer 108.000 65-plussers. In 2039 zal hun aantal met 68% zijn toegenomen tot 181.000 Amsterdammers van 65 jaar of ouder (OIS 2020). Het klassieke verzorgingshuis is verdwenen. Ouderen blijven langer thuis wonen. Veel woningen in de stad zijn niet geschikt om oud in te worden. Op 14 februari 2019 is het vernieuwde Programmaplan Ouderenhuisvesting 2019-2022 vastgesteld door de gemeenteraad. Het programma ouderenhuisvesting maakt zich sterk voor het behouden van een goede woonpositie van de Amsterdamse ouderen in nauwe samenwerking met ouderen zelf, de woningcorporaties, zorgaanbieders, marktpartijen en alle andere betrokken partners. Vanuit het programma ouderenhuisvesting 2019-2022 wordt ingezet op drie actielijnen: 1) 2) 3)

Inzet op individueel wonen in de ‘normale’ voorraad Inzet op zelfstandige geclusterde ouderenwoningen Inzet op regie bij transformatie van zorghuisvesting

In de voortgangsrapportage 2020 rapporteert het programma over de behaalde resultaten in 2020 en wordt een korte vooruitblik gegeven op de uitvoering van het programma in 2021-2022.

2

Inhoudsopgave Voorwoord

2

1. Inleiding 1.1 Het Programma Ouderenhuisvesting 2019-2022 1.2 Belangrijkste ontwikkelingen in 2020 1.3 Samenvatting resultaten programma

4 4 4 5

2. Inzet op individueel wonen in de ‘normale voorraad’ 2.1 Aanbod en toewijzing 2.2 Verhuisregelingen voor corporatiewoningen 2.3 Nieuwbouw 2.4 Aanpasbaar bouwen

7 7 9 10 12

3. Inzet op zelfstandige geclusterde ouderenwoningen 13 3.1 Ondertekening Intentieverklaring geclusterde ouderenwoningen 13 3.2 Uitvoering Intentieverklaring geclusterde ouderenwoningen 14 3.3 Geclusterd wonen met zorg 15 3.4 Huisvestingsverordening in relatie tot coöptatie 16 4. Inzet op regie bij transformatie van zorghuisvesting

17

5. Communicatie en participatie 5.1 Participatie 5.2 Communicatie 5.3 Samenwerking in de stadsdelen

18 18 19 20

6. Financiën 6.1 Programmaorganisatie 6.2 Subsidieregeling ouderenhuisvesting 6.3 Werkbudget

27 27 27 28

7. Vooruitblik 2021-2022

29

Afkortingenlijst

30

3

1. Inleiding 1.1 Het Programma Ouderenhuisvesting 2019-2022 In deze voortgangsrapportage 2020 wordt gerapporteerd over de behaalde resultaten in 2020 en wordt een vooruitblik gegeven op de uitvoering van het programma in 2021-2022. Op 14 februari 2019 is het vernieuwde programmaplan ouderenhuisvesting 2019-2022 vastgesteld door de gemeenteraad. Het programma ouderenhuisvesting maakt zich sterk voor een goede woonpositie van de Amsterdamse ouderen in een nauwe samenwerking met ouderen zelf, de woningcorporaties, zorgaanbieders en alle andere betrokken partners. Vanuit het programma ouderenhuisvesting 2019-2022 wordt ingezet op drie actielijnen: 1) Inzet op individueel wonen in de ‘normale’ voorraad Het programma ouderenhuisvesting zet erop in dat er voldoende geschikte ouderenwoningen in de stad beschikbaar komen en blijven en dat ouderen zo prettig mogelijk kunnen wonen. 2) Inzet op zelfstandige geclusterde ouderenwoningen Met het verdwijnen van het klassieke verzorgingshuis is er behoefte ontstaan aan andere woonvormen voor ouderen die het, langer zelfstandig wonen mogelijk maakt en het omzien naar elkaar stimuleert. Geclusterde ouderenwoningen zijn zo een andere vorm van wonen. Indien nodig is ook het bieden van (in)formele zorg en ondersteuning efficiënter te organiseren in een geclusterde woonvorm.

3) Inzet op regie bij transformatie van zorghuisvesting Indien ouderen niet langer zelfstandig thuis kunnen blijven wonen is het belangrijk dat er voldoende intramurale woonplekken in een verpleeghuis beschikbaar zijn voor het ontvangen van zware specialistische zorg. Met het transformeren van de bestaande verpleeg- en verzorgingshuizen bereiden de zorgaanbieders en corporaties deze complexen voor op de toekomst, vaak door het gehele pand geschikt te maken voor het leveren van zeer zware zorg soms ook door er zelfstandige woningen voor ouderen in te maken. De gemeente voert de regie op deze transformatie van zorghuisvesting. 1.2 Belangrijkste ontwikkelingen in 2020 Door de coronacrisis was 2020 ook voor oudere Amsterdammers een bewogen jaar. Corona heeft impact gehad op ons allen, maar voor ouderen is deze waarschijnlijk nog groter geweest omdat het virus voor hen meer risico´s kent. Bekend zijn de verhalen over de impact van corona voor ouderen in verpleeghuizen en het maandenlang geen bezoek mogen ontvangen of nog erger, het grote aantal ouderen dat is overleden aan corona. Daarnaast hebben veel ouderen ook de sociale gevolgen van de coronacrisis ervaren, zoals minder bezoek, beperkte bewegingsvrijheid en grotere eenzaamheid.

De coronacrisis heeft afgezien van het menselijk leed een beperkte impact op de verwachte demografische ontwikkeling en de vergrijzing die daarmee gepaard gaat. De coronacrisis heeft gezorgd voor enige oversterfte van ouderen. Deze oversterfte betreft overwegend mensen met onderliggende problematiek. Op termijn zal deze oversterfte naar verwachting in aantallen worden gecompenseerd door ondersterfte in de toekomst. 4

De groei van het aantal ouderen in Amsterdam heeft zich ontwikkeld conform de projectie die in de vorige voortgangsrapportage is gedeeld. Het aantal inwoners met een leeftijd van 65 of hoger stijgt naar ruim 150.000 personen in 2030 en naar 181.000 personen in 2039. Het aantal inwoners met een leeftijd van 75 of hoger stijgt naar ruim 66.000 personen in 2030 en zal in 2039 verdubbeld zijn tot 89.000 personen.

Figuur 1 Ontwikkeling aantal ouderen in Amsterdam Van belang is dat de verblijfsduur in de verpleeghuiszorg verder terugloopt en hiermee de trend dat meer ouderen met zorg en ondersteuning zelfstandig zullen blijven wonen, doorzet. Dit terwijl woningen regelmatig te groot en/of niet altijd geschikt zijn om oud in te worden. Het toevoegen van geschikte (geclusterde) ouderenwoningen aan de woningvoorraad blijft daarom belangrijk voor ouderen zelf, als ook voor de doorstroming voor andere doelgroepen op de Amsterdamse woningmarkt. 1.3 Samenvatting resultaten programma Door de coronacrisis heeft het programmateam ouderenhuisvesting niet alle gewenste doelen kunnen behalen in 2020. Toch is er in 2020 belangrijke voortgang geboekt. Hieronder volgt een samenvatting van de belangrijkste resultaten. Inzet op individueel wonen in de ‘normale’ voorraad  Voortgang is geboekt bij de planning en start bouw van geschikte ouderenwoningen en aanpasbare woningen. Van de door corporaties opgeleverde sociale huurwoningen is 96% aanpasbaar gebouwd.  In 2020 zijn 39 in aanbouw genomen woningen gelabeld voor senioren in de sociale huur: 16 woningen worden toegevoegd aan een complex van Woonzorg aan het Osdorpplein en 23 woningen in een groot nieuwbouwcomplex van Eigen Haard in de Kolenkitbuurt.  Er is voortgang gemaakt bij de doorontwikkeling van verhuisregelingen.

In oktober 2020 hebben de huurders (FAH), de corporaties (AFWC) en de gemeente in het Bestuurlijk Overleg Samenwerkingsafspraken de voorstellen voor voortzetting en aanpassing van de verhuisregelingen vastgesteld. De raad is in december 2020 middels een brief geïnformeerd over de inhoudelijke aanpassingen van beide verhuisregelingen. Meer uitleg hierover is te lezen in hoofdstuk 2: Inzet op individueel wonen.

5

Inzet op zelfstandige geclusterde ouderenwoningen  De intentieverklaring zelfstandig geclusterd wonen voor ouderen in Amsterdam (hierna: Intentieverklaring) is op 1 juli 2020 ondertekend door de wethouder Bouwen en Wonen met maar liefst 22 andere partijen: woningcorporaties, marktpartijen, zorgaanbieders, kennispartners en bewonersvertegenwoordigers.  Na het zomerreces is een start gemaakt met de uitvoering van deze Intentieverklaring en zijn de eerste resultaten zichtbaar. Meer uitleg hierover is te lezen in hoofdstuk 3: Inzet op geclusterd wonen voor ouderen. Inzet op regie bij transformatie van zorghuisvesting Door de vergrijzing is gebleken dat de vraag naar intramurale zorgplekken en zelfstandige geclusterde ouderenwoningen zal toenemen. Deze ontwikkelingen hebben diverse consequenties voor de exploitatie van het bestaande zorgvastgoed:  Vraag van zorgaanbieders naar tijdelijke zorghuisvesting (zogenaamde wissellocaties) om het bestaande zorgvastgoed te moderniseren en te transformeren;  Groei van de vraag naar alternatieve zelfstandige (geclusterde) woonvormen geschikt voor zorg en ondersteuning (extramurale zorg);  Er ontstaan kansen voor de transformatie van zorghuisvesting naar zelfstandig geclusterd wonen voor ouderen.

Het programma ouderenhuisvesting voert hierom de regie over de verbouw en transformatie van intramurale verpleeg- en verzorgingshuizen in de gemeente Amsterdam. Meer uitleg hierover is te lezen in hoofdstuk 4: Inzet op regie bij transformatie van zorghuisvesting. Participatie en communicatie  De coronacrisis heeft ook gevolgen gehad voor de wijze waarop de gemeente met ouderen(organisaties) en kennispartners heeft kunnen samenwerken. Deze samenwerking heeft zich hierdoor vooral van fysiek naar digitaal contact ontwikkeld.  In 2020 heeft de beoogde stedelijke conferentie ouderenhuisvesting in samenwerking met Amsterdamse ouderen helaas geen doorgang kunnen vinden, omdat de organisatie van een fysieke bijeenkomst niet mogelijk was. De stedelijke conferentie ouderenhuisvesting is tot nader order uitgesteld.  In het kader van het programma Gewoon Thuis zijn vorig jaar 534 vragen van ouderen behandeld over de mogelijkheden om langer zelfstandig thuis te wonen.  Wooncoaches van !WOON konden minder huisbezoeken afleggen vanwege corona (55) en er zijn 4 fysieke voorlichtingsbijeenkomsten georganiseerd, waaraan 46 ouderen hebben deelgenomen. Er 7 nieuwe wooncoaches geworven en getraind, waarvan 5 met een migratie en/of vluchtelingenachtergrond.  Enkele geplande wooninformatiemarkten in de stadsdelen hebben door de coronacrisis ook geen doorgang kunnen vinden.

Stadsdeel Oost heeft met een bustour in de wijk met woningcorporaties, stichting !WOON en de welzijnsorganisaties toch een alternatief 6







gevonden voor de wooninformatiemarkt, door op gepaste afstand het gesprek aan te gaan met ouderen. Daarnaast zijn in 2020 de vernieuwde webpagina’s ‘ouderenhuisvesting’ en ‘langer zelfstandig wonen’ gelanceerd. Meer Amsterdammers hebben de weg naar de juiste informatie hierdoor online kunnen vinden. In de samenwerking in de stadsdelen zijn stappen gezet. De stadsdeelorganisaties zijn de ogen en oren van de stad en de uitvoering van het programma ouderenhuisvesting krijgt met haar samenwerkingspartners in de stadsdelen steeds meer vorm. Concrete projecten worden in de stadsdelen uitgevoerd, waaronder participatie en voorlichting van ouderen, woningbouwprojecten en de transformatie van zorghuisvesting. De gemeente is een samenwerking aangegaan met ZorgSaamWonen voor het delen van kennis en informatie met andere gemeentes, professionals en geïnteresseerden over ouderenhuisvesting. Meer uitleg is te lezen in hoofdstuk 5: Communicatie en participatie.

In hoofdstuk 6 volgt de financiële verantwoording van het programma ouderenhuisvesting over 2020. De voortgangsrapportage sluit af met een doorkijk voor het Programma Ouderenhuisvesting naar 2021.

2. Inzet op individueel wonen in de ‘normale voorraad’ Door de groei van het aantal inwoners in de stad, de vergrijzing en ouderen die langer zelfstandig thuis wonen, verdient het behoud als ook nieuwbouw van (geclusterde) ouderenhuisvesting blijvend aandacht. Daarom focust het programma zich op kansen voor woningbouw en gebieden in de stad met een voor ouderen ongeschikte woningvoorraad en een sterk vergrijzende bevolking. De meeste ouderen wonen zelfstandig, verspreid over de bestaande woningvoorraad. Ouderen hadden ook anno 2020 een relatief gunstige uitgangspositie bij het zoeken van sociale huurwoningen van corporaties in WoningNet. Op dit moment krijgen ouderen vanaf 65+ voorrang op een deel van de (gelabelde) corporatiewoningen, zoals seniorenwoningen en benedenwoningen Daarnaast kunnen ouderen gebruik maken van de verhuisregelingen van Hoog naar Laag (hierna: VHNL) en van Groot naar Beter (hierna: VGNB) en hebben zij relatief een lange inschrijfduur bij WoningNet. Ondanks deze relatief gunstige uitgangspositie op de sociale huurmarkt, zijn er ook knelpunten voor ouderen bij het vinden van een geschikte woning: Er is te weinig geschikt aanbod, met name in de sociale en middeldure huur, ook doordat veel ouderen bij voorkeur in hun eigen buurt willen blijven wonen.

Niet alle woningen die bij mutatie vrij komen, zijn geschikt voor ouderen en veel ouderen zijn niet goed wegwijs in het gebruik van WoningNet. Ouderen benutten de mogelijkheden in de huidige huurmarkt niet optimaal. 2.1 Aanbod en toewijzing WoningNet biedt inzicht in het aanbod van sociale huurwoningen van corporaties, het aandeel seniorenwoningen, woningen op begane grond, op de eerste etage en woningen met een lift. Dit wordt afgezet tegen de vraag van senioren (65+-plussers) door te kijken naar het aantal senioren dat actief zoekt op de aangeboden woningen op WoningNet en de daadwerkelijke toewijzingen van aangeboden woningen aan senioren. Deze gegevens zijn een indicatie voor de positie van ouderen op de Amsterdamse markt van sociale huurwoningen (€ 737 prijspeil 2020) van de 7

corporaties met woningbezit in Amsterdam (De Alliantie, Eigen Haard, Habion, De Key, Rochdale, Stadgenoot, Woonzorg en Ymere). Aanbod Het totale aantal aangeboden woningen op WoningNet is in 2020 lager dan in 2019. De afname gaat van 4.019 woningen in 2018, naar 3.706 in 2019 tot 3.342 in 2020. Ook het aantal toewijzingen (= verhuringen) in Amsterdam neemt af. De algehele afname blijft niet zonder gevolgen voor het aanbod waarop ouderen voorrang hebben: Ten opzichte van 2018 en 2019 loopt het aanbod van seniorenwoningen, die uitsluitend bestemd zijn voor ouderen, terug van 619 woningen in 2019 naar 505 seniorenwoningen in 2020. Dit is 15% van het totale aanbod, een daling van 2% ten opzichte van 2018 en 2019. Het gaat om seniorenwoningen in complexen waarvoor een minimale leeftijdsgrens geldt van 55, 60 of 65+ jaar. Een vergelijkbare tendens is te zien bij de woningen op de begane grond en woningen op de eerste etage of woningen met een lift waar de woningzoekenden met een medische urgentie, een wmo-verhuisindicatie en 65+-plussers op een deel van deze gelabelde woningen voorrang hebben. De oorzaken van de het dalend aanbod aan reguliere woningen kunnen uiteenlopend zijn. De oplevering van de nieuwbouw blijft achter, dit beïnvloedt de doorstroming uit de bestaande woningen. Figuur: Aanbod en vraag sociale huurwoningen WoningNet

Totaal aanbod woningen* waarvan seniorenwoningen waarvan ‘voorrang m.i/wmo/65+’

2018 4.019 731 (18%) 629 (15%)

2019 3.706 619 689

(17%) (19%)

2020 3.342 505 559

Totaal toegewezen woningen** waarvan toegewezen aan 65+

7.300 1.079 (15%)

6.859 988

(14%)

6.639 850 (13%)

Totaal actief zoekenden waarvan actief 65+

76.776 4.598 (6%)

71.637 4.111 ( 6%)

78.656 3.685 (5%)

(15%) (17%)

* Totaal aanbod woningen is exclusief nieuwbouw en directe bemiddeling. ** Het aantal toewijzingen ligt hoger dan het aanbod, want toewijzingen aan woningzoekenden is wel inclusief nieuwbouw/directe bemiddeling.

Vraag De vraag van ouderen naar een woning in de sociale huursector is gemeten door te kijken naar het aantal actief woningzoekenden op WoningNet (actief = in dat jaar op tenminste één woning gereageerd). Opvallend is dat -terwijl het totale aanbod in de voorraad is gedaald- dat het aantal actief zoekenden in 2020 hoger ligt dan de voorgaande jaren: 78.656 ingeschrevenen zoeken in Amsterdam actief naar een woning op WoningNet. De 65+-ers tonen zich minder actief in 2020:3.685 ouderen hebben gereageerd. Dit is 5% van alle actief zoekenden. Het lijkt voor de hand liggend dat de coronamaatregelen hun weerslag hebben gehad op met name ouderen. Door beperkingen wat betreft reageren en bezichtigen van woningen en wanneer een kwetsbare gezondheid speelt, is mogelijk een deel van de ouderen afgehaakt. Een andere factor die kan hebben meegespeeld, is dat het aanbod van seniorenwoningen in 2020 minder is dan de jaren ervoor. De seniorenwoningen komen minder vaak vrij, met name in 8

Centrum, Oost en Zuidoost. Dit gegeven onderstreept het belang van het vergroten van het aanbod van meer geschikte ouderenwoningen in de nieuwbouw en transformatie. Ondanks het teruglopend totale aanbod van woningen op WoningNet is de positie van ouderen bestendigd, door het aanbod aan woningen waarop zij voorrang hebben boven andere groepen. De verhouding tussen ‘actief zoekenden’ en ‘toewijzingen’ is voor ouderen gunstiger dan voor de groep jonger dan 65 jaar (65+: 5% zoekt actief, 13% krijgt een woning toegewezen). Labels ouderenwoningen Woningcorporaties hebben aangegeven dat enkele wooncomplexen voor ouderen minder goed verhuren dan gemiddeld. Dit wil zeggen dat het aantal bezichtigingen voordat een woning wordt geaccepteerd en de mutatiegraad hoger is. In 2020 is de AFWC samen met de woningcorporaties gestart met een onderzoek naar de vermeende slechtere verhuurbaarheid van deze complexen om te kijken wat hieraan gedaan kan worden. Het mandaat voor het labelen van woningen voor doelgroepen ligt bij de woningcorporaties. De corporaties hebben de verdeling van gelabelde ouderenwoningen en woningen die geschikt zijn om oud in te worden in kaart gebracht. Op basis van deze gegevens zal in 2021 het gesprek gevoerd worden over deze verdeling van labels over de stadsdelen, ook in relatie tot verhuurbaarheid van deze woningen.

2.2 Verhuisregelingen De verhuisregelingen VHNL en VGNB zijn Amsterdamse regelingen die gelden voor huurders van een sociale huurwoning van een corporatie. Ze zijn in het leven geroepen om ouderen te verleiden om sneller naar een betere, meer passende (geen trappen, meer comfort) woning te verhuizen en tegelijk de doorstroming uit (grote) sociale huurwoningen van corporaties te vergroten. Door meer grote sociale woningen die vrijkomen krijgen te krap wonende gezinnen weer een grotere kans op een geschikte woning. In de Samenwerkingsafspraken 2020-2023 hebben de gemeente, corporaties en huurders met elkaar afgesproken om de verhuisregelingen VHNL en VGNB voort te zetten en samen te verbeteren. Aanpassingen verhuisregelingen: In 2020 hebben de Samenwerkingspartijen op basis van de belangrijkste aanbevelingen uit de evaluatie van de verhuisregelingen Amsterdam (juli 2019) onderzocht welke aanpassingen en verbeteringen wenselijk en uitvoerbaar zijn. Het afstemmen tussen de drie partijen om het eens te worden over de precieze invullingen van de verhuisregelingen vergde in 2020 veel meer tijd dan verwacht. De overeenstemming is beklonken in het Bestuurlijk Overleg Samenwerkingsafspraken van 20 oktober 2020. In een brief aan de Raad dd. 9 december 2020 over de aanpassingen verhuisregelingen zijn de aanpassingen toegelicht.

In de eerste maanden van 2021 worden de praktische uitwerkingen in WoningNet, de heldere instructies voor corporatie-medewerkers en de medewerkers van stichting !WOON, en de voorlichting van de doelgroep ouderen en huurders van grote woningen opgepakt. De inwerkingstredingsdatum van de aanpassingen is gepland rond 1 juli 2021. Tot die tijd lopen de huidige verhuisregelingen gewoon door. De verhuisregelingen blijven voor een groot deel hetzelfde, eerdere ingrijpende veranderingen zijn nog maar van enkele jaren geleden. Wat wel verandert bij VHNL is:

9







Ouderen moeten om van VHNL gebruik te maken, zich bij hun woningcorporatie aanmelden. Er is dan direct een persoonlijk contact met de corporatiemedewerker. Die kan inspelen op vragen van degene die zich meldt en gericht verder helpen of doorverwijzen waar nodig. Ouderen in bepaalde woningen op de eerste etage zoals maisonnettes waarbij de leefruimte op de tweede etage ligt, of woningen met een hooggelegen portiek die anders dan hun huisnummer doet vermoeden, op de tweede etage liggen, kunnen ook in aanmerking komen. Het meenemen van de oude huurprijs naar de nieuwe woning is al vanaf 65 jaar (dat was pas vanaf 70 jaar).

Gebruik van de verhuisregelingen In 2020 is doorgegaan met het bekend maken en uitleggen van de mogelijkheden die ouderen kunnen gebruiken om hun woonsituatie te verbeteren, en de voordelen die de verhuisregelingen kunnen bieden. Corona heeft het moeilijker gemaakt om ouderen fysiek te ontmoeten en van informatie te voorzien. Toch is het opvallend dat het gebruik van de verhuisregeling VGNB in 2020 een stijgende lijn laat zien: 102 gerealiseerde verhuizingen waardoor 102 grote woningen van tenminste 70 m2 en tenminste vier kamers zijn vrijgekomen. Kennelijk heeft corona niet verhinderd dat mensen toch actief op WoningNet reageerden op kleinere woningen. Bij VHNL is een verrassend beeld zichtbaar ten opzichte van 2019. Er lijkt een scherpe daling te zijn van het aantal ouderen dat is verhuisd met VHNL. In 2019 waren er 172 VHNL verhuizingen. In 2020 zijn 92 ouderen in WoningNet geregistreerd als ‘met VHNL’ verhuisd. Dit aantal is echter erg onbetrouwbaar vanwege het feit dat een deel van het jaar 2020 in WoningNet geen correcte afmeldingen hebben plaatsgevonden. Maar het gemis aan fysiek contact (huisbezoek wooncoach of naar een spreekuur kunnen gaan) door de coronamaatregelen kunnen ook hebben meegespeeld. Daarentegen ligt het aantal 65+ers dat zonder VHNL is verhuisd juist hoger dan in 2019: 758 ouderen.

De stijging van het aantal verhuizingen met VGNB heeft erin geresulteerd dat het budget van Wonen van €500.000 voor VGNB in 2020 nagenoeg is besteed aan uitbetaling van verhuiskostenvergoedingen aan de huurders. De aanpak bij VGNB dat huurders zich aanmelden bij de woningcorporatie heeft een positief effect vanwege het directe persoonlijke contact, waardoor zij getriggerd worden om actiever te zoeken. Een dergelijk aanpak bij VHNL is gewenst en is daarom aangepast in de verhuisregelingen. 2.3 Nieuwbouw Toevoeging van nieuwgebouwde nul-treden of aanpasbaar gebouwde woningen is belangrijk om het groeiend aantal ouderen een geschikte woning te kunnen bieden. Voor nieuwbouwwoningen waren de afspraken: handhaven minimumnorm 5% sociale nieuwbouw voor ouderen; handhaven norm tenminste 90% aanpasbaar bouwen sociale nieuwbouw; handhaven subsidie aanpasbaar bouwen in de vrije sector; In aanbouw Met het tekenen van de Intentieverklaring op 1 juli 2020 (zie hoofdstuk 3) zijn er nieuwe aanvullende afspraken gemaakt. De gezamenlijke opgave is om in de periode 2021 tot 2025, 2000 geclusterde zelfstandige ouderenwoningen in aanbouw te hebben genomen. Dat zijn jaarlijks, uitgaande van vier jaren, gemiddeld 500 woningen, waarvan minimaal 250 in de sociale huur, 125 in de middeldure en 125 in de dure huur of koop. Vermoedelijk zal het tempo van in aanbouw 10

genomen ouderenwoningen niet gelijkmatig over de komende jaren verdeeld zijn, omdat het tijd kost om geclusterde ouderenwoningen in de planvoorraad op te nemen. Naar verwachting zal het aantal op te leveren geclusterde ouderenwoningen in de loop de jaren toenemen. TA2020-001224: De wethouder zegt n.a.v. een vraag van het lid Hammelburg (D66) toe in de rapportage de verhouding sociale huur/middenhuur/dure huur mee te nemen. Bij de uitvoering van de Intentieverklaring wordt ingezet op de realisatie van geclusterde ouderenwoningen in een verhouding van sociale huur, middeldure huur, vrije sector die in de Intentieverklaring Zelfstandig Geclusterd Wonen voor Ouderen in Amsterdam 2020-2025 is afgesproken. De gemeente Amsterdam, corporaties en marktpartijen die de Intentieverklaring ondertekend hebben, zetten zich in voor de realisatie van geclusterde ouderenwoningen in het middensegment. Enkelvoudige onderhandse toewijzing van locaties is hierbij echter niet gebruikelijk. De concretisering van de bouw van geclusterde ouderenwoningen op kansrijke locaties vergt in de meeste gevallen meer uitwerking en afstemming. De bouw van geclusterde ouderenwoningen in het middensegment moet nog zijn beslag krijgen en dit behoudt gedurende de looptijd van de Intentieverklaring specifieke aandacht vanuit de stuurgroep van de Intentieverklaring.

Ter illustratie enkele voorbeelden van projecten waarbij ingezet wordt op de bouw van geclusterde ouderenwoningen in het middensegment: Nieuw-West: August Allebéplein (particulier) 20 middensegment geclusterde ouderenwoningen in aanbouw 2022; Oost: Weespertrekvaart (particulier) gepland in aanbouw 2024, nader te bepalen aantal; Oost: Wooncoöperatie Vereniging Akropolis Centrumeiland, nader te bepalen planning en aantal. De toezegging aan raadslid Hammelburg wordt hiermee als afgedaan beschouwd (TA2020001224). Om het aanbod van geschikte woningen te vergroten adviseert het team ouderenhuisvesting zo vroeg mogelijk in de planvorming welke kavels geschikt zijn en welke ouderenwoningen waar gerealiseerd kunnen worden, niet alleen in de sociale huur maar ook in het middensegment/dure sector. Geschikte kavels zijn kavels in de nabijheid van winkels, voorzieningen en openbaar vervoer. In 2020 zijn 39 in aanbouw genomen woningen gelabeld voor senioren in de sociale huur: 16 woningen worden toegevoegd aan een complex van Woonzorg aan het Osdorpplein en 23 woningen in een groot nieuwbouwcomplex van Eigen Haard in de Kolenkitbuurt. Deze 23 woningen worden geclusterd op de kop van het complex en zijn bestemd voor een woongemeenschap van migrantenouderen en krijgen een eigen gemeenschappelijke ruimte. De norm van 5% sociale nieuwbouw voor ouderen is in 2020 niet gehaald.

De bouw van geschikte ouderenwoningen verdient blijvend aandacht.

11

2.4 Aanpasbaar Bouwen De woningen die aanpasbaar worden gebouwd zijn geschikt om oud in te worden. Ze zijn echter niet uitsluitend bestemd voor ouderen. De gemeente heeft met de woningcorporaties en huurders afgesproken dat 90% van de sociale huurwoningen (exclusief studenten- en jongerenwoningen en Collectief Particulier Opdrachtgeverschap (CPO) volgens de richtlijnen aanpasbaar bouwen wordt gerealiseerd. Jaarlijks wordt een kwaliteitsregistratie uitgevoerd van de opgeleverde woningen. Architecten en opdrachtgevers dienen aan te geven of de woningen aanpasbaar zijn gebouwd. Onderstaand geeft aan het aandeel aanpasbaar gebouwde woningen dat in de drie perioden is opgeleverd. Elke periode loopt van augustus tot en met juli.

A A N P A SBA AR B OUWEN Aanpasbaar marktsector

29%

2017-2018

25%

13%

80%

96%

98%

Aanpasbaar corporaties

2018-2019

2019-2020

Bron: gemeente Amsterdam, directie Grond en Ontwikkeling

Van de 1.641 opgeleverde sociale huurwoningen van de corporaties zijn bijna 1.000 woningen voor studenten, jongeren en statushouders. Er zijn 652 sociale huurwoningen van corporaties opgeleverd, waarvan 96% aanpasbaar is gebouwd. Dat betekent ook in absolute aantallen een stijging ten opzichte van het vorige jaar waarin 363 aanpasbaar gebouwde woningen in de sociale huur werden opgeleverd. Daarmee is in de sociale huursector van de corporaties aan de afspraak van 90% voldaan. Cijfers over aanpasbaar gebouwde woningen in de kwaliteitsregistratie worden niet altijd nauwkeurig ingevuld door de opdrachtgevers/architecten. Door corona is het niet mogelijk geweest om de cijfers te verifiëren aan de hand van de projectenboeken waarin alle projectgegevens (woningplattegronden) worden gedocumenteerd. Er kan dus sprake zijn van een kleine onbetrouwbaarheid in de cijfers. Afspraken met marktpartijen over aanpasbaar bouwen en levensloopbestendig bouwen In algemene zin zijn voor de marktsector vooralsnog geen afspraken over aanpasbaar bouwen gemaakt, maar de ondertekenaars van de Intentieverklaring (zoals hiervoor genoemd) hebben onderschreven dat ze de intentie hebben om hun woningen voor ouderen aanpasbaar te bouwen, conform de Amsterdamse richtlijn aanpasbaar bouwen. In het dure segment (huur en koop) is minimaal 29% aanpasbaar gebouwd.

Dit is een stijging ten opzichte van het jaar 2018-2019.

12

3. Inzet op zelfstandige geclusterde ouderenwoningen Geclusterde woningen zijn niet nieuw; Amsterdam kent een traditie met Wibo-woningen (Wonen in een beschermde omgeving), aanleunwoningen, seniorencomplexen en woongroepen voor ouderen. Een omvangrijke groep van kwetsbare ouderen maakt niet langer aanspraak op intramuraal verblijf in een verzorgingshuis, maar blijft wonen in het reguliere woningaanbod. De meeste 0udere Amsterdammers wonen momenteel in reguliere (ouderen)woningen. Het aantal ouderen dat zelfstandig maar meer betrokken bij elkaar wil wonen neemt toe. Hieronder bevinden zich veel alleenstaande senioren. Ouderen hebben steeds meer behoefte aan zelfstandig geclusterd wonen in een woongemeenschap en nemen hiertoe ook zelf steeds meer initiatieven. Deze woonvorm biedt ouderen ook de mogelijkheid gemengd te wonen met andere doelgroepen of leeftijdscategorieën. Het gaat meestal om kleinere woongemeenschappen met 5 tot 40, goed op elkaar georiënteerde zelfstandige woningen, met een ontmoetingsruimte in het gebouw of op loopafstand. Dit soort wonen kan zowel kwantitatief als kwalitatief een aantrekkelijk en volwaardig alternatief zijn voor (een deel van) de woonvraag die in het verleden door het wonen in een verzorgingshuis werd bediend.

Als definitie voor geclusterd wonen wordt de definitie van onderzoeksbureau Rigo gebruikt die voor het rijk monitort hoeveel geclusterde woningen in Nederland zijn gerealiseerd: “Ruimtelijk geclusterde wooneenheden waar (overwegend) ouderen permanent en zelfstandig wonen met een fysieke, gezamenlijke ruimte voor ontmoeting. Het gaat daarbij om: clusters van minimaal vijf wooneenheden, geen maximum; er is een gezamenlijke ruimte die gericht is op ontmoeting; de woonvorm is voor minimaal 50% bestemd voor 55-plussers; het gaat niet om intramurale zorginstellingen. Er kan sprake zijn van gezamenlijk ingekochte zorg- en/of servicediensten, maar niet noodzakelijk.” 3.1 Ondertekening Intentieverklaring geclusterde ouderenwoningen Op 4 december 2019 is een ambtswoninggesprek gevoerd tussen wethouder Bouwen en Wonen en externe partijen om te kijken hoe de realisatie van meer geclusterde woningen voor ouderen in Amsterdam versneld zou kunnen worden. Uit het ambtswoninggesprek kwam naar voren dat een gezamenlijk opgestelde intentieverklaring een goed middel zou kunnen zijn om de opgave voor zelfstandige geclusterde ouderenwoningen in het sociale en middensegment in Amsterdam te realiseren.

Op 1 juli 2020 is de Intentieverklaring Zelfstandig Geclusterd Wonen voor Ouderen 2020-2025 ondertekend door de wethouder en 22 externe partijen bestaande uit woningcorporaties, zorgaanbieders, marktpartijen en ouderenorganisaties. Hierin staat een gezamenlijke opgave om binnen vijf jaar 2.000 geclusterde ouderenwoningen in aanbouw te hebben genomen. Daarnaast is van belang te melden dat binnen de uitvoering van deze intentieverklaring ook uitvoering plaatsvindt van het initiatiefvoorstel “Verzorgingshuizen nieuwe stijl”, van Partij van de Ouderen, aangenomen in de gemeenteraad op 10 oktober 2019. Dit voorstel gaat over de opgave om nieuwe (gezamenlijke) woonvormen voor ouderen met mogelijkheden voor zorg en ondersteuning te realiseren. Dit 13

initiatiefvoorstel is daarom meegenomen in de inzet om meer geclusterde ouderenwoningen te realiseren. 3.2 Uitvoering intentieverklaring geclusterde ouderenwoningen De werkgroep Intentieverklaring heeft inmiddels een planvoorraad met locaties waar de komende jaren geclusterde ouderenwoningen gebouwd gaan worden in de sociale-, middeldure – en vrije sector huur/koop. De locaties variëren van kleine sloopnieuwbouwprojecten, transformatieprojecten tot grote nieuwbouwcomplexen of een deel van een nieuwbouwcomplex. De locaties bevinden zich in alle stadsdelen, in de ontwikkelbuurten, maar ook in de nieuw ontwikkelde gebieden. De gemeente onderzoekt bij nieuwbouwlocaties of de locatie geschikt is voor geclusterde ouderenwoningen, of er behoefte is aan geclusterd wonen en de betaalbaarheid daarvan. Afhankelijk van de uitkomst wordt per project bepaald of en hoeveel geclusterde zelfstandige woningen voor ouderen gewenst zijn en voor welk prijssegment deze in het plan worden opgenomen. Voorbeelden van projecten waarbij in 2020 werd geadviseerd: Weespertrekvaart midden, Mercatorbuurt, Amstelkwartier, Zuidas, Reade/Overtoom, Paasheuvelweg en algemener bij de uitleglocaties van Koers2025.

Motie 818 van Hammelburg (D66) en De Jong (GroenLinks) draagt het college op: Met de ondertekenaars van de intentieverklaring te kijken welke mogelijkheden er zijn om voor ouderen met een middeninkomen evenredig grote toegang te bereiken tot geclusterde woningen als voor ouderen die in aanmerking komen voor een geclusterde woning in het sociaal segment. In de raadsbrief van 15 september 2020 heeft het college deze motie afgedaan en als reactie gegeven dat het college een aantal kansen ziet voor de uitvoering van deze motie:  Gezamenlijke communicatie over nieuwe en lopende projecten met middeldure huurwoningen.  Onderzoeken in hoeverre de doorstroommogelijkheden uit de sociale huur naar de middeldure huur kunnen worden verbeterd (onder andere door betere communicatie aan de doelgroep).  Het bieden van ruimte aan wooncoöperaties, ook voor ouderen met een middeninkomen. Aan de uitvoering van deze motie is in 2020 in algemene zin uitvoering gegeven, door het verbeteren van de informatie op de webpagina’s van de gemeente over ouderenhuisvesting. Met het team wooncoöperaties worden locaties verkend voor ouderenhuisvesting. Vereniging Akropolis heeft intussen een locatie voor een wooncoöperatie toegewezen gekregen op Centrumeiland.

Ondersteuning Wooninitiatieven Het programma ouderenhuisvesting levert een bijdrage aan de ondersteuning van kansrijke wooninitiatieven. In de stad zijn diverse ouderengroepen die gemeenschappelijke vormen van wonen willen realiseren. Deze groepen zoeken een pand, een corporatie of een particulier investeerder die wil ontwikkelen. Het programmateam faciliteert door deze en andere groepen (zoals ouderen met een migrantenachtergrond en de steeds meer groeiende groep (beginnend) dementerende ouderen) in gesprek te brengen met bijvoorbeeld !WOON, de corporaties en het stadsdeel waar de locatie zich bevindt. Initiatieven die in 2020 werden ondersteund zijn onder andere: verkennen van een locatie voor een wooncoöperatie van ouderen in het Oostelijk Havengebied, verkennen van kansen van een Knarrenhof en er zijn verdere stappen gezet in de realisatie van een woongemeenschap voor ouderen in de projecten bij het Robert Kochplantsoen 14

en in de Nieuwe Uilenburgerstraat. Meer informatie hierover is te vinden in hoofdstuk 5.3: Samenwerking in de stadsdelen. Cultuursensitieve ouderenhuisvesting Het is van belang dat rekening gehouden wordt met de stijging van het aantal ouderen met een migratieachtergrond in Amsterdam. Net als bij iedere andere doelgroep met een gedeelde cultuur, behoeftes en interesses kan een geclusterde woonvorm hen helpen om prettig en langer zelfstandig te wonen. 3.3 Geclusterd wonen met zorg Ouderen die (geclusterd) zelfstandig wonen, hebben baat bij een breed en laagdrempelig aanbod van activiteiten in de directe woonomgeving. Zoals ook beschreven in de voortgangsrapportage 2019, heeft de Wmo (Wet maatschappelijke ondersteuning) een algemeen aanbod, geschikt voor alle Amsterdammers en gebiedsgericht uitgevoerd in de Sociale Basis. Daarnaast biedt de Wmo maatwerkvoorzieningen die individueel worden toegekend. Doelstelling is dat ouderen zolang mogelijk thuis kunnen wonen, kunnen participeren in de wijk en zoveel mogelijk regie hebben over hun eigen zorg en welzijn. Zorg en ondersteuning in nieuwe woon(zorg)concepten In het kader van de ontwikkeling van geclusterde woonvormen is de vraag gesteld of een maatwerkvoorziening als dagbesteding of woningaanpassingen ook collectief aangeboden kan worden in een geclusterde woonvorm.

In de voortgangsrapportage van 2019 is verteld dat de begrippen Wmo-collectief en Wmo-maatwerk in de Wmo-verordening niet naast elkaar kunnen bestaan. Aangegeven is daarbij dat er op basis van de praktijk en concrete aanvragen meer onderzoek nodig is naar de (on)mogelijkheden van het begrip collectiviteit in de Wmo. De Wmoverordening biedt ruimte om andere vormen van ondersteuning qua duur, inhoud en vorm in pilots uit te testen. Er zijn in 2020 geen concrete collectieve Wmo aanvragen geweest. De inventarisatie naar welke vormen of arrangementen van zorg en ondersteuning nodig zijn zodat ouderen goed en zelfstandig kunnen wonen in verschillende geclusterde woonvormen heeft nog geen volledig beeld opgeleverd. Bij de realisatie van geclusterde ouderenwoningen zal hier ook in 2021 aandacht voor zijn. Er zijn diverse gesprekken gevoerd met externe partijen die in Amsterdam graag een woonzorgproject zouden willen realiseren en op zoek zijn naar een locatie. Indien mogelijk koppelt het Programmateam Ouderenhuisvesting hen aan kansrijke projecten, locaties.

De Wmo naast de overige financieringsstromen voor zorg en ondersteuning thuis De hulp en zorg voor mensen die zelfstandig wonen wordt niet alleen gefinancierd door de gemeente vanuit de Wmo, maar ook door de zorgverzekeraar vanuit de Zorgverzekeringswet medisch als huisartsenzorg, wijkverpleging en fysiotherapie - of door het zorgkantoor vanuit de Wet Langdurige Zorg (Wlz). De Wlz biedt zorg aan mensen die blijvend intensieve zorg en 24 uur per dag zorg dichtbij of permanent toezicht nodig hebben. Als de thuissituatie hiervoor geschikt is, kunnen de ouderen met deze zorg verantwoord en veilig thuis blijven wonen. Het is een opgave om deze verschillende financieringsvormen en behoeften aan wonen en zorg goed op elkaar te laten aansluiten en er met elkaar voor te zorgen dat mensen de ondersteuning krijgen die zij nodig hebben. Deze opgave is onderdeel van de agenda van de Amsterdamse Coalitie Ouderen, waarin met de genoemde partijen wordt samengewerkt.

15

3.4 Huisvestingsverordening in relatie tot coöptatie Het college van B&W heeft eind 2020 besloten om de wijzigingsvoorstellen voor het invoeren van beheercoöperaties opnieuw voor te bereiden voor wijziging van de Huisvestingsverordening per 2022 in plaats van per 2021. Het college wil het jaar uitstel gebruiken om, samen met betrokken partijen, te komen tot een breed gedragen voorstel om het vormen van woon(zorg)gemeenschappen te stimuleren en te faciliteren. De gemeente heeft gesprekken met BZK over de mogelijkheden van de Huisvestingswet voor toewijzing van woningen aan woon(zorg)gemeenschappen. In de Huisvestingswet zijn momenteel maar een paar artikelen om voorrang te verlenen. Tot er regels voor beheercoöperaties in de verordening zijn opgenomen blijft hoofdstuk 2 van de Nadere regels bij de Huisvestingsverordening van kracht op grond waarvan beheercoöperaties een experimentstatus kunnen aanvragen bij het college van B&W.

16

4. Inzet op regie bij transformatie van zorghuisvesting Met het invoeren van de Wlz per 1 januari 2015 komen ouderen en mensen die aangewezen zijn op zorg in hun dagelijks leven minder snel in aanmerking voor een plek in een verpleeg- of verzorgingshuis (V&V). Alleen mensen met een intensieve zorgvraag kunnen worden opgenomen in een verpleeghuis (intramurale zorg). Deze beleidswijziging wordt extramuralisering genoemd: het aanbod van zorg verschuift dus deels van intramuraal naar extramuraal. Het Programma Ouderenhuisvesting voert de regie over de verbouw en transformatie van intramurale verpleeg- en verzorgingshuizen in de gemeente Amsterdam. Partijen onderzoeken samen welke consequenties de extramuralisering heeft voor het traditionele zorgvastgoed. Deze afspraken zijn vastgelegd in de notitie ‘Stedelijke inzet zorghuisvesting’ (B&W 17 januari 2017) en voorbereid in het stedelijk overleg zorghuisvesting, een overleg van de gemeente met corporaties, zorgaanbieders, AFWC, Cliëntenbelang en Sigra. Voorheen was de veronderstelling dat de vraag naar intramurale zorglocaties zou afnemen ten gevolge van de extramuralisering. Door de (dubbele) vergrijzing is echter gebleken dat de vraag naar intramurale zorgplekken en zelfstandige geclusterde ouderenwoningen zal toenemen.

Deze ontwikkelingen hebben diverse consequenties voor de exploitatie van het bestaande zorgvastgoed:  Vraag van zorgaanbieders naar tijdelijke zorghuisvesting (zogenaamde wissellocaties) om het bestaande zorgvastgoed te moderniseren en te transformeren;  Groei van de vraag naar alternatieve zelfstandige (geclusterde) woonvormen geschikt voor zorg en ondersteuning (extramurale zorg);  Er ontstaan kansen voor de transformatie van zorghuisvesting naar zelfstandig geclusterd wonen voor ouderen. In Amsterdam zijn er circa 60 van dit soort V&V-huizen, waarvan 2/3 in bezit is van corporaties en 1/3 van zorgaanbieders. Gestreefd wordt naar behoud van voldoende zware zorgplekken voor V&V als ook een goede spreiding van dit soort locaties over de stad. In hoofdstuk 5.3: Samenwerking in de stadsdelen, staan enkele V&V-locaties omschreven waar relevante ontwikkelingen in het kader van het Programma Ouderenhuisvesting plaatsvinden. De relatie met zorg is belangrijker geworden en dus ook de samenwerking en afstemming met het zorgdomein. Er wordt daarom samengewerkt met de nieuwe Coalitie Ouderen Amsterdam waarvoor een stuurgroep is opgetuigd met zorgaanbieders, corporaties, zorgkantoor en de wethouder Zorg en die ook over het bredere perspectief zal gaan.

17

5. Participatie en communicatie In dit hoofdstuk wordt gerapporteerd over de voortgang op het gebied van participatie, communicatie en samenwerking in de stadsdelen. Het is van belang dat ouderen tijdig gaan nadenken over hun toekomstige woonsituatie, dat zij daarvoor over de juiste informatie beschikken en weten waar ze terecht kunnen voor informatie en ondersteuning. Participatie en samenwerking met ouderen(organisaties) in de stad is daarbij onontbeerlijk omdat zij vaak weten wat er speelt en de doelgroep zo beter wordt bereikt. De stadsdelen vormen daarnaast de ogen en oren van de stad. In 2020 is ingezet op het versterken van de samenwerking in de stadsdelen op het gebied van ouderenhuisvesting. Door de coronacrisis konden fysieke bijeenkomsten, bijvoorbeeld conferenties en wooninformatiemarkten, niet doorgaan. Participatie en communicatie op het gebied van ouderenhuisvesting heeft in 2020 waar mogelijk digitaal plaatsgevonden. 5.1 Participatie In 2020 zou samen met ouderen(organisaties) het stedelijke congres ouderenhuisvesting worden georganiseerd. Met de conferentie werd beoogd om het gesprek aan te gaan over de voorlopige resultaten en de focus van het programma, alsmede de mogelijkheden om participatie en samenwerking met ouderenorganisaties te versterken. Helaas heeft de stedelijke conferentie ouderenhuisvesting geen doorgang kunnen vinden door corona.

Zodra in 2021 weer een mogelijkheid voor de organisatie ontstaat, zal de conferentie alsnog georganiseerd worden. In de tussentijd houdt het programma ouderenhuisvesting nauw contact met diverse ouderenorganisaties en bewonersinitiatieven over ouderenhuisvesting en de organisatie van de conferentie ouderenhuisvesting 2021. Rondom de ondertekening van de Intentieverklaring zijn actieve bewoners van geclusterde ouderenwoningen en bewonersorganisaties nauw betrokken in een klankbordgroep. Bij de uitvoering van de intentieverklaring wordt blijvend samengewerkt met diverse bewoners(organisaties) en kennispartners vanuit het lerend netwerk ouderenhuisvesting. Het Lerend Netwerk Ouderenhuisvesting is een overleg met ouderen(organisaties), woningcorporaties en kennispartners waar overleg en afstemming over ouderenhuisvesting plaatsvindt. Het Lerend Netwerk Ouderenhuisvesting is in 2020 meermaals bij elkaar geweest. Vanuit het Lerend Netwerk wordt bijvoorbeeld meegedacht over de bouw van geclusterde ouderenwoningen en de ondersteuning van bewonersinitiatieven. In 2020 zijn door het programmateam gesprekken gevoerd met verschillende bewonersorganisaties die wooninitiatieven voor ouderen in Amsterdam willen realiseren. Minder digitaal vaardige ouderen zijn telefonisch bereikt. Ook is er gecommuniceerd via MS Teams of per email.

Deze ideeën zijn meegenomen naar de gesprekspartners intern waarbij tegelijkertijd geïnventariseerd wordt wat de knelpunten zijn binnen bestaande wet- en regelgeving om deze initiatieven te realiseren. Het programma ouderenhuisvesting houdt een lijst bij van initiatiefnemers en koppelt hen aan kansrijke ontwikkelingen in de stad. De Gemeente Amsterdam is een samenwerking aangegaan met ZorgSaamWonen voor het delen van kennis en informatie met andere gemeentes, professionals en geïnteresseerden over ouderenhuisvesting. ZorgSaamWonen is een landelijk platform voor de maatschappelijke opgaven op het gebied van wonen, zorg en welzijn. Met het partnerschap kan de gemeente Amsterdam 18

beter kennis opdoen en ervaringen delen over wonen en zorg, in het bijzonder in het kader van ouderenhuisvesting. 5.2 Communicatie Aan de ene kant is de betrokkenheid en het engagement van ouderen zelf bij het onderwerp ouderenhuisvesting groeiende. Dit biedt kansen voor samenwerking. Aan de andere kant zijn veel ouderen niet bekend met de (on)mogelijkheden rondom prettig en langer zelfstandig blijven wonen, geen stappen (durven) zetten en pas aan de bel trekken als hun woonsituatie nijpend is. Het stimuleren om na te denken over ‘hoe wil ik wonen als ik ouder word en wat kan/moet ik daarvoor doen, wie kan mij zo nodig daar bij helpen?’ is een belangrijk onderdeel van het programma ouderenhuisvesting. Daarbij is het van belang dat de informatie voor ouderen goed en makkelijk te vinden is. Daarom is in 2020 ingezet op de volgende inzet op het gebied van communicatie. Website: In 2020 zijn de vernieuwde webpagina’s ‘ouderenhuisvesting’ en ‘langer zelfstandig wonen’ gelanceerd. De webpagina ouderenhuisvesting is een beleidspagina met bestaande informatie voor professionals, samenwerkingspartners en geïnteresseerden. De webpagina ‘langer zelfstandig wonen’ is nieuw en gericht op informatievoorziening aan bewoners. Op de webpagina is onder ander informatie te vinden over woningaanpassingen, zorg en ondersteuning en het zoeken van een geschikte woning.

Op deze wijze is de meest relevante informatie over langer zelfstandig wonen of de verwijzing daarnaartoe vindbaar op één plek. De webpagina is uitgebreid met informatie over de mogelijkheden van wonen in het middensegment. Dit speelt in op de signalen van ouderen met een inkomen boven de sociale huurgrens, dat er informatie nodig is die hen daarin iets beter op weg helpt. Dat deze kwaliteitsslag heeft geholpen, blijkt uit de stijgende bezoekersaantallen en het aantal verzoeken om vervolginformatie. De webpagina’s zijn vanaf 5 augustus 2020 online gegaan, met een verdubbeling van het aantal bezoekers vergeleken met de oude webpagina Ouderenhuisvesting (1237x bezocht in de periode augustus tot en met december 2020). De nieuwe webpagina Langer zelfstandig wonen heeft 2215 bezoekers gekregen in de periode augustus tot en met december 2020. Door ingebruikname van de nieuwe webpagina’s weten meer Amsterdammers de weg naar de juiste informatie en voorlichting te vinden.

Figuur: belangrijkste links met informatie op de webpagina langer zelfstandig wonen

Gewoon Thuis en wooncoaches Stichting !WOON biedt kosteloos thema-breed ondersteuning en informatie over wonen aan Amsterdammers. Informatie over langer zelfstandig thuis wonen wordt telefonisch, bij inloopspreekuren/woningzoekenden spreekuren en andere gelegenheden gegeven aan Amsterdammers. Ouderen kunnen kosteloos een huisbezoek van een woonbegeleider (wooncoach) aanvragen. Wooncoaches zijn vrijwilligers die worden begeleid door stichting !WOON. Wooncoaches geven voorlichting op maat over aanpassingen, verhuismogelijkheden en kunnen doorverwijzen naar woningnetspreekuren en het sociaal loket. !WOON organiseert ook 19

regelmatig voorlichtingsbijeenkomsten voor groepen ouderen en neemt deel aan informatiemarkten voor ouderen. Gesignaleerde knelpunten in de uitvoering van onder andere de regelingen Van Hoog naar Laag en Van Groot naar Beter worden besproken met de gemeente en de AFWC. In het kader van het programma Gewoon Thuis zijn vorig jaar 534 vragen van ouderen behandeld over de mogelijkheden om langer zelfstandig thuis te wonen. Vaak brengt één vraag meerdere vervolgcontacten en uitzoekwerk met zich mee. Dit gebeurde in verband met corona vooral telefonisch. Om dezelfde reden konden de wooncoaches, sommigen zelf ook al op leeftijd, minder huisbezoeken afleggen (55) en zijn er maar 4 fysieke voorlichtingsbijeenkomsten georganiseerd, waaraan 46 ouderen hebben deelgenomen. Wel zijn er 7 nieuwe wooncoaches geworven en getraind, waarvan 5 met een migratie en/of vluchtelingenachtergrond. Om meer zicht te krijgen op de specifieke woonwensen, informatiebehoefte en zoekpatronen van migrantenouderen is !WOON samen met een Turkse en Marokkaanse zelforganisatie eind 2020 een kwalitatief onderzoek gestart. !WOON nam verder deel aan de Coalitie Ouderenhuisvesting Amsterdam, een samenwerkingsverband dat zich inzet voor de realisatie van geclusterd wonen.

Ook leverde !WOON een bijdrage aan het actualiseren van de gemeentelijke Woonwaaier, waarmee de toekomstige buurtteams gaan werken 5.3 Samenwerking in de stadsdelen De kansen en uitdagingen voor ouderenhuisvesting kunnen er per stadsdeel verschillend uit zien. Het Programmateam Ouderenhuisvesting werkt samen met stadsdeelorganisaties en lokale partners om de opgave voor ouderenhuisvesting op te pakken. Verscheidene fysieke en sociale projecten komen in stadsdelen tot realisatie. Het betreft in sommige gevallen meerjarige doorlopende activiteiten waarvan over de stand van zaken gerapporteerd wordt. Hieronder volgt een weergave van de voortgang van projecten en activiteiten die in samenwerking met de stadsdelen en lokale partners worden uitgevoerd. Wooninformatie Door corona konden de geplande wooninformatiemarkten in West, Centrum en Nieuw West niet doorgaan. In Oost is een çorona-proof’alternatief bedacht, namelijk een bustour door de Indische buurt. Gedurende vier middagen stond een bus op verschillende pleinen in de Indische Buurt. Bewoners hadden vooraf een brief en een Woonwijzer met beknopte informatie over ‘prettig wonen als je ouder wordt’ gehad.

De persoonlijke oproep werkte goed: Ongeveer 120 ouderen kwamen naar de bus, waar ze werden ontvangen door vertegenwoordigers van !WOON, van drie woningcorporaties met veel bezit in de Indische Buurt, van het welzijnswerk (Civic Amsterdam) en van de gemeente om hen te helpen met hun woonvragen. Vanuit het programma Ouderenhuisvesting wordt met de stadsdelen gewerkt aan een systematische aanpak van ’Informatie op locatie’, waar ouderen naar toe kunnen voor voorlichting, uitleg en persoonlijk advies.

20

Centrum: Pilot professionele woonbegeleider in stadsdeel Centrum Eind 2019 is een pilot gestart met een professionele woonbegeleider ouderen in stadsdeel Centrum. De professionele woonconsulent werkte in de praktijk samen met de vrijwillige wooncoaches van !WOON in stadsdeel Centrum. Bij de uitvoering van de pilot ging de aandacht niet uit naar opschaling, maar naar het optimaliseren van de samenwerking van de bestaande vrijwillige wooncoaches, onder andere met woningcorporaties en partners in het sociaal domein. Door de coronacrisis heeft de professionele woonbegeleider een beperkt aantal huisbezoeken kunnen plegen. Om deze reden is aangesloten bij de online wijktafels en casuïstiekbesprekingen van het Wijkzorgnetwerk. Uit de huisbezoeken en de casuïstiek besprekingen is enerzijds gebleken dat veel cliënten te maken hebben met problemen die niet opgelost kunnen worden door een wooncoach of woonbegeleider. Anderzijds bleek dat veel casuïstiek van het wijkzorgnetwerk bij ouderen een wooncomponent kent dat niet alleen opgelost kan worden door wijkzorg. Ook is de kennis over de mogelijkheden rondom langer zelfstandig wonen niet altijd aanwezig. Tegelijkertijd is de gemeente Amsterdam bezig met de invoering van integrale buurtteams die vanaf medio 2021 de toegang naar sociale basiszorg voor volwassenenzorg zullen zijn.

De conclusie van de pilot is dat de aandacht voor ouderenhuisvesting, vroegsignalering en samenwerking binnen de buurtteams en bestaande ondersteuningsnetwerken van onder andere stichting !WOON opgenomen zal moeten worden. In 2021 gaat het programma ouderenhuisvesting samen met de betrokken partners hiermee aan de slag om hierover heldere afspraken te maken. Verkoop en transformatie complex Uilenburgerstraat Het complex aan de Nieuwe Uilenburgerstraat betreft de verkoop van gemeentelijk vastgoed om geclusterde ouderenwoningen te realiseren. Stadgenoot is hiervoor door de AFWC voorgedragen. Stadgenoot heeft in een volumestudie uitgerekend dat het PvE is uit te werken tot een haalbaar plan. Desalniettemin heeft het project vertraging opgelopen. Op het naast 21

gelegen kavel is een onderstation van Liander gevestigd waar een aanzienlijk deel van de binnenstad voor elektriciteitsvoorziening van afhankelijk is. Liander moet voor dit onderstation sloop nieuwbouw plegen, omdat het onderstation dusdanig is verouderd. Hoewel het duidelijk is dat de nieuwbouw tenminste drie jaar vertraging oploopt, wordt momenteel onderzocht of de transformatie van de bestaande gebouwen is te combineren met de plannen van Liander. De hoop is dat dit wel binnen de drie jaar tot ontwikkeling kan komen voor ouderenhuisvesting. Noord: Experiment Huisvestingsverordening Korthagenhuis De Huisvestingsverordening biedt de mogelijkheid voor het uitvoeren van een experiment van twee jaar voor het anders laten toewijzen van sociale huurwoningen van corporaties dan via WoningNet. Deze experimentstatus is in 2017 verleend aan het Korthagenhuis aan het Amerbos 590 te Amsterdam Noord, een V&Vhuis in bezit van een corporatie. Het experiment ging over de toewijzing van circa een derde van de appartementen, na verbouwing tot zelfstandige woningen, buiten WoningNet om door de zorgaanbieder. De zorgaanbieder mocht zelf nieuwe huurders zoeken en de woningen toewijzen met aanvullende toewijzingscriteria, zoals een zorgvraag van minimaal 10 uur per maand. Het experiment duurde twee jaar en is in 2020 geëvalueerd.

Een aantal bevindingen uit deze evaluatie: • Het aanbod moet transparanter worden aangeboden (is aangepast); • De toewijzing door de zorgaanbieder is transparant; • De beoogde doelgroep is bereikt; • De bewoners zijn tevreden met hun keuze. De woning zelf lijkt voor de doelgroep minder belangrijk dan de plek waar deze zich bevindt, tussen gelijkgestemden en met zorg om de hoek. Het mengen van bewoners die zelfstandig wonen, met de mensen met zware zorg die intramuraal wonen in hetzelfde complex, wordt door de zelfstandig wonende bewoners als moeizaam dan wel onprettig ervaren. Een betere scheiding aanbrengen is gewenst. Conclusie: deze woonvorm verdient een vervolg en zou mogelijk gemaakt moeten worden via een label in de huisvestingsverordening voor een woonzorggemeenschap. Nieuwbouw Buikslotermeerplein Nabij Buikslotermeerplein/Winkelcentrum Boven ‘t IJ bouwt Stadgenoot 75 sociale huurwoningen voor ouderen. Stadgenoot is in 2020 druk doende geweest met de realisatie van het Nieuwe Schouw, een groot complex met 192 woningen, voor gezinnen en jongeren, maar ook voor een geclusterde woonvorm voor circa 25 Iranese ouderen. Oplevering is voorzien in 2021. Woningbouw Waterlandpleinbuurt In 2019 is een woningbouwadvies uitgebracht voor dit gebied.

Ondanks dat het aandeel ouderen in de Waterlandpleinbuurt niet uitzonderlijk hoog is en er nabij de voorzieningen in het winkelcentrum al ontwikkeld wordt voor ouderen, kan het toevoegen van ouderenwoningen (mits in de nabijheid van voorzieningen) de doorstroming op gang brengen. De oudere gestapelde woonruimtevoorraad heeft vaak geen lift of de woningen zijn te ruim geworden voor de doelgroep doordat de kinderen inmiddels het huis uit zijn. In 2020 is Ymere gestart met het maken van een schetsontwerp voor de IJdoornschoollocatie, waar circa 125 sociale huurwoningen voor ouderen worden gerealiseerd, pal naast het 22

winkelcentrum Waterlandpleinbuurt. Doel is om ouderen uit het ernaast gelegen tuindorp door te laten stromen naar deze woningen. Woningbouw Banne Noord In Banne Noord bleek in 2020 weerstand tegen de plannen voor de sloop van de 29 seniorenwoningen in de Fokkemaststraat. Deze bewoners kunnen verhuizen naar de nieuwbouw die nabij deze straat zal worden gerealiseerd. Deze inzet valt onder de gebiedsplannen voor Banne Noord, die onderdeel zijn van een bredere aanpak voor stedelijke vernieuwing in stadsdeel Noord. Het is een uitdrukkelijke wens van de gemeente dat kansen worden benut voor vernieuwing en verdichting, maar wel in samenspraak met bewoners. Voor Banne Noord is een uitgebreid participatietraject doorlopen. De vervolgacties staan in de Projectnota Banne Noord die het stadsdeel begin 2021 voor inspraak naar buiten brengt. Woningbouw Klaprozenweg In deze buurt wonen 1200 ouderen. Er ligt een woningbouwadvies uit 2018. In 2020 zijn er geen ontwikkelingen op het gebied van ouderenhuisvesting, echter in januari 2021 zijn gesprekken gestart met de projectgroep hierover omdat er kansen zijn voor nieuwbouw voor ouderen in het sociale segment, zodat met name de doorstroming uit grotere woningen kan worden bevorderd.

Oost: Wooninitiatieven in bestaand gebouw Met de buurtcoöperatie OHG (Oostelijk Havengebied) zijn gesprekken gevoerd over mogelijkheden voor een project met een mix van oud en jong in het OHG. Er zijn opties verkend. Een schoolgebouw is vooralsnog bestemd voor onderwijs. Onderzoek is gestart naar de mogelijkheid van een tijdelijk in gebruik zijnde gebouw van voormalig Zeeburg.

Passend wonen Indische Buurt Drie corporaties, maatschappelijk werk, stichting !WOON en het gebiedsteam hebben de handen ineen geslagen om gezamenlijk naar praktische oplossingen voor woonproblemen van ouderen te zoeken. Er is aansluiting bij een wijktafel en de samenwerking heeft meerwaarde bij de ondersteuning en voorlichting van bewoners. Op termijn wordt het aanhaken van de buurtteams in ontwikkeling belangrijk. De samenwerkende partijen hebben ook samengewerkt in de totstandkoming van de bustour in Oost. Kleinschalig woonhofje Oosterparkbuurt Het stadsdeel en Ymere zetten in op het realiseren van een woonhofje van 9 woningen in de plint, met een binnentuin, met de nabijgelegen Kastanjehof voor ontmoeting en activiteiten. In 2020 is ingezet op een verandering van de bestemming van bedrijfsfunctie naar wonen. De haalbaarheid wordt momenteel onderzocht. In 2021 wordt dit opgepakt door het programma ouderenhuisvesting Ontwikkeling Open Hof De vernieuwing van de woonzorglocatie Open Hof en de ontwikkelplannen van Rochdale en Ymere hebben geleid tot de start van samenwerking en een gezamenlijke visie- ontwikkeling en realisatie van nieuwe woon-zorg concepten. In 2020 hebben Woonzorg, ZGAO en het stadsdeel met elkaar overeenstemming bereikt over het plan voor de vernieuwing van de Open Hof. 23

Integrale aanpak wonen, zorg en (winkel)voorzieningen in Betondorp In 2020 is een onderzoek gestart naar de mogelijkheid voor een klein cluster van zelfstandige woningen voor ouderen in de buurt van het Brinkhuis en het -plein. De opgave is om een cluster te realiseren in de bestaande gebouwenvoorraad en met zittende oudere huurders of bij mutatie van woningen. Ymere heeft aangegeven zich hiervoor te willen inzetten en daarbij ook te kijken naar mutaties in woningen van de andere twee corporaties (Eigen Haard en Stadgenoot). Wooninitiatieven voor (migranten)ouderen faciliteren De Ouderenadviesraad Oost heeft bij het DB Oost aangedrongen op het faciliteren van een wooninitiatief van een Turkse groep en een Surinaamse groep. Er is bij stichting WoonSaem een prijsvraag van De Alliantie voor een locatie op Zeeburgereiland onder de aandacht gebracht. Er is een advies gegeven over de transformatielocatie aan Zeeburgerdijk 209-265. Het resultaat is dat De Alliantie hier 33 sociale huurwoningen gaat realiseren. Hierbij lijkt de wens van het stadsdeel om met stichting WoonSaem en een Turkse groep in gesprek te gaan een kans van slagen te hebben.