1. Raadsinformatiebrief Digitaal Onafhankelijk - 11 maart 2025.pdf

Raadsinformatiebrief

Aan:

Portefeuillehouder(s): Behandeld door

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 11 maart 2025 ICT & Digitale Stad Alexander Scholtes Digitalisering, Innovatie & Informatie (bestuurszaken.dii@amsterdam.nl)

Onderwerp

Digitaal Onafhankelijk

Datum Portefeuille(s)

Geachte leden van de gemeenteraad, U heeft op 28 maart 2024 unaniem ingestemd met het gewijzigde initiatiefvoorstel 'Amsterdam Digitaal Onafhankelijk' van het lid lJmker. Dit initiatiefvoorstel verzoekt om de gemeente Amsterdam minder afhankelijk te maken van grote techbedrijven voor haar digitale diensten en producten. In oktober 2024 heeft u een raadsinformatiebrief met de tussenstand van de verkenning ontvangen. Op uw verzoek heb ik verder onderzocht hoe Amsterdam digitaal onafhankelijk kan worden, met aandacht voor het beperken van afhankelijkheden van grote (niet-Europese) technologiebedrijven (Big Tech) en het versterken van de controle over data en technologie. Het resultaat van deze verkenning treft u hierbij aan. Streven naar digitale autonomie Zorgen over digitale afhankelijkheid spelen breder in de samenleving, bijvoorbeeld in het onderwijs, in media en journalistiek, in het bankwezen en bij andere overheden. Voor de gemeentelijke dienstverlening is digitale autonomie van belang voor vertrouwelijkheid (wie kan er bij welke informatie?), wendbaarheid (ondersteunt IT de politieke en beleidskeuzes, of is de IT bepalend?) en weerbaarheid (is de organisatie in staat zelf IT weer werkend te krijgen na uitval?). Autonomie stelt de overheid in staat om strategische keuzes te maken zonder externe afhankelijkheden die de controle over kritieke systemen en processen beperken.

Het betekent dat de overheid een stevige basis nodig heeft om haar taken uit te voeren, zelfs in tijden van geopolitieke of technologische druk. De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat het college – net als veel andere overheden, organisaties en bedrijven – die autonomie nu niet of niet in voldoende mate voelt. Dat gaat veel verder dan de plotselinge kostenstijgingen waar grote leveranciers ons mee confronteren. Recente geopolitieke ontwikkelingen benadrukken hoe kwetsbaar Europa, Nederland en Amsterdam zijn geworden door de afhankelijkheid van enkele Amerikaanse tech bedrijven. Zeker nu de vermenging van big tech en het politieke bestuur steeds verder lijkt te gaan en daarmee een bedreiging is voor de democratie. Voor het college is het dan ook helder: Amsterdam, Nederland en Europa moeten digitaal onafhankelijker worden. Niet per se omdat we ontevreden zijn over de dienstverlening van onze

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 11 maart 2025 Pagina 2 van 5

huidige leveranciers, maar omdat we onze eigen keuzes willen blijven maken, omdat we de privacy van Amsterdammers, organisaties en bedrijven willen beschermen, en omdat het in het belang is van onze veiligheid. Om digitale autonomie te bereiken moet er samen gewerkt worden aan grip op technologie en jurisdictie, nationale technologieën en onafhankelijkheid van externe invloeden. Dat is aan de Europese Commissie en de Rijksoverheid. De noodzaak hiervoor wordt met de dag meer zichtbaar. Want deze afhankelijkheden spelen op een dusdanig mondiaal niveau dat ze alleen op een nationaal en eerder nog Europees niveau verminderd kunnen worden. Gemeenten moeten daarom aansluiten bij bestaande Europese en nationale initiatieven. Ons ambitieniveau is dat Nederland daar de norm zet, samen met de private sector. We gaan dan ook graag in gesprek met bedrijven en maatschappelijke partners hoe we hier samen in op kunnen trekken. Dit gesprek voeren we zowel in Amsterdam als bij het Rijk. In Amsterdam wil ik graag realistische eerste stappen zetten die hieraan bijdragen, door bijvoorbeeld specifieke kennis op te bouwen en door in de inkoop digitale autonomie mee te nemen als criterium. Ik realiseer mij dat ‘even overstappen’ vaak niet mogelijk is, om technische en financiële redenen, of omdat Europese alternatieven niet dezelfde dienstverlening bieden als de huidige Amerikaanse leveranciers.

Ik realiseer mij ook dat u verwacht dat de kwaliteit en continuïteit van onze dienstverlening minimaal op hetzelfde niveau blijven. Toch zullen we wat het college betreft stappen moeten zetten, te beginnen met enkele kleinere stappen. In het vervolg op deze verkenning wil het college onder andere kijken naar de inrichting van onze werkplekken (inclusief software voor email, tekstverwerking en spreadsheets) en de software die we gebruiken voor interactie met Amsterdammers voor onze dienstverlening. Deze verkenning biedt een basis voor het gesprek over de keuzes die uw gemeenteraad wil maken voor de toekomst, inclusief de financiële keuzes die daarbij horen. De huidige situatie In de ‘Tussenstand van de verkenning Amsterdam Digitaal Onafhankelijk’ die ik u op 17 oktober 2024 heb gestuurd, heb ik inzicht gegeven in de dynamiek rondom digitale autonomie. Duidelijk is dat de gemeente Amsterdam niet alleen staat in de ambitie om minder afhankelijk te zijn van enkele partijen. Zowel op Europees als landelijk niveau wordt het belang onderschreven en gewerkt aan visies en beleidskaders. Amsterdam zal de komende tijd nauw optrekken met het Rijk en de VNG. U heeft mij gevraagd om te verkennen of Amsterdam digitaal onafhankelijk kan zijn in 2030.

Uit de verkenning blijkt dat Amsterdam, net als andere overheidsorganisaties, afhankelijk is van grote leveranciers voor cloud diensten, kantoorautomatisering en datamanagement. Digitale autonomie vraagt om een koerswijziging. De afhankelijkheid zal niet vanzelf minder worden: deze is een bewust gevolg van de in het verleden genomen besluiten in Amsterdam om de kern ICTtaken uit te besteden en om vooral software als een onlinedienst in te kopen. De keuzes die in de afgelopen jaren zijn gemaakt rondom het IT-beleid, zijn mede gebaseerd op cyberdreigingen die vanuit de gemeente zelf niet te beheersen zijn. De geboden functionaliteit en

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 11 maart 2025 Pagina 3 van 5

gebruiksvriendelijkheid, veiligheid en compliance, kennis en support zijn voor overheden redenen om te kiezen voor de standaardoplossingen. Een realistische eerste stap naar digitale autonomie De beschikbare capaciteit en middelen voor digitale autonomie van de gemeente zijn beperkt. De invloed op de belangrijke aspecten (marktaanbod, financieringsinstrumenten) is vanuit Amsterdam ook beperkt. Verschillende huidige maatregelen versterken al digitale autonomie. Denk bijvoorbeeld aan het scheiden van data van applicaties of de inzichten uit business Continuïteitsmanagement waarbij gekeken wordt naar de continuïteit van de meest kritische bedrijfsprocessen. Ook zijn er verbeterprocessen, zoals de evaluatie op regie op applicaties die bij leveranciers staan en het inkoopproces. In deze verbeterprocessen zullen we digitale autonomie meenemen en verkennen wat er nodig is. Onderstaande maatregelen zijn gericht op het vergroten van digitale autonomie door risico’s te beperken, beleidsstructuren te verbeteren, en technologische oplossingen te diversifiëren. We versterken onze inzet op: 1. Samenwerking versterken: Europees en landelijk, stap naar digitale autonomie Om onafhankelijk(er) van leveranciers te zijn is het noodzakelijk om intensiever samen te werken met andere overheden.

Europese, nationale en lokale samenwerking op dit onderwerp versterken de positie van Amsterdam en Amsterdam zal haar beleid waar nodig herijken op basis van ontwikkelingen zoals Nederlandse Digitalisering Strategie (NDS). Deze maand ga ik hierover ook in gesprek met de staatssecretaris van Digitale Zaken. Dit doen we door: a. Kennis intern uit te breiden over IT die we gebruiken en over alternatieven van huidige producten. Denk bijvoorbeeld aan kennis opbouwen om beter open source producten te integreren met bestaande applicaties. Tegelijkertijd zetten we een stap in de samenwerking met andere gemeentes door het initiatief te nemen voor een uitvoeringsorganisatie die over en weer diensten levert tussen lokale overheden, natuurlijk samen met de VNG e.a. b. Amsterdam actief aan te laten sluiten op de visie en het beleidskader digitale autonomie en soevereiniteit overheid die voor de zomer van 2025 door het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties gepubliceerd wordt. Deze zijn onderdeel van de Nederlandse Digitaliseringsstrategie (NDS). Aansluitend op de ambities van de NDS zullen we ook ons cloudbeleid en sourcingstrategie daarop aanpassen. 2. Regie op data Om onafhankelijk(er) van leveranciers te zijn is het noodzakelijk om data en applicaties van elkaar te scheiden, zodat er gewisseld kan worden van leverancier als we dat willen.

Daarom passen we de volgende principes inmiddels toe: a. Contractueel blijft opgeslagen data altijd van de gemeente Amsterdam b. We slaan op conform algemene standaarden

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 11 maart 2025 Pagina 4 van 5

c. Amsterdam werkt vanuit het principe: de data is van de Amsterdammer en we slaan zo weinig mogelijk op (minimalisatie). In de huidige geopolitieke context vraagt de toepassing van deze principes wat het college betreft om een extra stap. Daarom gaan we onderzoeken welke data we in eigen omgevingen willen opslaan, in plaats van alleen in de huidige public cloud omgeving. Hierbij kijken onder andere naar wat we als real time kopie en wat we als bron willen bewaren. Als we onze data (deels) in eigen beheer hebben kunnen we gemakkelijker wisselen van software en kunnen afhankelijkheden fors worden verminderd. Zo werken we al aan uitwijkmogelijkheden om bij Microsoft Azure data te verhuizen naar andere landen, en in de toekomst ook naar een andere cloud. 3. Digitaal onafhankelijke infrastructuur en applicaties Om onafhankelijk(er) van leveranciers te zijn is het noodzakelijk om maatregelen te nemen om keuzevrijheid te creëren en hebben we onderstaande inmiddels in gang gezet: a. Bij de komende aanbestedingen nemen we digitale autonomie mee als criterium om scherper te krijgen wat het vraagt, en om de markt uit te dagen met oplossingen te komen. De komende aanbestedingen voor de dienstverlening Public Cloud en HenT (hosting) zijn de eerste grote aanbestedingen waarin we dit gaan doen.

Bij de aanbesteding dienstverlening Public Cloud vragen we ‘Eén excellente opdrachtnemer die in staat is om de huidige dienstverlenging op de Public Cloud van de stad (Microsoft Azure) over te nemen, te beheren, te onderhouden en door te ontwikkelen’. In het contract komt de mogelijkheid om de inkoop van de diensten af te schalen indien we naast Azure ook andere platformen gaan ondersteunen. Verder werken we criteria uit voor inkoop, dit doen we samen met AMS-institute en de VNG. b. We bevorderen digitale autonomie bij kritische bedrijfsprocessen en bijhorende applicaties door waar relevant ons huidig beleid op business continuïteitsmanagement te versterken (denk aan exit-plannen en aangescherpte afspraken over regie op de data). c. Bij keuzes rondom applicaties zullen we explicieter sturen op aansluiting op Common Ground en voldoen aan standaarden (zoals Europese standaarden voor steden met Livingin.EU). In Living-in.EU worden standaarden ontwikkeld voor inkoop van software zodat deze uitwisselbaar wordt tussen Europese steden. Als we samenwerken met andere organisaties kunnen we gemeenschappelijk (de facto) standaarden maken en zorgen dat er voldoende markt is voor leveranciers om verantwoorde producten te ontwikkelen. d. We werken mee aan de ‘proof of concept’ van de open source samenwerksoftware van het Rijk.

Denk hierbij aan open source software voor werkplekken (inclusief software voor email, tekstverwerking en spreadsheets). e. We gaan concrete voorstellen doen voor experimenten voor software die we gebruiken voor interactie met Amsterdammers voor onze dienstverlening. Aan de gemeenteraad worden keuzes voorgelegd op welke schaal en in welke breedte we dit gaan doen, inclusief de financiële consequenties op korte en lange termijn.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 11 maart 2025 Pagina 5 van 5

Tot slot De aanwezigheid en activiteiten van de gemeente op sociale media platformen van grote tech bedrijven is al langer onderwerp van discussie. Ook hier speelt de discussie over autonomie en afhankelijkheid. Samen met de burgemeester wil ik onderzoeken hoe we samen met partners deze afhankelijkheid kunnen verkleinen, en de positie van sociale media die werken op basis van publieke waarden kunnen versterken. Daarnaast blijf ik mij inzetten voor heldere (implementatie van) Europese regelgeving om jongeren beter te beschermen tegen onder andere de verslavende werking van sociale media platformen. Ik hoop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd. Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam, Met vriendelijke groet,

Alexander Scholtes Wethouder ICT & Digitale Stad

Bijlage: verkenning digitale autonomie